"2030-njy ýyldan soň bilelikde hereket etmäge mejbur boljak döwür bolar"

Geologiýa ylymlary inersenerler palatasynyň öňki prezidenti Oğuz Wadilili, Kiprde tebigy gazy ulanmagyň möhümdigini belläp, bu nukdaýnazardan Türkiýeden Kipriň demirgazygyna tebigy gaz turbageçiriji arkaly gymmatlydygyny aýtdy Wadilili "Taslama gatnaşmaly we onuň ýurdumyzyň zerurlyklaryna we bähbitlerine laýyk gelmegini üpjün etmeli" -diýdi. Wadilili "Meýilleşdirilen deňiz turbageçirijisi iň gowusy 2030-njy ýylda gurlup gutarylsa, zerur taýýarlyk görmek üçin azyndan 4 ýyl wagtymyz bar. Taýýarlyk görmesek, elbetde, biziň adymyzdan muny etmäge ymtyljakdyklaryny, belki-de tebigatyň kabul etmejekdigini kesgitläris." Wadilili "wildabany kapitalyň taslama ýetirip biljek täsirlerini ýatdan çykarmaly däldiris. Bu jemgyýet henizem milliardlarça dollar bilen görkezilen AKSA mysalynyň maliýe çykdajylaryny töleýär. Düzgünleşdirilmedik we gözegçiliksiz ýagdaýda ýabany kapitalyň girdejisini ýokarlandyrmaga gönükdirilen ykdysady çemeleşmä garşy döwlet hökmünde seresap, bilimli we taýyn bolmalydyrys" -diýdi Wadilili, maýa goýumlarynyň bahasyny we turbanyň diametrlerini göz öňünde tutup, Kipriň demirgazygynda tebigy gaz getirmek isleýändikleri aýdylsa-da, göz öňünde tutulýan taslama diňe Kipriň demirgazygynda tebigy gaz getirmek üçin ykdysady maýa goýum däldigini aýtdy Wadilili "Esasy maksat orta möhletde Türkiýe döwletiniň Gündogar Ortaýer deňziniň gazyny Türkiýäniň materigine daşamak islemegidir. Belki-de, ol ýerden Europeewropa daşamak üçin infrastrukturany taýýarlamak isleýärler" -diýdi Ouz Wadilili, Gündogar Ortaýer deňziniň gazynyň Europeewropa turbageçiriji arkaly iberilmegi üçin iň tygşytly we ygtybarly ýoluň Türkiýäniň üsti bilen geçýändigini kabul edýändigini belläp, Kipriň demirgazygynda guruljak turbageçirijiniň, Türkiýe Respublikasynyň bu ugry isleýändigi baradaky berk beýannama hökmünde kabul edilmelidigini aýtdy Wadilili aşakdaky sözleri ulandy: "TPAO, öňküsi ýaly Gündogar Ortaýer deňzinde gazýan guýularyndan gaz tapsa-da, bu gaz grekleriň we türkleriň umumy emlägidir. Ikisiniňem razylygy bolmazdan ulanylyp bilinmejekdigi hakykat. Başgaça aýdylanda, bu gaz geçirijisi TPAO gazjak we tapýan gaznasyny Gündogar Ortaýer deňzine geçirmek bilen baglanyşykly. 2030-njy we ondan soňky döwür Kipriň demirgazygyna-da täsir eder, "Günortanyň bilelikde hereket etmäge mejbur boljak döwri bolar" Sorag: TR Energetika we tebigy baýlyklar ministri Alparslan Baýraktar Kipre tebigy gaz geçirijisini gurmak boýunça gözleg işlerine başlandyklaryny habar berdi. Bu taslama nähili baha berýärsiňiz? Wadilili: Tebigy gazy ulanmak biziň ýurdumyz üçin möhümdir. Şu nukdaýnazardan men bu gymmatly zady tapýaryn. Taslama gatnaşmaly we onuň ýurdumyzyň zerurlyklaryna we bähbitlerine laýyk gelmegini üpjün etmeli. Taslamanyň esasy sebäpleri Russiýa-Ukraina söweşi, ABŞ-Eýran söweşi, Hormuz bogazynyň strategiki ähmiýeti we söwdanyň ýapylmagy, Europeewropanyň tebigy gaz üpjünçiligini diwersifikasiýa etmek islegi we Türkiýe Respublikasynyň Kipr-Gresiýa-Ysraýyl ýakynlaşmagyna garşy küşt hereketiniň zerurlygy Sorag: Bu gazy Kiprde haýsy maksat bilen we nädip ulanyp bolar? Wadilili: Kipr adasynda tebigy gaz ilkinji nobatda elektrik öndürmekde ulanylyp bilner. Soňky etaplarda tebigy gazy senagat we içerki ulanmak hem meýilleşdirilip bilner. Elektrik öndürmekden başga ulanmak tebigy gazy göni sarp etmek görnüşinde bolup biler ýa-da gazy elektrik energiýasyna öwürmek arkaly häzirki görnüşinde ulanylyp bilner. Mundan başga-da, tebigy gazyň içerki we senagat maksatlary üçin gönüden-göni ulanylmagy pudaklaýyn üýtgeşiklik getirer. Mysal üçin, LPG ýerine tebigy gaz sarp etmek we satmak, LNG ulanyp, awtobuslarda, ýyladyşda we peçlerde ulanýan suwuklandyrylan gaz, pudak üýtgemegine sebäp bolar Sorag: Gerek boljak tebigy gazyň mukdary näçe? Wadilili: 2030-njy ýylda tebigy energiýany elektrik energiýasynda ulanyp başlajak günümiz hökmünde kabul etsek, Kipriň demirgazygynda öndürilýän elektrik energiýasy üçin her ýylda takmynan 600 million kub metr gaz gerek bolar diýlip çaklanylýar. Bu mukdary esas hökmünde hasaplap, takmynan 5-7% ösüş bilen geljekdäki çaklamalary edip bilersiňiz. 30ene-de 2030-njy ýylda Kipriň günortasy 1,3-1,5 milliard kub metr tebigy gaz sarp etmeli Tebigy gazly elektrik energiýasynyň öndürilmegi ýangyç ýagy bilen deňeşdirilende has tygşytly bolmagy üçin, energiýa öndürmek üçin haýsy elektrik stansiýasyny ulanýandygyňyzy we gazy näçeräk satyn alýandygyňyzy kesgitlemeli. Öndürýän zatlaryňyz hem gaty möhümdir. Mysal üçin, 1 MWt energiýa üçin KIB-TEK bug turbinasyna takmynan 290 kub metr gaz, dizel elektrik stansiýasyna takmynan 210 kub metr, birleşdirilen aýlawly tebigy gaz elektrik stansiýasyna takmynan 160 kub metr gaz gerek bolar. Munuň üçin degişli hünärmenler we ygtyýarly şahslar tarapyndan biziň ýurdumyzda tehniki-ykdysady esaslandyryş başlamaly Sorag: Taslamanyň jikme-jiklikleri barada maglumatyňyz barmy? Wadilili: Diametri 16-18 dýuým bolan bir turba diňe bir demirgazyk däl, eýsem tutuş adanyň hem isleglerini kanagatlandyrmak üçin ýeterlikdir. Görnüşinden, 28-32 dýuým diametrli iki turba proýesirlenýär. Mysal üçin, “Türk akymy tebigy gaz turbageçirijisi” taslamasynda ulanylýan turbalaryň diametri 32 dýuým (810 mm). Deňiz geçelgesi 31,5 milliard kub metr gaz daşamak üçin umumy kuwwaty bolan iki setirden durýar. 2030-njy ýylda tutuş adamyzyň elektrik öndürmek üçin umumy zerurlygy 2 milliard kub metrdir. Maýa goýum gymmaty iň uly maýa goýum elementi bolan deňiz turbalarynyň aralygy bilen göni proporsionaldyr. Mysal üçin, bazarda 1 km deňiz geçelgesi üçin 1,5-2 million dollar bahasy bar. Investmentakyn wagtda Kipriň demirgazygynda tebigy gaz getirmek isleýändikleri aýdylsa-da, maýa goýumlarynyň bahasyny we turbanyň diametrlerini göz öňünde tutup, tebigy gazy diňe Kipriň demirgazygyna getirmek ykdysady maýa goýum däl. Esasy maksat, türk döwletiniň orta möhletde Gündogar Ortaýer deňzi gazyny Türkiýäniň materigine daşamak isleýär. Belki, ol ýerden Europeewropa transport üçin infrastrukturany taýýarlamak isleýärler Tebigy gaz, Türkiýanyň Hataý Dörtyol şäherindäki BOTAŞ ýüzýän LNG ammar we gazlaşdyryş (FSRU) terminalyndan üpjün ediler. Bu desgalarda köp ýurtdan getirilýän LNG, esasanam Amerikan LNG tebigy gaza öwrülýär. Bu sebit, şeýle hem Baku-Tbilisi-Jeýhan tebigy gaz turbageçirijisi we Eýran-Türkiýe turbageçirijisi bilen baglanyşykly. Turbageçiriji Kipr adasyna has ýakynlaşdyryljak bolsa, bu turbageçiriji hem türk topragynda goýulmaly bolar. Bilşiňiz ýaly, Türkiýe respublikasy daşary ýurt tebigy gaz çeşmelerine garaşly ýurt. Özüne satyn alan gazyny bize berer Sorag: Bahalar nähili bolup biler? Wadilili: Tebigy gaz satyn almak şertnamalary bir we kesgitlenen bahadan baglaşylmaýar. Käwagt nebitiň bahasyna esaslanýan formulalar, käte TTF, HENRY HUB ýaly gelejek bazaryndaky bahalarda we gysga orta möhletde amala aşyrylyp bilner. Käwagt, nebit we gaz bilen baglanyşykly baha formulalarynda görmek bolýar. Mysal üçin, Eýran bilen baglaşylan şertnama Brent bahasyna 100% indekslenen formula esaslanýar, Russiýa we Azerbaýjan şertnamalary bolsa 30% nebit we 70% TTF bolan baha formulalaryna esaslanýar. Ora-da wagtlaýyn defisit bar bolsa, ol ýer bazaryndan satyn alynýar. Mundan başga-da, TC dürli ýurtlardan LNG alýar. Köplenç ýer bazarynda satyn alynýar. 2024-nji ýylda gol çekilen şertnama bilen Amerikaly ägirt 10 ýyllap Exxon Mobil-den her ýyl takmynan 2,5 million tonna LNG üpjün edip başlady. Bu gazlaryň haýsysynyň başga bir ýurda, ýagny gaýtadan eksport etmäge hukugy bar? Mysal üçin, Gündogar Europeewropa paralel çyzyklar arkaly TANAP we Türk akymyndan gelýän gaz bilen iýmitlenýär. Azerbaýjan-Günorta Kawkaz gaz geçirijisinden gelýän gazyň bir bölegi Gresiýa gaýtadan eksport edilýär. Indi esasy sorag; Gazyň haýsy formulasy bilen baha bereris we satyn alarys, kimden we haýsy formula bilen? Ulanyljak elektrik energiýasynyň bahalaryny çaklamak üçin muny öwrenmeli we ýurdumyzyň bähbidine boljak şertnama bilen ýazga geçirmeli Sorag: Taslamanyň Türkiýe Respublikasynyň ýaňy-ýakynda ösýän Kipr-Gresiýa-Ysraýyl ýakynlaşmagyna garşy küşt hereketiniň zerurlygy hökmünde garalandygyny aýtdyňyz. Kipr üçin bu nämäni aňladýar? Wadilili: Ikitaraplaýyn ýa-da bitarap bolsun, her kim Gündogar Ortaýer deňziniň gazyny mümkin bolan turbageçiriji arkaly Europeewropa daşamak üçin iň tygşytly we ygtybarly ýoluň Türkiýäniň üsti bilen geçýändigi bilen ylalaşýar. Demirgazykda guruljak turbageçirijiniň taýýarlanmagy, Türkiýe Respublikasynyň bu ýoly isleýändigi baradaky berk erk beýany hökmünde kabul edilmelidir. TPAO-nyň edişi ýaly Gündogar Ortaýer deňzinde gazýan guýularyndan gaz tapsa-da, bu gaz grekleriň we türkleriň umumy eýeçiligi. Ikisiniňem razyçylygy bolmazdan ulanyp bolmajakdygy bar. Başgaça aýdylanda, bu turba TPAO gazjak we tapjak gazy daşamak üçin däl. Netijede, turbageçirijini Gündogar Ortaýer deňzi gazy bilen doldurmak we Türkiye Respublikasyna geçirmek sebitdäki şertnama baglydyr. 2030-njy we ondan soňky döwür Kipriň demirgazygynda we günortasynda bilelikde hereket etmäge mejbur boljak döwür bolar ýaly. Bu bolar. Kipr-Gresiýa-Ysraýyl ýakynlaşmagynyň önümi bolan “Eastmed” taslamasy, Türkiýäniň soňky “gymmatly ýalňyzlyk syýasaty” netijesinde ýüze çykan hyýaly taslamanyň çäginden çykmaz Sorag: Kipriň demirgazygynda häzirki elektrik energiýasy öndürýän tebigatyň hapalanmagy görnüp dur. Tebigy gazy ulanmagyň ekologiki peýdalary näme? Wadilili: Elektrik öndürmek üçin ýangyç ýagyny ýakýan esasy zyňyndylar kükürt dioksidi (SO2), azot oksidleri (NOx), bölejik maddalary (PM, tozan) we kömürturşy gazy (CO). Bularyň hemmesiniň biziň ýurdumyzda gizlenýändigini indi, gynansak-da, çäklendirilen gymmatlyklardan has ýokarydygyny bilýär. Tebigy gaz ýakylanda az mukdarda kükürt oksidleri (SOx) we bölejik maddalary (PM10) öndürýär. Tebigy gaza geçmek bilen kükürt oksidiniň (SOx) konsentrasiýasy ep-esli azalar we tozan emele gelmez. Şonuň üçin ýangyç ýagyny ulanmak üçin zerur bolan De-SOX we PM arassalaýyş ulgamlary zerur bolmaz. Mundan başga-da, ýangyç ýagynyň ulanylmagy netijesinde ýangyç astyndaky galyndylar (palçyk) bolmaz. Tebigy gaz, ýangyç ýagy bilen deňeşdirilende has ekologiýa taýdan arassa ýangyç görnüşidir Sorag: Tebigy gaza doly ýa-da gibrid model bolmalymy? Üpjünçilik kesilmegi mümkin bolan ýagdaýynda haýsy taýýarlyklary görmeli? Wadilili: Turbageçiriji arkaly tebigy gaz üpjünçiligi LNG-den has ygtybarly. Turbageçirijilerdäki mehaniki mesele gaty ähtimal. Tebigy gaz üpjünçiligi Türkiye respublikasyndaky howuzdan geçiriljekdigi sebäpli, gazy kesmek howpy pes. Elektrik energiýasy önümçiliginde üpjünçiligiň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin belli bir mukdarda goşa ýangyç elektrik stansiýalaryny saýlamaly. Againene-de gaýtadan dikeldilýän energiýa, bu kontekstde içerki energiýa çeşmesi hökmünde ähmiýetini artdyrar. Infrastruktura guramasy gysga wagtyň içinde edip boljak zat däl. Elbetde, bular degişli we ygtyýarly adamlar tarapyndan öňünden seredilmeli zatlar Sorag: Dolandyrylmagy meýilleşdirilýän tebigy gaz bilen baglanyşykly amallary nädip dolandyrmaly? Wadilili: stateurdumyzda tebigy gazy dolandyrmak üçin döwletiň energiýa pudagyndaky iň iri jemgyýetçilik ykdysady kärhanalarynyň biri bolan Turbageçirijiler we Nebit transport paýdarlar jemgyýeti (BOTAŞ) meňzeş gurluşy döretmek möhümdir. Mundan başga-da, tebigy gazy turbageçirijiler arkaly daşamak berk howpsuzlyk düzgünlerine tabyn edilýär. Emläk bermek we howpsuzlyk düzgünleri ada ýurtlary üçin kyn bolup biler. BOTAŞ “Çig nebit we tebigy gaz turbageçiriji desgalarynyň gurluşygy we ulanylyşy boýunça tehniki howpsuzlyk we daşky gurşaw düzgünleşdirmesi” ulanýar. Mysal üçin, bu düzgün turba geçirijisiniň howpsuzlygy üçin 30 metre çenli el gazmakdan başga amallary çäklendirýär, gurluşygy 50 metre çenli çäklendirýär we poslama / ýangyn çärelerini talap edýär. Şeýle düzgün biziň ýurdumyzda zerur bolardy Meýilleşdirilen deňiz turbasy iň gowusy 2030-njy ýylda tamamlansa, zerur taýýarlyklar üçin azyndan 4 ýyl wagtymyz bar. Taýýarlyk görmesek tebigatyň boşlugy kabul etmejekdigini göz öňünde tutup, elbetde muny biziň adymyzdan etjekler bolar. Belki-de olar kesgitlenendir Zähmeti we tebigaty goramak biziň borjumyzdyr. Wildabany kapitalyň taslama bolup biljek täsirlerini ýadymyzdan çykarmaly däldiris. Bu jemgyýet henizem milliardlarça dollar bilen görkezilen AKSA-nyň elektrik energiýasyndaky mysalynyň maliýe çykdajylaryny töleýär. Döwlet hökmünde, edaralarymyzy äsgermezlik edip, düzgünleşdirilmedik we gözegçiliksiz ýagdaýda ýabany kapitalyň girdejisini ýokarlandyrmaga gönükdirilen ykdysady çemeleşmä çekilmegine garşy seresap, bilimli we taýyn bolmalydyrys