Травертин жапқан Алматы. Қала билігі қасбет әрлеу жұмысына 25 млрд теңге жұмсамақ - Аналитический интернет-журнал Власть

Былтыр жыл соңы таяғанда Алматы орталығындағы совет заманында тұрғызылған екі үйдің қасбетін қайта жөндеу жұмысы басталды. Күтпеген мезгілде басталуы (Жаңа жыл қарсаңында) және реконструкция ауқымы биыл түсінікті болды — Жамбыл мен Назарбаев көшелерінің қиылысындағы үйлер әкімдік Алматы орталығында қолға алған ең ауқымды қасбет жөндеу жұмысының бастамасы екен Реконструкция қаладағы жүзден астам үйді қамтиды, оған 25 млрд теңге жұмсалады. Қасбет жаңалау тәсілін сәулетшілер сынға алғанымен, процесс басталып кетті. «Власть» Қазақстанның ең ірі шаһарындағы орталық келбетін өзгертетін реконструкция жайында баяндайды Қасбет реконструкциялау жұмысының алғашқысын екі мыңыншы жылдардың басында Астана көрді. Ел астанасы деген атаққа ие болған соң қаланың оң жағалауындағы үйлердің келбеті де жаңарды. Кейін осындай реконструкция Өскемен мен Таразға жасалды. Тараздағы жаңарту жұмысы ауқымдырақ болды және назарға ілініп қана қоймай, біраз мақтауға да арқау болды Алматыда реконструкция бастауға талпыныс Иманғали Тасмағамбетов әкім болып тұрғанда жасалғаны бар. Сол кезде Фурманов деп аталған (қазіргі Назарбаев) орталық даңғыл бойында бірнеше үйдің сырты өзгерді. Бірақ ауқымды жұмыс болған жоқ, реконструкция шала-шарпы жасалды. Бұл жұмыс былтыр ғана аяқталып, ескіріп үлгерген қасбеттер жамалды және архитектуралық жарық қосылды 2025 жылы сол кезде Алматы әкімі болған Ерболат Досаев қала орталығында үйлердің қасбетіне реконструкция жасалатынын хабарлады, бірақ әдеттегідей нақтылап ештеңе айтқан жоқ. Ал Жамбыл мен Назарбаев көшелерінің қиылысындағы алғашқы үйлердің реконструкциясы Дархан Сатыбалды әкім болып келгеннен кейін басталды. Содан кейін әкімдік жаңалау туралы ауқымды жоспар бекітті Биыл жыл басында реконструкциясы аяқталған алғашқы үйлердің арқасында жалпы стилистика қандай болатыны көрінді — қасбет жөндеу кезінде керамогранит пен травертин қолданылады. Әйнекпен қапталған балкон мен торлар алынып тасталады, кондиционерлер арнайы қораппен жабылады, ашық түсте болады, сәулет элементтері мен жарық қолданылады Қала әкімдігі реконструкция жасалатын үйлердің толық тізімін жариялаған жоқ, бірақ «Власть» аудан әкімдіктері жариялаған лот мәліметтерінен тізім құрады Алмалы және Медеу аудандары мемлекеттік сатып алу сайтына лот жариялағанда реконструкция жасалуға тиіс үйлердің дәл мекенжайын көрсетті, бұл мердігерге жұмыс ауқымын бағалауға, тұрғындарға үйлеріне реконструкция жасалатын біліп отыруға мүмкіндік береді Бостандық ауданының әкімдігі белгісіз себеппен лотта дәл мекенжайларды көрсетпей, лоттарды «1-учаске», «2-учаске» деп сипаттады. Мердігерлер бұл құжаттарға қарап жұмыс ауқымын қалай түсінетіні белгісіз «Власть» жолдаған сауалға берген жауабында аудан әкімдігі бұл әрекетін түсіндіре алған жоқ, сонымен қатар реконструкция жасалатын үйлердің дәл мекенжайын да бермей, көше аттарымен шектелді. Бостандық ауданында реконструкция жасалатын үйлердің дәл мекенжайы туралы сұраққа Алматы әкімдігінің баспасөз қызметі де жауап бере алған жоқ Реконструкцияға қатысты маңызды тағы бір мәселе бар — үш аудан әкімдігі түрлі нысандар бойынша лот хабарландыруын сәуірдің алғашқы күндері жариялады, ал келісімшарттарға осы айдың соңында қол қойылды. Ал кейбір үйдің реконструкциясы хабарландыру жарияланғанға дейін басталды, соның ішінде Шевченко мен Назарбаев, Назарбаев пен Бөгенбай батыр көшелерінің қиылысындағы, Масанчи көшесі мен Абай даңғылындағы үйлерді жөндеу жұмысы наурызда басталып кетті Лотын жариялау және келісімшартын жасау уақыты кейін болған нысандардың жұмысын мердігерлер қалай бастағаны түсініксіз. «Власть» қала әкімдігінің баспасөз қызметіне осы мәселеге қатысты сауал жолдаған еді. Оған қатысты әкімдік аталған нысандар бойынша қасбеттерді жаңартуға арналған негізгі жұмыстарды орындау жөніндегі келісімшарттар бұған дейін жасалмаған деп сендірді «Кейбір нысандарда конкурс рәсімдері толық аяқталмай тұрып дайындық жұмыстары жүргізілуі мүмкін (...) Жобаларды іске асыруға қатысты негізгі жұмыстар мемлекеттік сатып алу рәсімдері аяқталып, тиісті келісімшарттар жасалғаннан кейін ғана басталады», - делінген әкімдік жауабында Алматы әкімдігі қазіргі әкім келгелі қалыпты жағдайға айналған дәстүріне сай реконструкцияның жалпы сомасын айтқан жоқ. Дегенмен, мемлекеттік сатып алу порталындағы лоттарға қарап жобалауға болады. Биыл қалада жүзеге асып жатқан жобаның қаншалықты қымбат екенін содан білуге болады Алмалы ауданында 59 үй жаңаланады, олардың қасбетін жөндеуге кететін жалпы сома 8,6 млрд теңгеге барады. Медеу ауданында 56 үй жөнделеді, оған 8,2 млрд теңге қарастырылған. Бостандық ауданы жөндеуге 8,6 млрд теңге жұмсайды, үйлердің дәл саны кейін ғана хабарланды - 67 үй Реконструкция бюджеті әр үйге әртүрлі. Сомасы қабат санына, балкон әйнегінің көлеміне (оларды алып тастау қажет), қолданылатын материалға қарай өзгеріп отырады Ауқымды реконструкция басталғаннан кейін айтылған сынға жауап ретінде әкімдік әр жоба жеке-дара екенін хабарлады. Бірақ жаңалау концепциясы бұқараға жария етілген жоқ, тек кейбір нысандарға мердігерлер жөнделген соң қандай болатынын көрсететін рендер іліп қойды. Көбінде рендер де жоқ, реконструкциядан кейін түрі қандай болатынын тіпті сол үйлердің тұрғындары да білмейді Әйтсе де, жаңалаудан кейін тарихи орталық келбеті түгелдей дерлік өзгеруге тиіс. Реконструкция Панфилов, Абылай хан, Байсейітова, Құрманғазы, Абай, Назарбаев, Достық, Сәтбаев, Масанчи, Мүсірепов, Байтұрсынов, Желтоқсан және әл-Фараби көшелері мен даңғылдарындағы үйлерге жасалмақшы Көп жерде реконструкция әлдеқашан басталып кетті. Техникалық сипаттама талабы бойынша, жұмыс 3 ай мен 5 ай аралығында аяқталуға тиіс, демек басым көпшілігінің жұмысы жазда аяқталады деп күтуге болады (дегенмен кейбір үйдің жұмысы одан да ерте аяқталады, ал кейбірі жыл соңына дейін жөнделеді) 21 сәуірде Алматы қаласында гид қызметін ұсынатын Анастасия Омельяненконың қасбет жаңалау қаланы аутентикасынан айыруы мүмкін деген жазбасының астына адамдар көп пікір қалдырды, соның ішінде сынағандар да бар Айтылған сыннан кейін әкімдік қасбет туралы төрт видеоролик жариялады. Әрқайсында ғимараттардың тарихи келбеті сақталатыны айтылған «Біз осы атмосфераны қолдаймыз, яғни барлығы бірыңғай архитектуралық стильде болсын деп біркелкі келбет береміз (…) Көркемдік элементтері бар ғимараттар реставрациядан өтіп, олардың тарихи келбеті қайтадан қалпына келтіріледі», — деп түсіндірді бір видеода «Алматыбасжоспар» директоры Асхат Садуов Оның айтуынша, жөндеу жұмыстары қасбеттің көбі тозғандықтан және оларды бірыңғай стиль мен қаланың дизайн кодына сәйкестендіру үшін істеліп жатыр Әйтсе де, 2024 жылы бекітілген Алматының дизайн коды қасбет бірыңғай стильде кешенді түрде безендірілетін болса, ғимараттың сәулеттік стилін өзгертуге мүмкіндік береді Әкімдіктің тағы бір видеосында «Алматыбасжоспар» мекемесінің әлеуметтік жобалар бөлімінің басшысы Тимур Ақатжанов бедер өрнекке тиіспейміз, ұлутаспен қапталған қасбеттер ажарлағыш құралмен тазаланады, сосын аз кірлеуі үшін бетіне гидрофоб ерітінді жағылады деп хабарлады «Власть» редакциясына пікір білдірген Анастасия Омельяненко 40-жылдардың ортасынан бастап 50-жылдарға дейінгі үйлер негізінен неоклассика немесе сталиндік ампир стилінде салынды дейді. Ондай үйлерде ұлттық стильдегі және оюланған бедер өрнектер болады Омельяненко Абай–Желтоқсандағы (Абай 51/53), Абылай хан 11 және Назарбаев даңғылы бойындағы біраз үйді мысалға келтірді Қазақ сәулетшісі Төлеу Бәсеновтың «Қазақстан архитектурасындағы өрнектер» кітабынан алынған скриншоттар Сәулетші, ICOMOS мүшесі Айя Дүйсеева мұндай қасбет архитектура тұрғысынан бүкіл Орталық Азияда бірегей құбылыс, себебі онда қазақ болмысының элементтері бар дейді «Сталиндік ампирден ою-өрнек, гипс арка түріндегі қазақ болмысының ізін көре аламыз, кей жерде олар сүйірлеу, кей жерде шығыс сарыны байқалады, мұндайды басқа постсовет елдерінен кездестірмейміз. Ресей, Беларусь, Украинада мұндай ою-өрнек жоқ. Өзбекстанда, бізде, Қырғызстанда бар, Орталық Азияның бірегейлігі осыдан көрінеді, бұл элементтер біздің болмысымыздан шығады» Сәулетші реставрация кезінде қандай тарихи қатпарды сақтап қалу керек екенін түсіну маңызды дейді. Оның айтуынша, мұндай ғимараттардың сыртына тас қолдану тарихи ақиқатқа сәйкес келмейді, себебі Сталин заманында мұндай материалдарға бюджет болған жоқ, сондықтан ғимараттардың сырты сыланды. Тіпті ICOMOS немесе ЮНЕСКО тұрғысынан да мұндай өзгерістер тарихпен үйлеспейді Әкімдік жариялаған бірнеше видео мен мәлімдемеден түсінгеніміз, ғимараттың сыртында сәндік элементер болса, олар сақталады, реставрацияланады, боялады. Әкімдік Назарбаев даңғылы мен Қабанбай батыр көшесінің қиылысындағы мұнарасы бар Теміржолшылар үйінің реконструкциясы туралы бөлек видео шығарды. Травертин қолданылмаған, архитектуралық элементері бар тағы бірнеше үй осылай жаңаланбақшы. Бұл әу бастан солай қабылданған шешім бе, әлде айтылған сынға жауап ретінде жасалып отыр ма, тоқетерін айту қиын, себебі реконструкция жобасы жұмыс басталғанға дейін жарияланған жоқ Ғимарат қасбеті тегіс болса, оларға жаңа декорация элементтері жасалады. Декоры жоқ үйлер әдетте Сталин архитектурасынан кейінгі кезеңде тұрғызылды Әкімдіктің бір видеосында сәулетші-урбанист Владислав Филатов үйлер көріксіз деген сынға жауап бере отырып, бұл үйлер декорсыз, тегіс болғанын, 50–70 жылдан асқан үйлерге қосымша декор жасау мәселе емес екенін айтты «Сталин заманынан кейін нысапсыздықтан бас тартып, құрылысы аяқтала бастаған жобаларға барынша аз декор қолданды немесе мүлдем алып тастады, болмаса декор тіпті қолданылған жоқ», — дейді ол Алайда «Власть» басылымына пікір берген сәулетші Жанна Спунер қазір кейінгі совет кезеңінің ғимараттарында композиттік материалдар байқалады және олар сол заманның архитектурасына мүлдем ұқсамайды дейді «Біріншіден, неліктен классикалық декор қосу қажет екені түсініксіз. Біз ХХІ ғасырда өмір сүріп жатырмыз. Классицизмге оралу — кейінге шегіну деген сөз. Демократиялық конструктивизмнен кейін 40–50 жылдары классицизмге қатысты регресс басталды. Империя стилі КСРО, Германия, Италия, Испания сияқты тоталитаризм болған елдерге қайта келді», — дейді ол Ол барлығын алтынмен аптап, Ақ үй қанатына сән-салтанат беруге тырысып жатқан АҚШ президенті Дональд Трампты мысалға алды: «Яғни, неоклассикалық сәулет әдетте империалистік пиғылдан және билеушілердің өз-өзін дәріптеуге деген ниетінен хабар береді» «Тоталитаризм кетсе, прогресс пен заманауи архитектураға ауысу басталады. Әсіре әлеміштен бас тарту болатыны айтпаса да белгілі. Бірақ, ол кезде соғыстан кейінгі ауыр кезең еді, сол себепті «хрущевкалар» пайда болды», — деп түсіндірді Спунер Сәулетші «хрущевканы» да Германия біріккеннен кейін атқарған жұмыс үлгісімен заманауи тәсілмен жаңартуға болады деп санайды «Совет заманындағы барлық ғимаратқа сапалы реконструкция немесе реставрация жасалды. Германия үлгісін социалистік лагерь мен постсовет кеңістігі елдерінің барлығы қолданды, тіпті Беларусь те осындай жобалар жасады. Жаңалық ашудың қажеті жоқ, Германия тәжірибесін алуға болады, немістер тұрғын үй қорын өте жылдам әрі сапалы жаңартты», — деді Спунер Омельяненко, бұлардан бөлек, қасбет әрлеуге травертин қолданылуын құп көрмейді. Оның айтуынша, қасбет ауқымынан айырылып, тегіс болып шығады. Травертин сәулет өнерінде керемет стиль деп саналмайды дейді ол: «Әдетте салтанат сарайлары травертинмен қапталып жатады. Әлдебір декорация элементтері еліктеуден шыққаны көрініп тұрады. Сондықтан тастың өзі нашар талғамның белгісіндей болып көрінеді» Айя Дүйсеева қасбетке қатысты қазір ұсынылып отырған шешім бірсарынды, тарихи құндылықты сақтай алмайды дейді: «Эстетика тұрғысынан көзге жағымды көрінетін шығар, бірақ ғимараттың шынайы келбеті жоғалады. Бір заманда салынған ғимараттарға қарасақ, олар бәрібір әртүрлі және әрқайсы өзінше бірегей, осы қатпардың сол күйінде сақталғаны жақсы болар еді. Қазір көріп тұрғанымыз — әлдебір классикалық стиль, симметрия» Дүйсеева 1970–1980 жылдардағы панель үйлерге істеліп жатқан жұмысқа да тоқталды. Олардың түпнұсқа бетон балкондары жабылып жатыр Дүйсеева ХХ ғасырдың сәулет мұрасы салыстырмалы түрде жас болғандықтан, қоғам тарихи құндылық деп қабылдай бермейді дейді. Бірақ Алматы үшін мұндай ғимараттардың маңызы бар, себебі қалада бұдан ертерек салынған сәулет мұралары қалған жоқ деуге болады. Оның айтуынша, ХХ ғасыр мұрасын сақтап қалуға қатысты әлі күнге дейін ғылыми және академиялық пікірталас жүріп жатыр, бірақ бұл нысандардан айрылу қаланың бір тарихи қатпарының өшуіне әкеледі Мюнхен техникалық университетінде оқып, совет мұрасын қорғау тақырыбында докторлық жұмысын жазып жатқан сәулетші Темірлан Нұрпейісов те қасбет реставрацияны қажет етеді деген көзқараспен келіседі, бірақ қазір қолданылып жатқан тәсілмен келіспейді «Бұл қасбеттерді ретке келтірген дұрыс, әрине. Бірақ талдау жасалмаған. Әдістемені нақтылап әзірлеу үшін талдау жасалуы керек. Қазір қасбеттер бірдеңемен жабылып, сонымен проблема шешілгендей. Оның қалай орындалып жатқаны жағдайды жақсартпайды. Жылдам, сапасыз жасалып жатыр», — дейді Нұрпейісов «Власть» тілдескен үш сәулетші де әкімдіктің ғимарат қасбетін жаңалау идеясын құптауға болады, бірақ оны әлдеқайда ұқыпты және сапалы жасауға болар еді деп санайды «Бұл ғимараттарға «жөндеу» емес, сапалы реставрация қажет. Өкінішке қарай, мұны көріп тұрған жоқпыз. Осы кезеңде салынған үйлердің барлығына осыны істеуге болар еді, кез келген тарих қатпарын сақтап қалу — бастан кешкен тарихты сақтап қалу», — дейді сәулетші Жанна Спунер Оның ойынша, тарихи ғимараттар жұмысын қолға алғанда асығуға болмайды, себебі бұл түпнұсқа қасбетті құртуы мүмкін. Жұмысты бастамас бұрын құрылымдық талдау, диагностика және ғимарат пен оның тарихи контексін кешенді түрде бағалау қажет, мұнымен тиісті рұқсаты бар арнаулы ұйымдар айналысуы керек «Алматы қазір күрделі өзгеріс кезеңінде тұр, сондықтан қасбетті жай әспеттеп қоюмен шектелуге болмайды. «Хрущевкаларды» және постсовет кезеңінің ғимараттарын жаңалау бағдарламасын әзірлеп, энергия тұтынуды кешенді түрде модернизациялау арқылы 30 пайызға азайта отырып, осы ғимараттарды орнықты ету керек, осылайша қаланың ауасына біраз әсер етуге болады. Құжат әзірлеп, қаладағы барлық типтік ғимаратты жаңалаудың маңызы зор», — дейді Спунер Сонымен қатар, сәулетшілер жөндеу жұмысына қолданылатын тәсіл де маңызды деп санайды. Олардың пікірінше, тұрғындарға ғимараттың сырт көрінісі қуаныш сыйлап қана қоймай, онда тұру жайлы болуы үшін, жаңалау жұмысы қасбеттерді ғана емес, үйлердің инженерлік жүйесін де қамтып, кешенді түрде атқарылуы қажет Темірлан Нұрпейісовтың айтуынша, ғимараттың құндылығына кәсіби тұрғыдан ғана емес, бұдан ауқымдырақ көңіл бөлу қажет «2000 жылдары совет архитектурасын екінші қасбетпен жылдам және арзан жолмен жасырып тастағанымыздай, қазіргі проблеманы да солай жауып қойғымыз келетін сияқты. Бұрынғы қателікті қайталап жатырмыз», — дейді ол Нұрпейісов қасбетке қатысты қазіргі жағдайды қала болмысына, жас елге сай бола алатын, сөйте тұра келмеске кеткен өткен шақпен байланыс іздейтін Алматының жаңа бейнесін жасауға талпыну деп сипаттады «Бірақ, болмыс дегеніміз — қала сәулетінің алуандығы, сан қатпарлы болуы, түрлі мәдениет пен көп тілден құралуы», — деп сөзін қорытты сәулетші