АКШ-Иран келишими: аймактык туруктуулук жана экономикалык келечеги

БАКУ, Азербайжан, 16-июнь. Өткөн жылдын июнь айында АКШ, Израил жана Ирандын ортосунда башталган аскердик эскалация 12 күндүк тирешүүдөн кийин акырындап басаңдап, тараптар дипломатиялык каналдарды тандап, өзөктүк сүйлөшүүлөрдү кайра жандантты. Бирок үстүбүздөгү жылдын 28-февралында кайрадан күчөгөн чыңалуу жаңжал дагы кооптуу фазага өткөнүн көрсөттү. Аскердик тирешүүнүн күн тартибине кайтып келиши региондогу өлкөлөр үчүн гана эмес, дүйнөлүк экономика үчүн да олуттуу тобокелчиликтерди жаратты Чыр-чатактын тереңдеши коопсуздук маселелерине эле эмес, эл аралык соодага, энергетикалык рынокторго, транзиттик каттамдарга жана жүк ташууларга терс таасирин тийгизди Кырдаал Иран тарабынан дүйнөнүн эң маанилүү энергетикалык транспорттук артериялардын бири болгон Ормуз кысыгында киргизилген чектөөлөр, ошондой эле Америка Кошмо Штаттарынын жооп катары Оман булуңуна карай деңиз блокадасы менен татаалдашты. Бул чаралар дүйнөлүк энергетикалык рыноктордогу белгисиздикти күчөтүп, мунай менен газдын баасынын кескин өзгөрүшүнө алып келди Чыңалуунун күчөшү Жакынкы Чыгыштагы экономикалык долбоорлордун ишке ашырылышына, аймактык интеграция процесстерине жана өлкөлөрдүн узак мөөнөттүү өнүгүү стратегияларына да терс таасирин тийгизди Соңку окуялар тараптардын аскердик тирешүүнү улантуудан көрө дипломатиялык жөнгө салууга артыкчылык берип жатканын көрсөтүүдө. АКШ менен Ирандын ортосундагы интенсивдүү сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында макулдашууга жетишүү багытында олуттуу жылыштар болгондугу кабарланууда. Мунун фонунда тараптардын ортосунда жакынкы күндөрдө Швейцарияда тынчтык меморандумуна кол коюла тургандыгы тууралуу кабарлар аймактагы стабилдүүлүктүн калыбына келишине болгон үмүттөрдү ого бетер арттырды Кызыгы, Вашингтон да, Тегеран да жыйынтыкты дипломатиялык жеңиш катары сыпатташууда. АКШнын президенти Дональд Трамп Truth Social платформасында Иран менен келишим түзүлгөнүн билдирип, Ормуз кысыгы эл аралык жүк ташуулар үчүн тарифтерсиз ачылаарын жана анын буйругу менен АКШнын деңиз блокадасы токтоосуз жоюла турганын билдирди Ирандын президенти Масуд Пезешкян өз кезегинде келишимди Иран дипломатиясынын маанилүү жеңиши катары сыпаттады. Ал белгилегендей, акыркы апталарда Иран коңшу өлкөлөр менен болгон көйгөйлөрдүн көбүн чечүүгө жетишкен жана эми негизги көңүл аймактык кызматташтыкты кеңейтүүгө, экономикалык байланыштарды чыңдоого жана эки тарапка тең пайдалуу долбоорлорду өнүктүрүүгө бурулат Чыр-чатактын уланып жаткан учурунда бир катар аймактык жана эл аралык актерлор тараптардын ортомчулук аракеттерин демилгелеп, чыңалууну басаңдатуу жана тынчтыкты камсыз кылуу аракетин көрүштү. Бул демилгелер дипломатиялык жөнгө салуу перспективаларын сактоодо маанилүү роль ойноду Жалпысынан, АКШ менен Ирандын ортосунда жетишилген келишим эки өлкөнүн ортосундагы мамилелерди нормалдаштыруу жагынан гана эмес, аймактык тынчтыкты чыңдоо, эл аралык сооданы калыбына келтирүү жана глобалдык экономикалык туруктуулукту чыңдоо жагынан да маанилүү. Тактап айтканда, энергияны экспорттоочу жана транзиттик өлкөлөр үчүн бул келишим жаңы экономикалык мүмкүнчүлүктөрдү ачып, инвестициялык климатты жакшыртат жана соода жүгүртүүнү жогорулатат Бул контекстте келишим АКШ менен Иран үчүн гана эмес, бүткүл аймактын келечектеги өнүгүүсү жана эл аралык экономикалык мамилелердин туруктуулугу үчүн да маанилүү бурулуш чекити катары каралышы мүмкүн