Түрк дүйнөсүндөгү бейөкмөт уюмдардын дипломатиясы геосаясий интеграциянын жаңы этабын түзүүдө - ТАЛДАУ

Түрк дүйнөсүндөгү интеграциялык процесстер акыркы жылдары сапаттык жактан жаңы баскычка өттү. Эгерде мурда кызматташуу негизинен саясий жана экономикалык деңгээлде өнүккөн болсо, азыр бул процесс жарандык коом институттарын, гуманитардык платформаларды жана элдик дипломатиянын механизмдерин камтыйт. Бул жагынан алып караганда, Түрк мамлекеттери уюмуна мүчө өлкөлөрдүн бейөкмөт уюмдарынын форумдары коомдук демилге гана болбостон, түрк дүйнөсүнүн келечектеги стратегиялык биримдигин калыптандырууга кызмат кылган маанилүү аянтчага айланууда. Азербайжандын бул багыттагы жигердүү позициясы өлкөнүн түрк дүйнөсүнүн интеграциялык процесстеринде алдыңкы актерлордун бири экенин көрсөтүп турат Түрк дүйнөсүн геосаясий күч борборуна айландыруу стратегиясы Казакстандын Түркстан шаарында өткөн Түрк мамлекеттеринин мамлекет башчыларынын бейформал саммитинде президент Ильхам Алиевдин айткан пикирлери бул саясаттын негизги багыттарын ачык көрсөтүп турат. Мамлекет башчы “биздин үй-бүлөбүз болгон түрк дүйнөсү 21-кылымдын таасирдүү геосаясий күч борборлорунун бирине айланышы керек” деди. Бул билдирүү кокустук эмес. Эл аралык мамилелердин заманбап системасында аймактык бирикмелердин ролу тездик менен өсүп, Түрк мамлекеттеринин уюму мындан ары маданий жакындыктын аянтчасы эмес, геосаясий күчтүн борбору катары калыптанууга аракет кылууда Президент Илхам Алиев өз сөзүндө «Азербайжан түрк мамлекеттер уюмун бекемдөө үчүн мындан ары да күчүн аябай турганын» баса белгиледи. Мындай мамиле Азербайжандын уюмдун алкагында стратегиялык координациялоо миссиясын өзүнө алганын көрсөтөт. Бакунун өзгөчө акыркы жылдарда түрк дүйнөсүнүн негизги саясий жана гуманитардык платформаларынын бирине айланышы муну ырастаган маанилүү факторлордун бири Түрк мамлекеттеринин уюмундагы Азербайжандын координациялоочу ролу Учурда Түрк мамлекеттери уюмуна төрагалык кылган өлкө катары Азербайжан уюмга мүчө мамлекеттердин жарандык коом институттарынын ортосундагы коомдук байланышты чыңдоого өзгөчө көңүл бурат. Анткени азыркы заманда мамлекеттердин эл аралык таасири расмий дипломатия менен гана эмес, элдик дипломатия жана “жумшак күч” механизмдери менен да өлчөнөт. Бул жагынан алганда, бейөкмөт уюмдардын ортосундагы кызматташтыктын кеңейиши эл аралык платформаларда түрк дүйнөсүнүн жалпы кызыкчылыктарын коргоого кошумча мүмкүнчүлүк түзүүдө 2025-жылдын ноябрында Баку жана Нахчыван шаарларында өткөн Түрк мамлекеттери уюмуна мүчө өлкөлөрдүн бейөкмөт уюмдарынын 1-Тилектештик форуму бул багыттагы маанилүү бурулуш болду. Түрк дүйнөсүнүн жарандык коом институттары биринчи жолу бирдиктүү платформада чогулуп, биргелешкен аракет механизмдерин калыптандырууга кадам таштады Президент Илхам Алиев форумдун катышуучуларына кайрылуусунда “Түрк мамлекеттер уюмунун эл аралык салмагы жогорулап, дүйнөлүк процесстердеги ролу жана позициясы чыңдалып жатканын” баса белгиледи. Бул ойлор түрк дүйнөсү жаңы стратегиялык баскычка кадам таштаганын көрсөтүп турат. Бул жерде негизги максат мамилелерди коргоо гана эмес, институттук интеграцияны тереңдетүү Бейөкмөт уюмдардын форумдары түрк дүйнөсүндөгү элдик дипломатияны бекемдейт Ошол кайрылуусунда мамлекет башчы ошондой эле Азербайжан конкреттүү демилгелер менен чыгууга даяр экенин билдирген Форумдун эң маанилүү жыйынтыктарынын бири Түрк мамлекеттер уюмуна мүчө өлкөлөрдүн бейөкмөт уюмдарынын платформасын түзүү болду. Платформанын биринчи жетекчилигинин Азербайжанга дайындалышы жана туруктуу штабынын Бакуда жайгашуусу өлкөнүн түрк дүйнөсүндөгү элдик дипломатиянын борборлорунун бирине айланганын көрсөтүүдө. Бул дагы Азербайжандын уюм ичиндеги таасиринин күчөшүнүн көрсөткүчү Түрк мамлекеттер уюмуна мүчө өлкөлөрдүн бейөкмөт уюмдарынын акыркы жети айдын ичинде экинчи жолу Азербайжанда чогулуп жатышы кызматташтыктын туруктуу экенин далилдейт. 2026-жылы 16-майда Бакуда өткөрүлгөн II Тилектештик форуму да бул жагынан маанилүү. “Баку Урбанизация жумалыгынын” алкагында уюштурулган форум түрк дүйнөсүнүн кызматташуу күн тартиби урбанизация, туруктуу өнүгүү жана глобалдык шаар саясаты сыяктуу багыттарга байланыштуу экенин көрсөтүүдө Жалпы гуманитардык жана маданий платформаларды түзүү Форумга Азербайжан, Түркия, Өзбекстан, Казакстан, Кыргызстан, Түркмөнстан, Түндүк Кипр Түрк Республикасы жана Венгриядан жарандык коом өкүлдөрүнүн катышуусу уюмдун эл аралык салмагынын кеңейгендигин көрсөтүүдө. Өзгөчө WUF13 түрк дүйнөсүндө биринчи жолу өткөрүлүүдө Бул багытта айтылган пикирлер Азербайжандын эл аралык платформалардагы таасиринин күчөгөнүн көрсөткөн маанилүү факторлордун бири II Тилектештик форумунун алкагында биринчи жолу Азербайжан-Кыргызстан, Азербайжан-Түркмөнстан жана Азербайжан-Түндүк Кипр бейөкмөт уюмдарынын Кызматташтык форумдарынын өткөрүлүшү кызматташтыктын жаңы баскычка өткөнүн көрсөтүүдө. Бул аянтчалар келечекте биргелешкен гуманитардык долбоорлорду даярдоо, эл аралык уюмдарда координацияланган аракеттер жана коомдук дипломатияны чыңдоо жагынан өзгөчө мааниге ээ Акыркы жылдары өткөрүлгөн Азербайжан-Түркия, Азербайжан-Өзбекстан жана Азербайжан-Казакстан бейөкмөт уюмдар форумдары да түрк дүйнөсүнүн жарандык коом институттарынын ортосундагы карым-катнаштардын системалуу болуп калганын тастыктайт. Бул форумдар БУУнун жана башка эл аралык уюмдардын алкагында макулдашылган аракеттер үчүн маанилүү негиз түзөт Түрк мамлекеттеринин ортосундагы институттук интеграциянын жаңы этабы Форумдун алкагында түрк цивилизациясынын орток тарыхына жана маданий мурасына басым жасоо да көңүл бурууга арзыйт. Президент Илхам Алиевдин Биринчи түркологиялык конгресстин 100 жылдыгын өткөрүү жөнүндөгү жарлыгы түрк элдеринин маданий жана илимий биримдигине берилген маанинин көрсөткүчү. Мамлекет башчы Түркстанда өткөн Саммитте "Түрк элдеринин илимий жана маданий биримдигине чоң салым кошкон Биринчи түркологиялык конгресстин 100 жылдыгына арналган түрк дүйнөсү жумалыгы июнь айында Баку шаарында өтөөрүн, бул иш-чара биздин элдерибиздин маданий турмушундагы маанилүү окуяга айланат деп ишенем", - деди. Бул демилге Азербайжандын түрк дүйнөсүнүн маданий жана интеллектуалдык борборлорунун бирине айланганын дагы бир жолу көрсөтөт Президент Илхам Алиевдин түрк дүйнөсүнө карата саясатындагы негизги багыт орток иденттүүлүк, орток тарых жана орток келечек концепциясына негизделген. Мындай мамиле саясий кызматташтыкты гана эмес, элдердин ортосундагы моралдык жана гуманитардык байланыштарды чыңдоого да багытталган. Мына ушундан улам БӨУ форумдары түрк мамлекеттеринин стратегиялык жакындашуусуна коомдук пайдубалдарды түзгөн маанилүү аянтчага айланууда Жыйынтыктап айтканда, Түрк мамлекеттер уюмуна мүчө өлкөлөрдүн бейөкмөт уюмдарынын форумдары аймактык кызматташтык форматынан ашып, геосаясий жана гуманитардык интеграциянын маанилүү механизмине айланды деп айтууга болот. Бул аянтчалар түрк дүйнөсүнүн эл аралык системада бирдиктүү позицияны ээлешине, орток кызыкчылыктардын корголушуна жана макулдашылган аракеттердин күчөшүнө кызмат кылат. Азербайжандын бул процессте алдыңкы жана активдүү роль ойноп жатканы өлкөнүн түрк дүйнөсүндөгү саясий, гуманитардык жана идеологиялык борбор катары статусун дагы да бекемдейт Түрк мамлекеттери эки тараптуу жана көп тараптуу негизде бейөкмөт уюмдар үчүн биргелешкен гранттык сынактарды жарыялоо мезгили келди. Айтмакчы, бул багытта Азербайжан да демилге көтөрүп, Азербайжандын бейөкмөт уюмдар агенттиги II Тилектештик форумунда өнөктөштөрүнө кайрылып, биргелешкен гранттык долбоорлорду ишке ашырууга даяр экенин билдирди