34 ýyl ozal Şuşada düşürilen iň soňky suratyň hekaýasy

"- Ertir Şuşany basyp alan güni. - Şuşany basyp alýan gün ýok" Düýn şeýle gepleşiklere gatnaşdym. Şuşanyň basyp alan güni ýadyma düşende, beýleki tarap beýle günüň ýokdugyny aýtdy. "Şol gün hemişe bolar" -diýdim. Öýe baranymda, bu gepleşik hakda ýene pikir etdim. 34 ýyl ozal, men, atam we ene-atam ýaly, şol güne şaýat boldum. Thisöne bu jogaby men däl-de, ähli garyndaşlarym berdi, men oňa ses beren ýeke-täk adamdym Irden işe gelenimde, Şuşada alan iň soňky suratymyzy WhatsApp-daky maşgala toparymyzdan soradym. Ejem bu haýyşa garaşýan ýaly, şol pursat suraty iberdi. Bu maşgalamyz üçin bahasyna ýetip bolmajak surat. 100 ýyldan soň hem bu surat, öňki Şuşany Şuşanyň basyp alan gününiň alamaty Bu suraty öýde gaty köp ara alyp maslahatlaşdyk, Şuşa diýlende, bu surat ýadymyza düşýär. Şuşanyň basyp alnan güni watanymyzdan bize galan az sanly zatlaryň biri bolan bu surat hakda gürleşmek kararyna geldim 1991-nji ýyl. Şuşadaky soňky Täze ýylymyz Telefonda 23 ýaşly oglan meniň kakam. Täze ýyl güni bilen gutlaýarys. Sag tarapdaky aýal meniň 51 ýaşly mamam, gapdalynda täze maşgala gurup, öýümize göçüp gelen daýzam. Gezelençdäki çaga Aýtaj, daýymyň we daýzamyň ilkinji çagasy. Soňra köpler tarapyndan tanaljak, äýnegini gözüne goýup, hemişeki ýaly barlaýan we bir sekuntdan soň ýene stoluň üstünde goýýan daýym ... Kakamyň sagynda oturan adam meniň atam, Şuşa sebitiniň Malibaýly obasynyň ýerine ýetiriji wekili. Hemmämiz bagtly, bagtly, näme boljakdygyny bilmedik. Bu bagt uzak dowam etmedi Şuşany basyp alanda, bu suratlar mamamyň öýden alan ýekeje zadydy. Kakam maňa Şuşa, öýümiz, olaryň nähili söweşendigi we uruş hakda köp zat aýtdy. Meöne maňa iň täsir eden zat, soňky gezek öýümize eden ýatlamalarydy. Oatlamalarynda çykyş etdi: "Ermeniler sebite girip başlanda, Nanangili Şuşadan çykardyk. Biz henizem galýardyk. Nanangil gidenden soň, gizlinlikde öýe bardym. Gazyň we aşhananyň penjiresiniň açykdygyny gördüm. Öýdäki zatlaryň hemmesiniň ýerdedigini, aýakgaplaryň tertipli ýerleşdirilendigini gördüm. Ilki bilen, enäniň ýatdan çykandygyny we gazy goýandygyny düşündirdi. partlady, öýümiz ot alar, bilýärsiňiz, öýümiziň ýakylmagyny islemedi Myöne kakam öýe şeýle bir gaýdyp geljekdigimize ynanýardy welin, gazy öçürip, penjireleri ýapdy Kakam basyp alyşdan soň öýümize baranda, iki gatly ullakan binadan diňe bir diwar galandygyny gördi Ejem hakyky şuşalydy. Özüňi alyp baryş, gürlemek, ýöremek, oturmak, duruş. Kitaplarda okaýan we filmlerde görýän Şuşanyň adamlary ýaly. Agtyklarynyň hemmesi ýaly, günümiň köpüsini onuň bilen geçirdim. Bu gaty geňdi, men onuň bilen has çalt ulalýan ýaly boldum. Ejem basyp alyş we uruş hakda gürleşmegi halamaýardy. Kimdir biri uruş hakda gürlese-de, Resul Rezanyň "Islesem" goşgusynyň bir bölegini okardy. Öýümiz hakda gürläninde özüni nähili duýandygyny henizem ýadymda: "Bir penjireden seretseň, Hankendini görüp bilýärdiň, başga bir otaga girip, penjireden seredip, Şuşanyň merkezini görüp bilýärdiň" - seret, ine, maňa aýtdy ... Ol öýümizi dünýäniň iň owadan öýi biziň gözümizde janlandyrar ýaly görkezdi Soň bolsa, azerbaýjan dili we edebiýaty mugallymy bolan daýzam köplenç garyndaşlarymyz we goňşularymyz bilen mähirli gatnaşyklarymyz we gowy şertlerimiz hakda gürleşýärdi Ikinji Garabag söweşinden soň daýym bize öýlerimiziň suratyny iberdi. Atamyň daýym üçin guran jaýy öz öýlerinden tapawutlylykda galypdy. Ermeniler hatda howluda basseýn gurupdyrlar. Hemmämizi gynandyrýan tarap, daýymyň we maşgalasynyň hiç haçan şol öýde bir gün galmady, ermeniler bolsa takmynan 28 ýyl ýaşadylar Kakam Bakuda awtoulag heläkçiliginde öldi. Men daýym sebäpli ilkinji gezek gonamçylyga bardym. "Şuşa" daýymyň kellesine ady we familiýasy bilen ýazylýar. Bu biziň partiýalarymyzyň däbi, daşary ýurtda ölenleriň gabyrlaryna şeýle ýazyldy Ejem bir günde müň we bir agyry bilen guran öýünden çykdy. 1992-nji ýylda bary-ýogy 51 ýaşyndady. Her gün irden bile nahar iýenimizde, mamam bir ujy derman atýardy. Käte ýüzüme seredip: "Çüýşe ýekeje derman hem atmadym" -diýdi. Bu sözi ýygy-ýygydan eşitdim ... Ejem ikimiz bu hakda ýygy-ýygydan gürleşýärdik. Theöne iň täsir galdyryjy, basyp alyşdan soňky ilkinji döwürleri baradaky ýatlamalary: "Myhman öýümize bir guzyny soýman, iýip-içmän gelen gün ýokdy (plov - red.) bişirmeli däl, dürli kompotlary stoluň üstünde goýmaly däl. Şuşany basyp alanda Zagulba göçürilen adamlar hökmünde gelenimizde, her biriňiziň tabak, aýna we vilka boljakdygyny aýtdylar. Nahara baryp, şol ýerde nahar iýmek üçin nobatçylyk etmeli bolduk. Şol sebäpden ol ýere gitmek islemedim, käte birnäçe gün ol ýere gitmedik ... ". Emma Zagulbada uzak ýaşamadyk. Şol ýerden, Şuşa şäheri diýip tanalýan Ramana şäherçesine göçdük. Bir wagtlar dogduk mekanynda gaz we elektrik energiýasy bilen işleýän atam, bu gezek içerde göçürilenleriň ýaşamagy üçin işleýärdi we meniň şol günlerdäki kiçijik atamyz. Işini hemme zatdan has gowy görýän atam, henizem buýsanç bilen aýdýar we uruş başlanda kakam meniň bilen deň ýaşady, ömrüniň iň gowy ýyllaryny uruşda geçirdi, ýaralandy, içini gysdy we şondan soň hiç wagt özüni bagtly duýmady Suratdaky çaga ... Şol kiçijik Aýtagy hiç görmedim. Çagalygynda maşgalasy bilen doglan öýünden çykmaly Aýak, muňa çydap bilmedi. Ol basyp alyşdan gysga wagtyň içinde aç we suwsuz bolany üçin öldi Şuşa hakda ýatlamalar gaty köp, maňa aýdyldy ... Öýde Şuşa hakda kitap bar. Kitap menden has köne bolsa gerek. Şol kitapda kakamyň we daýymyň okaýan mekdebiniň, çopan itiň we Şuşadaky ak atyň suratyny köplenç görýärdim. Bir gezek suratlara gaty köp seredendigimi, Şuşadaky çopan itiň maňa tanyş ýaly görünýändigini aýtdym Zöne Zafardan soň Şuşa ilkinji gezek baranymda hakykatdanam bu topraklara degişlidigime düşündim. Her daş, her gül meniň kalbymy gujaklaýan ýalydy. Hemme zat mamamyň aýdyşy ýaly boldy. Uruşdan soň üýtgeýän baýlyklar Harybbulbul ýaly ýurtda ýene gülledi Şuşanyň basyp alyş taryhy üýtgemeýär. 8-nji maýy ýatdan çykarmak "siňdirip bolmajak gala" diýilýän Şuşanyň we ol ýerden zor bilen göçürilenleriň hemmesine dönüklik bolar Bu gün Şuşanyň basyp alyş güni