Зангиландын дүйнөгө кайрылуусу: Азербайжан аймактагы тынчтыктын жана өнүгүүнүн башкы кепили

2026-жылдын 10-май күнү “Улуу кайтуу” программасынын алкагында өзгөчө мааниге ээ. Азербайжандын президенти Илхам Алиевдин бул датадагы Зангиланга сапары кезектеги инфраструктуралык кароо гана эмес, мамлекетибиздин улуттук эс тутумун жана келечектеги максаттарын бириктирген стратегиялык билдирүү. Бул сапардын азыркы эгемендүү Азербайжан мамлекетинин негиздөөчүсү, Улуттук лидер Гейдар Алиевдин туулган күнүндө болгондугу кокусунан эмес жана ага кошумча символикалык маани кошот. Бул сапар Улуу Жол башчынын улуу керээзинин аткарылышынын жана Чыгыш Зангазурдун кайра жаралышынын майрамы экендигин далилдейт Бүгүнкү күндө Зангилан райондун логистикалык борбору гана эмес, анткени ал Зангезур коридорунда жайгашкан. Бул аймакты өнүктүрүү жана кайра куруу дагы Азербайжандын майтарылбас эркинин жана конструктивдүү күчүн дүйнөгө таануу болуп саналат Улуу Жолбашчынын эң чоң кыялы жана максаты – биздин туулган жерибизди баскынчылардан бошотуу, азербайжандардын ата-бабаларына кайтып келиши, Чыгыш Зангезурдун жана Карабактын ар бир бурчунда үч түстүү желегибизди желбиретип туруусу болгон. Жеңишке жеткен Жогорку Башкы колбашчы Илхам Алиев ушул эркине бекем туруп, эр жүрөк азербайжан армиясынын эрдигинин аркасында жерлерди басып алуудан бошотту. Ата Мекендик согушта жеңишке жеткен Улуу Жеңиштен кийин дароо эле баскынчылардан бошотулган жерлерде дүйнөлүк аскердик жана курулуш тарыхында теңдеши жок масштабдуу калыбына келтирүү иштери башталды. Азербайжан мамлекети отуз жылдык кыйроонун издерин өчүрүү үчүн бардык мүмкүнчүлүктөрүн мобилизациялады жана бул жерлерди кайра курууга киришти. Кыйраган шаарлардын жана талкаланган айылдардын ордунда заманбап стандарттарга жооп берген инфраструктуранын курулушу, “Акылдуу айыл” жана “Акылдуу шаар” концепцияларынын колдонулушу мамлекетибиздин экономикалык кубаттуулугунун жана анын жарандарга берген баанын айкын мисалы Азыркы Азербайжандын ийгиликтерин толук түшүнүү үчүн жакынкы тарыхка кыскача көз салуу жетиштүү. 1992-93-жылдардагы баш аламандык, компетентсиздик жана ички талаш-тартыштар жаш өлкөнүн эгемендүүлүгүнө түздөн-түз коркунуч келтирген. Ушундай оор мезгилде элдин талабы менен Гейдар Алиевдин бийликке келиши Азербайжандын мамлекеттүүлүгүнүн тарыхындагы бурулуш учур катары бааланат. Гений жол башчынын көрөгөч саясатынын аркасында өлкөдө ички туруктуулук орноп, үзгүлтүксүз армияны курууга чечкиндүү кадамдар жасалып, масштабдуу экономикалык жана саясий реформалар башталды. Азербайжандын эл аралык позициясынын бекемделиши жана энергетикалык стратегиянын ийгилиги мамлекетибиздин кубаттуулугун арттырып, келечектеги улуу жеңиштин кебелбес түркүктөрүн түздү. Бүгүнкү күндө Чыгыш Зангезурда жана Карабакта курулган ар бир имарат, курулган ар бир жол ошол жылдарда түптөлгөн бекем пайдубалдын жана улуттук энергетикалык фактордун логикалык уландысы болуп саналат. Азербайжандын аймактагы эң күчтүү мамлекетке айланышы кокустук эмес, бул Гейдар Алиев мектебинин мыйзамдуу жыйынтыгы жана бул жолду жеңишке алып барган Илхам Алиевдин чечкиндүүлүгү Белгилей кетсек, мамлекет башчынын Зангиланга жасаган иш сапарынын алкагында айткан пикирлери чындыгында аймакка жана дүйнөгө багытталган стратегиялык билдирүүлөргө бай. Оккупация учурунда урандыга айланган Зангиланда жасалган иштерди бүткүл дүйнөгө көрсөткөн президент Азербайжандын аймактагы тынчтыктын жана өнүгүүнүн башкы кепили экенин жарыялоодо. Аймактын логистикалык мүмкүнчүлүктөрү Зангезур коридору жөнүндө айтылып, аймактын дүйнөлүк соода жолдорунун кесилишинде жайгашканы анын маанисин арттырат. Армениядагы реваншисттик күчтөрдүн жакында активдешүүсүнүн фонунда муну так эскертүү катары баалоо керек. Азербайжан өзүнүн тарыхый жерлеринде түбөлүк отурукташып, аймакта курулуш иштери жүрүп, коопсуздукту камсыздоо биринчи орунда турат. Анын гаранты — кубаттуу Азербайжан армиясы. Президенттин билдируулеру елкенун кез каранды эмес тышкы саясатынын экономикалык суверенитетинин жана аскердик кучунун керунушу болуп саналат. Бул Түштүк Кавказдагы жаңы реалдуулукту, башкача айтканда, Азербайжандын буйругу менен тынчтыктын, кызматташтыктын жана прогресстин доорунун башталышынан кабар берет. Башкача айтканда, аймакта жаңы реалдуулук, жаңы доор башталды, кыймылдаткыч күч, локомотив Азербайжан болуп саналат Азербайжан 44 күндүк согушта өтө оор дипломатиялык фронтто жеңишке жетишти. Президенттин Зангиландан айткан билдирүүлөрүндө муну түшүнүүгө болот. 30 жыл бою ЕККУнун Минск тобунун теңтөрагалары адилеттүүлүктү калыбына келтирүүнүн ордуна, оккупация фактысын түбөлүккө калтыруу жана статус-квону коргоо үчүн аракет кылышты. Азербайжан согуш талаасында БУУнун төрт аткарыла элек резолюциясын камсыздаган учурда да, бул державалар Азербайжанга каршы ар кандай саясий кысым рычагдарын колдонуп, Азербайжанды суверендүү укуктарынан баш тартууга мажбурлашкан. оккупант менен компромисске келууге аракеттеништи. Бирок көрөгөч саясат, Гейдар Алиевдин мурасы жана өз лидеринин айланасындагы элдин муштумдай биримдиги бул жек көрүүчү күчтөрдү, калыс билдирүүлөрдү, дипломатиялык тоскоолдуктарды жок кылды. Бүгүн Илхам Алиев өз элинен күч алып, эң оор учурларда улуттук кызыкчылыктардан бир кадам да артка чегинбей, мамлекеттин, элдин кызыкчылыгын биринчи орунга коюуда Бирок Батыштын эки жүздүү саясатын жана Азербайжандын көз карандысыз саясатын сиңире албаган саясий чөйрөлөр дагы эле тынчтык процессин активдештирип, жайлатууга аракет кылып жатышат. Алар Азербайжандын аймактагы тынчтыктын архитектору экени, Бакунун расмий уруксатысыз Түштүк Кавказда кандайдыр бир долбоор же стабилдүүлүк тууралуу сөз болушу мүмкүн эместиги менен келишүүнү каалашпайт. Бүгүнкү күндө жаңы реалдуулук жана Түштүк Кавказда пайда болуп жаткан тынчтык күн тартиби тышкы демилгелердин натыйжасы эмес, Азербайжандын стратегиялык жеңишинин жана саясий эркинин түздөн-түз натыйжасы. Азербайжан аймактагы узак мөөнөттүү туруктуулуктун жана коопсуздуктун жалгыз жана чыныгы автору. Президент Илхам Алиевдин Зангиландан келген билдирүүлөрү бул географияда расмий Бакунун макулдугу жана улуттук кызыкчылыктарды эске албаганда эч бир тынчтык форматы же экономикалык долбоор мүмкүн эместигин дагы бир жолу тастыктайт. Азербайжан ансыз деле аймактын шарттарын аныктап, келечектеги тагдырын көзөмөлдөгөн борбор. Азербайжандын эрки тынчтыкты орнотуу үчүн чечүүчү фактор болуп саналат. Бул эрк адилеттүүлүккө, эл аралык укукка жана элибиздин бузулбас биримдигине негизделген. Зэнгиланын кайра жаралышы тынчтыктын бул жаңы доорунун эң ачык жана кайра кайтарылгыс далили 4-5-майда Ереванга барган кээ бир батыш саясатчыларынын, өзгөчө Франциянын президенти Эммануэль Макрондун популисттик билдирүүлөрү чындыгында Түштүк Кавказдагы жаңы реалдуулуктар жана тынчтык жана кызматташтык күн тартиби алдында алсыздыктын ачуу моюнга алуусу. Бүгүн өзүн тынчтыктын жактоочусу катары көрсөткөн Макрон 6 жыл мурда, 44 күндүк согушта бардык саясий жана дипломатиялык мүмкүнчүлүктөрүн Армения үчүн мобилизациялаганын унуткан жок. Бирок ортодо бир чындык бар, ал чындык бүгүн Зангиландан бүткүл дүйнөгө тарады: “Арменияга канчалык аскерий, саясий, моралдык колдоо көрсөтүлбөсүн, Азербайжандын улуттук эрки жана майтарылбас күчү алдында бул аракеттердин баары жемишсиз болуп калууга дуушар болот” Бүгүн Азербайжан өз күчү менен ушундай реалдуулукту жаратты, бул болот эркке эч кандай тышкы күч таасир эте албайт. 10-майдагы визит чет элдик күчтөргө аймактын келечеги алыскы борборлордо, муздак коридорлордо эмес, дал ушул жерде – Чыгыш Зангезурда чечилерин көрсөттү. Мына ушулардын фонунда Президенттин Зангиландагы курч билдирүүлөрү аймакта тынчтыкты каалабаган жана реваншисттик күчтөрдү колдогон чет элдик колдоочулар үчүн олуттуу эскертүү катары каралышы керек деп ишенимдүү айтууга болот Адаттагыдай эле мамлекет башчысы бул жолу да Азербайжандын Арменияга каршы аскердик планы жок экенин эскертти. Жүргүзүлүп жаткан иштер, эки өлкөнүн ортосундагы ташталган кадамдар, өзгөчө расмий Бакунун Ереванга транзиттик тыюуну жокко чыгаруусу Азербайжандын аймактагы стабилдүүлүккө кызыкдар экенин жана ал үчүн колунан келгендин баарын жасап жатканын көрсөтүүдө. Бирок Армениядагы реваншисттик күчтөр жана алардын колдоочулары Азербайжандын эгемендигине болгон кичинекей коркунуч Арменияны туңгуюкка жана балээге алып келерин түшүнүшү керек. Бул жолу аларды Макрон жана ага окшогондордун куру убадалары да, алты жылдан бери чек арада тыңчылык кылган “дурбин дипломатиясы” да куткара албайт. Бул жолу ар кандай провокациянын кесепети армян эли үчүн оор болот жана мамлекеттүүлүгүн жоготууга дуушар кылат Ошол эле учурда Армениянын ички саясий пейзажы бүгүнкү күндө Азербайжандын тарыхый жеңиши менен түзүлгөн реалдуулуктардын кулуна айланды. 7-июндагы парламенттик шайлоонун алдындагы пропагандалык кампаниянын эң маанилүү фактору – Азербайжан фактору жана Илхам Алиев феномени. Радикалдуу оппозициянын Пашинян өкмөтүн “Азербайжан менен Түркиянын кызыкчылыгына кызмат кылып жатат” деп айыптап жатышы, чындыгында, жеңилүүнү сиңире албаган коомдун ички кризисинин бир көрүнүшү. Армениядагы шайлоо кандайдыр бир “тынчтык же жаңы кырсык” тандоосу болуп калды. Бирок бир чындык өзгөрүүсүз бойдон калууда: Арменияда бийликке ким келгенине карабастан, чөлкөмдүн тагдырын Баку белгилеген жаңы кызматташтык жана мамлекеттин күчтүү эрки аныктайт Тарыхты карап чыгуу жана фактыларды талдоо Армения эч качан өз алдынча саясий фактор катары чыга албаганын дагы бир жолу тастыктайт; ал ар дайым тышкы күчтөрдүн колундагы куралга айланган субъект болуп кала берген. Айтор, бирде Кремль, бирде Брюссел, бирде башка саясий күчтөр «пешка» ролун ойногон. Бүгүнкү күндө Түштүк Кавказдын келечегин аныктоочу негизги жана жалгыз фактор – бул кубаттуу Азербайжан мамлекети. Армениянын жетекчилиги дагы, коому дагы аймактагы “кимдин ким экенин” абдан жакшы түшүнүп, күчтөрдүн балансы кимдин пайдасына өзгөргөнүн Армениянын мамлекет катары бар болушу, Пашиняндын башкаруусунун жана жалпы өлкөнүн келечектеги келечеги түздөн-түз Ильхам Алиев факторуна, расмий Бакунун эркине жана Азербайжан сунуш кылган тынчтык күн тартибине берилгендигине байланыштуу. Еревандыктардын баары Баку менен чыныгы жана ден соолук мамилелери алардын жалгыз чыгуу жолу экенин түшүнүшү керек. Азербайжан диктация кылган жаңы геосаясий реалдуулукту кабыл алуу Армения үчүн вариант эмес, бул жашоо үчүн күрөштө аман калуунун бирден бир шарты Президент Илхам Алиевдин Зангиланга акыркы сапары Азербайжан согуштан кийинки доордун демилгечиси жана багыт берүүчү мамлекети экенин дагы бир жолу көрсөттү. Баскынчылыктан бошонгон жерлерде жургузулуп жаткан зор курулуш иштери, «Улуу кай-тып» программасынын ийги-ликтуу ишке ашырылышы жана Чыгыш Зангазурдун тездик менен енугушу мамлекетибиздин саясий эркинин, экономикалык кубаттуулугунун жана улуттук биримдигинин жаркын керунушу Бул сапар да дүйнөгө маанилүү билдирүү болду: Азербайжан аймактагы тынчтыктын, туруктуулуктун жана өнүгүүнүн негизги камсыздоочусу. Түштүк Кавказда жаңы реалдуулуктар түзүлдү жана бул реалдуулуктар Азербайжан тарабынан түзүлгөн саясий, аскердик жана дипломатиялык артыкчылыкка негизделген Аларды колдонууда сайттагы материалдарга кайрылуу маанилүү. Веб-баракчаларда маалымат колдонулганда, гипершилтеме менен шилтеме милдеттүү болуп саналат