10 ýyllyk dostluk: Doganlykdan soýuz

Geçmiş häzirki döwrüň esasydyr Bir ýerde iki gün çykýar Bir baldakda iki sany gül ýalpyldaýar Beýik Özbek şahyry we akyldary Alişer Nawoýyň bu setirleri Özbegistan bilen Azerbaýjanyň arasyndaky gatnaşyklaryň taryhyny we häzirki ýagdaýyny aýdyň görkezýär. Umumy taryhy kökleri, köp ýyllyk dostluk baglanyşyklary we umumy ruhy mirasy bolan halklarymyz indi umumy ösüş ýolunda ynamly hereket edýärler Taryhy çeşmeler Özbek we Azerbaýjan halklarynyň dilleriniň, däp-dessurlarynyň we däp-dessurlarynyň näderejede meňzeşdigini görkezýär. Şeýlelik bilen, XI-XIV asyrlarda, Seljuk imperiýasy döwründe häzirki Azerbaýjan we Özbegistan sebitleriniň ep-esli bölegi bir döwletiň astyndady Timurid döwründe bu ýakynlaşma has-da aýdyňlaşdy: iki halkyň arasyndaky garyndaşlyk gatnaşyklary pugtalandy we azerbaýjanly mudarrisler käbir Timurid şazadalarynyň halypasy bolup hyzmat etdi Şeýle hem Bakuwda okaýan özbek generaly Sabir Rahimowyň, Samad Wurgunyň we Abdulla Aripowyň iki halk üçinem söýgüli şahyr bolandygy we Maksud Şeýhzade “Özbek halkynyň ogly” hasaplanýandygy mälimdir. Şeýle mysallar köp Häzirki wagtda Özbegistan bilen Azerbaýjanyň arasyndaky gatnaşyklaryň görlüp-eşidilmedik ýokary derejä ýetmegi tötänleýin däldir. Mundan başga-da, soňky on ýylda Özbegistan bilen Azerbaýjanyň arasyndaky dostluk ýyl ýazgysynyň täjine öwrüldi diýip ulaldyp bolmaz Täze belentliklere tarap 2016-njy ýyl Özbegistanyň daşary syýasatynda öwrülişik pursaty boldy, sebäbi Daşkent halkara arenasyndaky işjeňligini ep-esli ýokarlandyrdy. Merkezi Aziýa, Kawkaz we Türk dünýäsi bilen gatnaşyklary dikeltmek we çuňlaşdyrmak täzelenen daşary syýasat ugrunyň ileri tutulýan ugruna öwrüldi. Bu nukdaýnazardan Azerbaýjan bilen özara gatnaşyk aýratyn ähmiýete eýe boldy: ikitaraplaýyn gepleşik hil taýdan täze derejä çykdy we diplomatik gatnaşyklar strategiki häsiýete eýe boldy Özbegistan bilen Azerbaýjanyň arasyndaky gatnaşyklar, sowuk ýa-da dawa-jenjel bolmasa-da, strategiki hyzmatdaşlygyň güýçli güýji ýokdy. Taryhy, medeni we dil taýdan ýakynlyga garamazdan, syýasy gepleşik çäkli bolup, ykdysady gatnaşyklar çäklendirildi. Esasanam ulag, logistika, energiýa we sebit hyzmatdaşlygy ýaly strategiki ugurlarda ägirt uly mümkinçilikler öňden bäri durmuşa geçirilmedi. Bu şertlerde prezident Şawkat Mirziýowyň we Ylham Alyýewiň syýasy erk we tutanýerliligi ulanylmadyk mümkinçiliklerden peýdalanmaga mümkinçilik berdi Daşkent bilen Bakuwyň ýakynlaşmagyna birnäçe möhüm faktor sebäp boldy. Ilki bilen iki ýurt köp wektorly daşary syýasaty kabul etdi. Ikinjiden, türk dünýäsine integrasiýa güýçlendi. Üçünjiden, Russiýa bilen Günbataryň arasyndaky barha artýan gapma-garşylyklaryň arasynda Merkezi Aziýa bilen Kawkazy birleşdirýän alternatiw tranzit ýollaryna zerurlyk artdy. Netijede, Özbegistan bilen Azerbaýjan geografiki we strategiki taýdan biri-biriniň üstüni ýetirdi Şondan bäri iki ýurduň ýolbaşçylarynyň arasynda durnukly we yzygiderli syýasy gepleşik ýola goýuldy. Levelokary derejeli saparlar diňe simwoliki bolmagyny bes etdi we ykdysady, maýa goýumlary we infrastruktura taslamalary arkaly anyk bir zat aldy. Netijede, gatnaşyklar deklaratiw formatdan hakyky strategiki hyzmatdaşlyga geçdi Özbegistanyň Azerbaýjana diňe bir Kawkazyň möhüm döwleti hökmünde däl-de, eýsem Merkezi Aziýanyň dünýä bazarlaryna çykmagyny üpjün edýän geostrategiki köpri hökmünde hem garap başlandygyny bellemek möhümdir. Hazar deňziniň üsti bilen Europeewropa barýan ýollary diwersifikasiýa etmek meselesi Daşkent üçin aýratyn ähmiýete eýe boldy, bu Bakuwyň transport we logistika merkezi roluny ep-esli güýçlendirdi Soňky ýyllarda “Orta koridor” diýlip atlandyrylýan Trans-Kaspi halkara ulag ýoly ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň iň möhüm geo-ykdysady sütünine öwrüldi. Hytaý - Merkezi Aziýa - Kawkaz - Europeewropa ugry boýunça söwdany artdyrmak meýilnamalary Daşkentiň we Bakuwyň strategiki bähbitlerine laýyk geldi. Adaty demirgazyk ugurlaryndan aýlanyp geçýän alternatiw ulag ulgamlaryna zerurlygyň artmagy bilen Azerbaýjanyň Özbegistan üçin ähmiýeti birnäçe esse artdy Ykdysady görkezijiler gatnaşyklaryň hil üýtgemelerini tassyklaýar. 2016-njy ýyldan soň iki ýurduň arasyndaky söwda dolanyşygy birnäçe esse ýokarlandy we soňky ýyllarda yzygiderli ýokarlanmak tendensiýasyny görkezdi Iň esasy zat, ikitaraplaýyn gatnaşyklar diňe ykdysady pragmatizm bilen çäklenmedi. Özbegistanyň we Azerbaýjanyň ýolbaşçylygy goşuldy Doganlyk, bileleşik we türk jebisligi düşünjelerine esaslanýan has giň syýasy we siwilizasiýa mazmuny bilen hyzmatdaşlyk. Bu hyzmatdaşlyga ideologiki we gymmatly esas berdi. Türk döwletleriniň guramasynyň arasyndaky gatnaşyklar özara ynamy berkitmekde möhüm rol oýnady 2024-nji ýylda gatnaşyklar hil taýdan täze derejä ýetdi: ýurtlar syýasy gatnaşyklaryň iň ýokary derejesine geçişini belläp, soýuzdaş gatnaşyklar şertnamasyna gol çekdiler. Şeýlelik bilen, Daşkent bilen Bakuwyň arasyndaky gatnaşyklar strategiki hyzmatdaşlykdan uzak möhletleýin geosyýasy sazlaşyk esasynda döredilen bileleşik modeline öwrüldi Umuman aýdanyňda, Özbegistan bilen Azerbaýjanyň arasyndaky gatnaşyklar geo-ykdysady bähbitler, ulag howpsuzlygy, türk integrasiýasy we sebitleýin syýasy ýakynlaşma esasly giňişleýin hyzmatdaşlyga öwrüldi. Bu ýakynlaşma situasiýa däl, çuňňur kök urup, asewraziýanyň täze geosyýasy hakykatynda uzak möhletleýin strategiki gyzyklanmalary görkezýär Ykdysady diplomatiýa, ulag koridorlary we energiýa gyzyklanmalarynyň synergiýasy Gatnaşyklaryň häzirki döwrüniň esasy aýratynlyklaryndan biri syýasy beýannamalardan çuňňur ykdysady pragmatizme geçmek boldy. Medeni we taryhy ýakynlyk ozal ileri tutulýan bolsa, ulag, logistika, senagat hyzmatdaşlygy we maýa goýumlary özara gatnaşyklaryň merkezine geçdi. Bu ikitaraplaýyn gatnaşyklary emosional diplomatiýa çäginden çykarmaga we amaly geo-ykdysady hyzmatdaşlygyň derejesine çykarmaga mümkinçilik berdi Özbegistan üçin Azerbaýjanyň strategiki ähmiýeti, esasan, Hazar sebitindäki üstaşyr potensialy bilen kesgitlenýär. Özbegistan deňiz kenaryndaky ýurt hökmünde daşary söwda ýollaryny diwersifikasiýa etmek syýasatyny yzygiderli alyp barýar. Russiýanyň üsti bilen däp bolan ugurlar boýunça ösýän geosyýasy töwekgelçilikleriň arasynda alternatiw transport koridorlaryny gözlemek has möhümdi. Bu nukdaýnazardan Bakuw Merkezi Aziýany Europeanewropa we Gara deňiz bazarlary bilen baglanyşdyrýan esasy merkeze öwrüldi Özbegistanyň daşary ykdysady strategiýasynda Baku - Tbilisi - Kars demir ýol liniýasy, Alat halkara deňiz porty we Kaspi Transpress transport infrastrukturasy barha möhüm rol oýnaýar. Hususan-da, soňky ýyllarda Türkiýäniň we Europeewropanyň bazarlaryna girmek bilen Özbeg ýüklerini Hazar deňziniň üsti bilen Azerbaýjana geçirmek baradaky tagallalar hasam güýçlendi. Bu ösüş ykdysady we syýasy ähmiýete eýe, sebäbi ulag ýollarynyň giňelmegi daşarky basyşlara garaşlylygy azaldar 2022-nji ýyldan soň, Russiýa bilen Ukrainanyň arasyndaky söweşde global logistika ulgamy uly özgerişlikleri başdan geçirdi. Orta koridor taslamasy halkara gün tertibinde esasy tema öwrüldi. Hytaýdan we Merkezi Aziýadan Hazar deňziniň üsti bilen Azerbaýjana, Jorjiýa we Türkiýe çenli gidýän bu ýol ykdysady we geosyýasy ähmiýete eýe boldy. Özbegistan bu koridora işjeň gatnaşmaga synanyşýar, Baku bolsa diňe bir tranzit territoriýasy hökmünde däl-de, eýsem täze sebit logistikasynyň esasy arhitektorlaryndan biri hökmünde çykyş edýär. Soňky ýyllarda Azerbaýjanyň hökümeti port, demir ýol we gümrük infrastrukturasyny döwrebaplaşdyrmak üçin ep-esli serişde goýberdi we şeýlelik bilen Özbegistan üçin täze ykdysady mümkinçilikler açdy Senagat hyzmatdaşlygynyň ösüşi transport pudagynda ýakynlaşma bilen utgaşdy. Hususan-da, awtoulag önümçiligi ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň täze ugruna öwrüldi. Özbek kompaniýasy UzAuto Motors we Azerbaýjan hyzmatdaşlarynyň gatnaşmagynda Hajigabul senagat parkynda awtoulag öndürmek taslamasynyň durmuşa geçirilmegi tehnologiýa, maýa we satuw bazarlaryny birleşdirýän çuňňur senagat integrasiýasynyň mysaly hökmünde kabul edilýär Hyzmatdaşlyk taslamalary oba hojalygynda, dokma senagatynda we derman senagatynda-da giňelýär. Ikitaraplaýyn gatnaşyklarda adaty “satyjy - alyjy” shemasy däl-de, bilelikdäki önümçilik modeliniň emele gelmegi düýpgöter möhümdir. Bu çemeleşme, hyzmatdaşlygyň dowamlylygyny we uzak möhletli häsiýetini üpjün edýär Maýa goýum pudagynda hem täze tapgyr ýüze çykýar. Taraplar energiýa, infrastruktura, gurluşyk we senagat pudaklarynda taslamalary maliýeleşdirmek üçin bilelikdäki maýa goýum gaznasyny döretmek barada ylalaşdylar. Bu mehanizm, hyzmatdaşlygy deklaratiw syýasy ýakynlygyň çäginden institusional ykdysady özara gatnaşyklara geçirýär Energetika hyzmatdaşlygyň iň möhüm ugurlaryndan biri bolmagynda galýar, taraplaryň gyzyklanmalary biri-birini doldurýar. Özbegistan Azerbaýjanyň energiýa infrastrukturasyna we giň eksport tejribesine möhüm model hökmünde garaýar. Geljekde Hazar ýollary Merkezi Aziýanyň çeşmelerini Günbatar bazarlaryna çykarmakda möhüm rol oýnap biler Soňky ýyllarda ýaşyl energiýa boýunça hyzmatdaşlyk hem işjeň ara alnyp maslahatlaşyldy. Özbegistan gaýtadan dikeldilýän energiýada uly göwrümli özgertmeleri amala aşyrýarka, Azerbaýjan Gara deňziň üsti bilen Europeewropa ýaşyl energiýa eksport etmek strategiýasyny öňe sürýär. Bu ugurdaky şuňa meňzeş çemeleşmeler hyzmatdaşlygy çuňlaşdyrmak üçin uly mümkinçilikleri hödürleýär Şeýle hem Özbegistanyň we Azerbaýjanyň daşary ykdysady syýasatynda bäsdeş hökmünde däl-de, eýsem strategiki hyzmatdaşlar hökmünde çykyş etmegi möhümdir. Olaryň alyp barýan işleri, täze asewraziýa ykdysady giňişliginiň emele gelýändigini görkezýän Merkezi Aziýa bilen Kawkazyň arasyndaky ykdysady integrasiýany çaltlaşdyrmaga kömek edýär Özbegistan bilen Azerbaýjanyň arasyndaky gatnaşyklaryň mazmuny syýasy beýannamalar bilen däl-de, ulag koridorlarynyň netijeli deňleşdirilmegi, senagat hyzmatdaşlygynyň ösmegi, maýa goýum platformalarynyň döredilmegi we geo-ykdysady bähbitleriň sinergiýasy bilen ölçelýär. Häzirki wagtda döwletlerimiziň arasyndaky hyzmatdaşlyk täze sebit ykdysady binagärliginiň sütüni hökmünde ykrar edildi Türk dünýäsi, howpsuzlyk arhitekturasy we bileleşigiň geljekki formulasy Indi Özbegistan bilen Azerbaýjanyň arasyndaky gatnaşyklary diňe ikitaraplaýyn linzanyň üsti bilen görmek ýeterlik däl. Soňky ýyllarda bu ýakynlaşma has giň geosyýasy prosesleriň bir bölegi boldy - türk integrasiýasynyň çuňlaşmagy, asewraziýada güýç balansynyň üýtgemegi we täze sebit howpsuzlyk arhitekturasynyň emele gelmegi. Bu nukdaýnazardan Daşkent we Baku diňe hyzmatdaşlar däl-de, täze döreýän syýasy giňişligiň esasy bölekleri hökmünde çykyş edýärler Özbegistanyň 2019-njy ýylda Türk döwletleriniň guramasyna goşulmagy hyzmatdaşlygy ösdürmegiň täze tapgyrynyň başlangyjy boldy. Bu karar simwoliki däldi, bu Daşkentiň geosyýasy şahsyýetiniň üýtgedilmegini aňladýardy. Özbegistan ozal prezident Şawkat Mirziýewiň döwründe türk integrasiýasy barada seresap bolsa, ýurt bu syýasaty daşary syýasatynyň möhüm guraly hökmünde kabul etdi Bu işde Prezident Ylham Alyýewiň ýolbaşçylygynda Azerbaýjan möhüm rol oýnady. Bakki Türkiye bilen bir hatarda transport, ykdysadyýet, bilim we howpsuzlyk boýunça çuňňur hyzmatdaşlygy yzygiderli ösdürýän türk integrasiýasynyň hereketlendirijisi. Özbegistan hem öz gezeginde möhüm demografiki, ykdysady we geografiki potensialy bilen bu proseslere merkezi gatnaşyjy bolup, iki ýurduň strategiki bähbitleriniň ýakynlaşmagyna sebäp bolýar Häzirki wagtda türk integrasiýasy aýdyň ykdysady gyzyklanmalary we umumy howpsuzlyk ileri tutulýan ugurlary öz içine almak üçin medeni hyzmatdaşlygyň çäginden çykdy. Ulag koridorlary, energiýa torlary we Merkezi Aziýa bilen Kawkazy birleşdirýän sanly infrastruktura türk döwletleriniň özara täsiriniň çäginde ösdürilýär we şeýlelik bilen Özbegistan bilen Azerbaýjanyň arasyndaky gatnaşyklary institusional berkitýär 2020-nji ýylda Garabag gaýdyp gelenden soň, Azerbaýjan sebitde täze syýasy ähmiýete eýe boldy. Özbegistanyň Azerbaýjanyň territorial bitewiligini goldamagy özara ynamy berkitmekde möhüm faktor boldy. Özbegistanyň Fuzuli şäherinde mekdep gurmagy munuň simwoliki tassyklamasyna öwrüldi. Bu ädim arkaly Daşkent Karabagyň durkuny täzelemäge gönüden-göni gatnaşandygyny we uzak möhletleýin strategiki hyzmatdaşlyga maýa goýmaga taýýardygyny, syýasy beýanatlary anyk hereketler bilen tassyklady Şol bir wagtyň özünde, howpsuzlyk Özbegistan bilen Azerbaýjanyň arasyndaky gatnaşyklarda barha artýan ünsi özüne çekýär. Bu harby bileleşik döretmek barada däl-de, sebitdäki durnuklylygy üpjün etmek boýunça tagallalary utgaşdyrmak barada. Owganystandaky ýagdaý, transmilli howplar, kiber we logistika howpsuzlygy meselesi iki ýurduň pozisiýasyny ýakynlaşdyrýar. Ulag ýollary has işjeňleşip barýarka, olary goramak üçin utgaşdyrylan çemeleşmeleriň zerurlygy hem artýar. Hazar - Kawkaz - Merkezi Aziýa ýoly, möhüm aragatnaşyk arteriýasyna öwrülýär we Daşkent bilen Bakuwyň arasynda howpsuzlyk meselesinde koordinasiýa zerurlygyny artdyrýar Özbegistan we Azerbaýjan esasy güýç merkezleri bilen deňagramly gatnaşyklary ýola goýmak we islendik global oýunçylara garaşlylykdan gaça durmak üçin daşary syýasata meňzeş çemeleşmelere eýerýärler. Köp wektorly diplomatiýa ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň durnuklylygyna goşant goşýar 2024-nji ýylda gol çekilen Soýuzdaş gatnaşyklar şertnamasy bu prosesleriň logiki netijesi boldy. Bu diňe bir diplomatik resminama däl, eýsem “dogan halklar” baradaky ritorikada däl-de, anyk kesgitlenen geosyýasy we geo-ykdysady bähbitlerde esaslandyrylan özara gatnaşyklaryň täze syýasy formulasydyr Öňümizdäki ýyllarda bu bileleşigiň üstünligi birnäçe möhüm faktorlara bagly bolar: transport taslamalarynyň iş ýüzünde durmuşa geçirilmegi, senagat hyzmatdaşlygynyň çuňlaşmagy we esasan medeni platformadan türk integrasiýasynyň täsirli ykdysady mehanizme öwrülmegi; Özbegistan bilen Azerbaýjanyň arasyndaky gatnaşyklar häzirki wagtda sebit hyzmatdaşlygynyň iň dinamiki we täsirli modellerinden biri hasaplanýar. Bu ýakynlaşma gysga möhletli syýasy ýagdaýlaryň netijesi däl-de, täze geosyýasy gurşawyň, ulag zynjyrlarynyň we asewraziýada integrasiýa prosesleriniň emele gelmeginiň tebigy netijesi Asyrlar boýy azerbaýjan we özbek halklarynyň arasyndaky dostluk taryhy iki ýurduň beýik akyldarlarynyň işlerinde öz beýanyny tapdy we umumy ruhy miras hökmünde nesilden-nesle geçip geldi Mysal üçin, azerbaýjan poeziýasynyň iň beýik wekillerinden biri şahyr Nizami Ganjawiniň eseri özbek edebiýatynyň ösmegine ägirt uly täsir edipdir Diňe bir özbek däl, eýsem ähli türk edebiýatynyň görnükli wekili - akyldar, şahyr, alym, döwlet işgäri, jemgyýetçilik işgäri we ylym we sungatyň howandary Alişer Nawoý umumy diliň beýikligini görkezýän beýik eseri “Hamsa” döretmekde Nizaminiň däplerini dowam etdirdi. Soň Nawoýyň özi azerbaýjan edebiýatynda halypa hökmünde ykrar edildi Azerbaýjan poeziýasynyň iň parlak şahsyýetlerinden biri Muhammet Fuzuli Nawoýy mugallymy hasaplap, Nawoýyň gazallaryna jogap hökmünde nazira ýazypdyr. Şol bir wagtyň özünde köp özbek edebiýatçysy Fuzulini halypasy hasaplaýardy Umuman aýdanyňda, Nizami bilen Nawoýyň arasynda Fuzuli, Nasimi, Wagif, Agahi, Muqimi we Hwarizmi eserlerinde şekillendirilen ýeke-täk ruhy we edebi baglanyşygy emele getirýän özboluşly gepleşik ösdi. Munuň netijesinde “Daşkent hakda goşgy” (“Daşkentname”) ýazan Maksud Şeýhzade Özbegistanda şeýle hormatlanýar, her bir azerbaýjanly Abdulla Aripowyň “Azerbaýjan” goşgusyndan setirlerine düşünýär Beýik Azerbaýjan şahyry Nizami Ganjawiniň ýazyşy ýaly: Dostlar şeýle bir ýakyn bolsa, biri ýaly dem alýan ýaly Hundredüz gaýgy gaçyp, hiç haçan gaýdyp gelmez Goý, halklarymyzyň arasyndaky dostluk we doganlyk bozulmaz, umumy belentliklere barýan umumy ýolumyzy ýagtylandyrsyn! Özbegistan Milli Habar Gullugynyň baş müdiri - UzA Azerbaýjan Döwlet habarlar gullugynyň müdiriýetiniň başlygy - AZERTAC