1958-nji ýylyň “Gara iýun” (I) prowokasiýa we zorluk - Niyazi Kızylyürek

1958-nji ýylyň iýun Kipriň soňky taryhynda aýratyn orun tutdy; Biz gorkunç öwrüm nokady hakda aýdýarys. Iki jemgyýet 1958-nji ýylyň iýun aýynda 1912-nji ýyldaky Limassol wakalaryndan soň ilkinji gezek ýokary güýçli etniki çaknyşyklara çekildi Çaknyşyklara sebäp bolan zat, 7-nji iýunda gije Nikosiýadaky Türk habarlar býurosyna taşlanan bomba boldy. Bomba wakasyndan soň ada zorluk sahnasyna öwrüldi we Nikosiýada başlanan wakalar tutuş ýurda ýaýrady. Deňi-taýy bolmadyk zorluklar boldy we ölenleriň sany çalt artdy. Jaýlar we dükanlar ýakyldy, adamlar öldürildi. Migrasiýa tolkuny başlandy. Rauf Denktaşyň sözleri ýagdaýyň agyrlygyny aç-açan görkezýär: "Waka ýüze çykanda halkymyz şol agşam tutuş Tahtakalany ýakdy. Dogrusyny aýtsak, bu uly betbagtçylyk." Hakykatdanam, şol gije uly betbagtçylyk boldy. Kipr türkleri Türk habar býurosynyň öňünde ýygnananlar ilki bilen asuda ýalydy, ýöne kem-kemden zatlar elinden çykdy. Kinoda filme tomaşa edýän tomaşaçylara "Grek greklerine Türk habar býurosyna bomba goýdular" diýdiler we prowokasiýa üçin düwmä basdylar. Türk habar býurosyna gelen Kiprli türklere "Grekleriň Tahtakala we Aýkasianos etraplaryna hüjüm edendigi" aýdylýar Gije sagat 11:30 töweregi, ýaşlar Kyrenia köçesiniň we Dianellos temmäki zawodynyň öňünde ýygnanyp, ellerine nebit bankalary alyp, polisiýa awtoulaglaryna we parahat ilata daş atdylar. Käbir awtoulaglar ýandy. Soňra Dianellos temmäki zawodynda ýangyn boldy. Ybadathana jaňlary ýaňlandy we Kipr grekleri köçelere çykdy. Bu aralykda dürli ýerlerde ýangynlar yzly-yzyna möwç alýardy. “Olimpiakos” klubyndan, “Mitsides” agaç ammaryndan, “Ardath” temmäki ammaryndan we Kipr transport kompaniýasynyň binasyndan alawlar ýokarlandy. Kipriň grek dükanlary Ermu köçesinde otlandy Iňlis esgerleri irden 1: 00-da Famagusta derwezesiniň golaýynda biri-birine garşy söweşýän Kipr greklerine we Kipr türklerine garşy gatyşdy Ermu we Herküles köçelerinde, Aýkasianos we Tahtakala etraplarynda Kipr türkleri we Kipr grekleri ellerinde pyçak, demir çybyk we taýak bilen söweşýärdiler. Kiprli iki grek, irden sagat 2: 50-e çenli dowam eden çaknyşykda bäş adam ýaralandy. Ertesi gün adada zorluk ýaýrady 8-nji iýunda Larnakada Kipr türkleriniň Kipr greklerine hüjüm etjekdigi barada ýalan habar ýaýrady. Ybadathana jaňlary ýaňlandy we ýüzlerçe Kipr grekleri köçä çykdy. Kiprli türkler hem köçelere çykanda, iki toparyň arasynda gazaply söweş başlandy. Kipriň iki grek adamy öldi we howpsuzlyk güýçleriniň gatyşmagy bilen tamamlanan söweşde köp adam ýaralandy. Kipr türkleri grek mähellesine girip, jaýlara we dükanlara hüjüm etdiler. Şuňa meňzeş çaknyşyk şol gün Famagustada-da boldy. Injuriesaralanmalar boldy 9-njy iýunda Gresiýanyň Nikosiýa etrabynda ýaşaýan Kiprli bir garry aýal öldürildi. Adamsy agyr ýaralandy. Şol gün Kaýmaklyda bir türk-polisiýa işgäri atylyp öldürildi. Büýük Kaýmaklyda bir grek türk tarapyndan hüjüm edildi we agyr ýaralandy. Howpsuzlyk güýçleriniň gatyşmagy bilen halas edildi. Kiprli bir grek Nikosiýadaky türklere bomba atdy. Hiç kim ýaralanmady. Mawrowuni we Skuriotisdäki çaknyşyklarda iki öý we un degirmeni ýakyldy. Käbir Kipr türkleri we Kipr grekleri ýaralandy 10-njy iýunda Kiraçyköý grekleri bilen Piroyi obasynda ýaşaýan türkleriň arasynda çaknyşyk boldy. Biri-birine daş atyldy we bomba ýaryldy. Howpsuzlyk güýçleriniň öz wagtynda gatyşmagy netijesinde hiç kim öldürilmedi we ýaralanmady. Şol gün Nikosiýada, eroerolako we Lefke şäherinde aýry-aýry çaknyşyklar boldy. Kiprli bir türk we Kipr grekleri Lefke şäherinde bolan çaknyşykda agyr ýaralandy 11-nji iýunda irden Nikosiýada şäher häkimliginiň zibil maşynynyň Kipr grek sürüjisi atylyp öldürildi. Aý-Luka ybadathanasy ot ýakyldy. Şäher häkimligi Kiprli türkler tarapyndan talandy. Kipriň käbir grek dükanlary we Ardath temmäki zawody otlandy. Agşam Kiprli türk zenanlary Nikosiýanyň polisiýa merkeziniň öňünde 90-a golaý Kipr türkiniň tussag edilmegine nägilelik bildirdi Bu döwrüň iň agyr zorlukly wakasy 12-nji iýunda Gönyeli şäherinde bolup geçdi. Kipriň sekiz grek adamy Gönieli düzlüginde rehimsizlik bilen öldürildi. Bu pajygaly waka, beýleki wakalar ýaly, 7-nji iýunda Türk habar býurosyna bomba düşenden soň gar ýagan we soňky taryhdaky iň aýylganç wakalaryň biri boldy 13-15 aralygyndaky Kipr grekleri bilen 2 Kipr türk 7-nji iýunda bolan bomba bilen başlanan çaknyşykda öldi. Takmynan 600-700 maşgala göçmeli boldy. Bularyň arasynda Türkiýäniň Nikosiýa etrabynda Şeýle hem ol ýerde käbir ermeni maşgalalary ýaşaýardy. Wakalar sebäpli ermeniler Türkiýe etrabyndan çykmaly boldular. Bozkurt gazetiniň 1958-nji ýylyň 17-nji iýunynda adamlaryň göçmegini "öz-özünden Taksim" diýip atlandyrdy we "Taksimiň kesgitli durmuşa geçirilmegine hyzmat edendigi" üçin uly kanagatlanma bildirdi. TMT 1958-nji ýylyň 14-nji iýunynda çap eden beýanynda "geçen günlerdäki wakalar türkleriň güýjüni dostlara we duşmanlara görkezdi" -diýip, halky has berk söweşlere taýyn bolmaga çagyrdy. TMT duşmana öň görmedik sapagyny öwretmek kararyna geldi Kördemenli grekler Gönyeli düzlüginde gyryldy Şu wagta çenli aýdanlarymyzdan görnüşi ýaly, 1958-nji ýylyň iýun aýynda Kipr türkleri we Kipr grekleri doly hukukly raýat urşuna çekildi. Kipr greklerine garşy çäre gören Türk habar býurosynda ýarylan bomba bilen Kipr grekleriniň öýlerine we iş ýerlerine hüjüm edýärdi, Kipr grekleri bolsa garşy hüjüm edýärdi. Gorky hemme ýerde bardy Iki jemgyýetiň arasyndaky dartgynlyk artan döwürde Gönyeli şäherinde iň erbet wagşyçylyk boldy. 1958-nji ýylyň 12-nji iýunynda Kördemenli Kiprli grekler Şillura obasynda türkler bilen grekleriň arasynda gapma-garşylygyň bolup biljekdigi baradaky habary aldylar we bu habary alan badyna Kördemen şäherinden bolan 35 Kipr iki ýük awtoulagyna mündi we Şilluradan gelen Kipr greklerine kömek etmek üçin ýola çykdy Şilluranyň kenarynda Iňlis howpsuzlyk güýçleri gaharly grekleri saklady we olary ilki eroerolako, soň bolsa Nikosiýa alyp gitdi. Nikosiýa ýetenlerinde howpsuzlyk güýçleri "awtobus" jezasyny bermek kararyna geldi we grekleri pyýada obalaryna dolanmaga mejbur etdi. “Bussing” awtobuslara ýa-da ýük awtoulaglaryna ýükläp, wakanyň bolan ýerinden uzak bir ýere alyp, kynçylyk döredýän adamlary boşatmagy göz öňünde tutýardy. Öýlerine gitmäge höküm edilen adamlar ýolda her dürli betbagtçylygy başdan geçirip bilerler. Iňlisler 1940-njy ýyllarda Palestinde bu nejis jeza görnüşini giňden ulanýardylar Bu jeza indi Kördemen greklerine ulanyldy. Pyýada Kördemene gitjek tussag edilen grekler Göneli şäherinden Iňlis esgerleriniň gözegçiliginden geçip, obanyň daşyndaky awtoulaglardan boşadyldy. Ine, şondan soň näme boldy Gönyeli türkleri grekleri kowup başlady. Olaryň birnäçesinde ýarag bardy, beýlekilerinde pyçaklar, paltalar, pyçaklar, pyçaklar, pyçaklar we ş.m. bardy, düzlükde gezip ýören goragsyz greklere gahar we ýigrenç bilen obalaryna gitmek üçin hüjüm edip, 8 adamy öldürmek we öldürmek ýaly gurallary ulanypdy. Bäş adam agyr ýaralandy. Beýlekiler gaçmagy başardylar Bu wagşylygyň sebäplerini türk habar býurosynda bomba ýarylandan soň güýçlenen dartgynlylyk we zorluk atmosferasynda gözlemeli. Şeýle hem, Gönyeli gyrgynçylygyna sebäp bolan faktorlaryň arasynda Iňlis howpsuzlyk güýçleriniň beýleki koloniýalarda ulanýan "awtobus" usulynyň hem göz öňünde tutulmalydygyny bellemelidiris Uly gahar-gazaba sebäp bolan Gönyeli gyrgynçylygy Iňlis howpsuzlyk güýçlerine degişlidir. Iňlisleriň türkler bilen "dildüwşük gurandygy" baradaky aýdylýanlar hemme ýerde gürleşilýärdi. Gresiýanyň häkimi Derwis häkime iberen hatynda Nikosiýanyň sebit serkerdesiniň özüne baryp görendigini we häkimiň bu waka baradaky resmi beýanynyň faktlary görkezmeýändigini aýtdy. Serkerdäniň sözlerine görä, Gönyeli gyrgynçylygynyň jogapkärçiligi ýaş Iňlis sergeantyna degişlidir. Derwis häkimiň hakykaty açmagyny we ýaş esgeri jezalandyrmagyny isledi Barha artýan reaksiýalaryň öňünde gubernator Foot Baş prokuror Paget Bourkäniň ýolbaşçylygynda derňew topary döretdi we wakalary gözden geçirdi. Taýýarlanan habara görä, "dildüwşük" bolmady, ýöne "gysyş" usuly nädogry tankyt edildi. Baş prokuror tussag edilen Kipr grekleriniň Gönyeli düzlügine boşadylmagynyň "akylly" hereket däldigini aýtdy we kanunda hiç hili ýeri bolmasa-da, "awtobus sürmek" praktikasynyň giňden ulanylýandygyny aýtdy "Öňünden meýilleşdirilen hereket" Baş prokuror Paget Bourke öz hasabatynda "öňünden meýilleşdirilen çäre" barada gürrüň berdi we käbir möhüm netijeleri berdi: "Kiprli 35 sany ýaragsyz grek toparynyň türkler tarapyndan taýýarlanan duzaga düşendigi hakykat. Motosikl sürüjileri ot açanda, gizlenen türkler hüjüm edildi, dört adam grek bolup öldi, dört adam bolsa heläk boldy. aşa rehimsiz hüjüm. oundsaralardan görnüşi ýaly, gan dökmek islegi. " "Bu adatdan daşary ýagdaýdy." Baş prokuror hasabatynda Gönieli düzlügindäki ýangyny hem öz içine aldy. Seresaplylyk bilen, ýöne berk aýtdy: "Ot, agressiw türkleriň döreden logiki netijesi" (Geljek hepde dowam ederis.)