Шуша декларациясы: Түрк дүйнөсүнүн геосаясий келечегин аныктаган документ

«2021-жылдын 15-июнунда Азербайжандын маданий борбору, Карабахтын таажы Шуша шаарында кол коюлган «Азербайжан Республикасы менен Түркия Республикасынын ортосундагы союздук мамилелер боюнча Шуша декларациясы» эки боордош мамлекеттин ортосундагы мамилелердин укуктук жана саясий негиздерин аныктаган документ гана эмес, ошондой эле түрк дүйнөсүнүн келечегин аныктаган маанилүү геосаясий көрүнүш болуп саналат. 21-кылым Президент Ильхам Алиев белгилегендей, бул документ тарыхка, жалпы улуттук эс-тутумга жана улуу лидерлердин саясий мурасына негизделген. Азербайжан-Түркия боордоштугу бузулбайт, Азербайжандын Экинчи Карабах согушундагы жеңишинен кийин кол коюлган Декларация Азербайжан менен Түркиянын мындан ары бир гана дос жана өнөктөш эмес, бул союздаштык жана эл аралык мамилелерде маанилүү ролду ойной турган жаңы саясий платформа экенин көрсөттү Мындай көз караштарды Милли Межлистин депутаты Азер Каримли билдирди, деп маалымдайт Modern.az Эл өкүлү Азербайжан-Түркия карым-катнаштары тарых бою орток тил, дин, маданият жана улуттук өзгөчөлүккө негизделгенин айтты. Шуша декларациясы бул мамилелерди сапаттык жацы этапка алып чыкты: "Документ эки өлкөнүн ортосундагы саясий диалогду, экономикалык кызматташтыкты, коопсуздук жана коргонууну координациялоону, дипломатиялык ишмердүүлүктү, энергетика жана транспорт долбоорлорун мындан ары тереңдетүүнү карайт. Бул жагынан алганда, Шуша декларациясы Азербайжан-Түркия мамилелеринин интеграциясынын эң жогорку баскычын чагылдырган стратегиялык жол картасы Декларациянын негизги артыкчылыктарынын бири анын ар тараптуу мүнөзүндө. Документ саясат, экономика, энергетикалык коопсуздук, транспорт жана байланыш, коргонуу өнөр жайы, билим берүү, илим, маданият, гуманитардык мамилелер жана маалымат саясатын камтыйт Айрыкча эл аралык уюмдардын алкагында өз ара колдоону күчөтүү, тышкы саясатты координациялоо жана аймактык демилгелерде бирдиктүү позицияны калыптандыруу эки өлкөнүн эл аралык таасирин бир топ жогорулатат Шуша декларациясы Азербайжан менен Түркиянын келечеги үчүн гана эмес, жалпы аймактын келечеги үчүн да чоң мааниге ээ. Документ Түштүк Кавказда туруктуу тынчтыкты, экономикалык интеграцияны жана өз ара пайдалуу кызматташтыкты кеңейтүүгө кызмат кылат Азербайжан тарабынан түзүлгөн жаңы геосаясий реалдуулуктар аймактын транспорттук-логистикалык картасын өзгөрттү. Бул контекстте Декларацияда өзгөчө орунду ээлеген Зангезур коридору долбоору Европа менен Азияны бириктирген стратегиялык көпүрө ролун ойнойт 44 күндүк Ата Мекендик согуштагы Жеңиштин натыйжасында пайда болгон жаңы мүмкүнчүлүктөр Азербайжан-Түркия стратегиялык өнөктөштүгүнүн экономикалык мазмунун дагы да байытты Карс-Игдыр-Нахчыван темир жол долбоору, Зангезур коридорунун келечеги, Баку-Тбилиси-Карс линиясы менен интеграция мүмкүнчүлүктөрү Ортоңку коридордун эл аралык маанисин арттырат. Бул долбоорлор Түркия менен Азербайжандын транспорттук карым-катнашын бекемдөө менен гана чектелбестен, Борбор Азия, Кавказ жана Европанын ортосундагы сооданы кеңейтүүгө кызмат кылат. Ошентип, Шуша декларациясы жаңы геоэкономикалык мейкиндикти түзүү үчүн маанилүү укуктук жана саясий негиз болуп калат Документ өз ара инвестицияларды илгерилетүү, улуттук экономикаларды диверсификациялоо жана экономикалык кызматташтыктын жаңы механизмдерин түзүүнү карайт Баскынчылардан бошотулган аймактарда жүргүзүлгөн калыбына келтирүү жана курулуш иштерине түрк фирмаларынын активдүү катышуусу мунун эң ачык мисалы. Карабак менен Чыгыш Зангезурда түзүлгөн заманбап инфраструктура, өнөр жай зоналары, жашыл энергетикалык долбоорлор жана туризм потенциалы жаңы инвестициялык мүмкүнчүлүктөрдү түзөт Айрыкча, Шуша жана ага жакын аймактардын эл аралык туристтик маршруттарга кошулушу келечекте аймактын экономикалык жагымдуулугун дагы да жогорулатат Шуша декларациясында тышкы саясат тармагындагы координация маанилүү орунду ээлейт. Тараптар эл аралык мамилелер системасында өздөрүнүн улуттук кызыкчылыктарын, ошондой эле аймактык жана дүйнөлүк коопсуздукту коргойт маселелери боюнча биргелешип иштөөгө макулдашышты» Депутаттын айтымында, мындай мамиле Азербайжан менен Түркиянын эл аралык уюмдардагы өз ара колдоосун ого бетер бекемдеп, дүйнөлүк процесстерге таасир этүү мүмкүнчүлүгүн жогорулатат: «Шуша декларациясынын эң маанилүү аспектилеринин бири коргонуу жана коопсуздук тармагындагы кызматташтык. Документте эки өлкөнүн коопсуздугуна коркунуч жаралган учурларда өз ара колдоо көрсөтүү механизмдери камтылган Коргонуу өнөр жайы, аскердик билим берүү, биргелешкен машыгуулар, заманбап курал системаларын колдонуу жана учкучсуз учуучу аппараттарды өндүрүү жаатындагы кызматташтык Азербайжандын Куралдуу күчтөрүн модернизациялоо процессине маанилүү салым кошууда Бул жагынан алганда Шуша декларациясы Азербайжан-Түркия аскердик кызматташтыгын стратегиялык альянс деңгээлине көтөргөн тарыхый документ болуп саналат Декларация ошондой эле Арменияда турган реваншисттик күчтөргө жана региондун башка деструктивдүү чөйрөлөрүнө ачык-айкын билдирүү жөнөтөт Документте Азербайжандын эгемендигине, аймактык бүтүндүгүнө жана чек араларына карата ар кандай коркунуч Азербайжандын гана эмес, анын стратегиялык өнөктөшү Түркиянын да көңүл чордонунда боло турганы көрсөтүлгөн. Бул аймактагы стабилдүүлүк жана коопсуздук үчүн кошумча кепилдикти түзөт Шуша декларациясында диаспора жана медиа кызматташтыгы өзгөчө орунду ээлейт. Чет өлкөлөрдө жашаган азербайжандык жана түрк коомчулугунун ишмердүүлүгүн координациялоо, маалымат алмашууну кеңейтүү жана биргелешкен медиа аянтчаларды түзүү заманбап маалымат согуштарынын шарттарында өзгөчө мааниге ээ. Бул багытта жасалган кадамдар Азербайжан менен Түркиянын эл аралык маалымат мейкиндигиндеги позицияларын дагы да бекемдөөгө кызмат кылат Шуша декларациясына кол коюлгандан кийин жыл сайын 15-июнда Шушада еткерулуп жаткан эл аралык конференциялар документтин саясий-философиялык мазмунун енуктурууге кызмат кылат 2022-жылы "Азербайжан-Түркия стратегиялык союздаштык мамилелери Кавказ жана аймак үчүн тынчтыктын жана туруктуулуктун булагы", 2023-жылы "Боштондуктан Жеңишке чейин", 2024-жылы "Түрк мамлекеттеринин уюму: жаңы стратегиялык максаттарга карай дүйнөлүк геосаясий реалдуулуктардын жана глобалдык тартиптин фонунда"25: геосаясий аспектилер жана глобалдык чакырыктар» аттуу конференциялар өткөн Шушан түрк дүйнөсүнүн саясий-интеллектуалдык борборлорунун бирине айланганын көрсөтүүдө Президент Илхам Алиев баса белгилегендей, Шуша декларациясында тарыхый Карс келишимине кайрылуунун өзгөчө символикалык мааниси бар. Бир кылым мурда кол коюлган Карс келишими аймактын саясий келечегин аныктагандай, Шуша декларациясы да 21-кылымда Азербайжан-Түркия карым-катнаштарынын стратегиялык багыттарын аныктайт Бул документ бир туугандык мамилелерди союздук деңгээлге көтөрүп, аймактык коопсуздуктун, экономикалык интеграциянын, түрк дүйнөсүнүн тилектештигинин жана жаңы геосаясий түзүлүштүн маанилүү түркүктөрүнүн бири болуп калды. Шуша декларациясы бир гана бүгүнкү күндүн эмес, андан кийинки ондогон жылдарга да саясий жол картасы катары тарыхта калды»