Карабах жылкысы кансыз согуш учурунда II Елизаветага белек болгон

Бүгүн Улуу Британияда салтка айланган “Виндзор королдук ат оюндары – 2026” көргөзмөсү өтүп жатат. Виндзор сепилинин айланасында жыл сайын өткөрүлүүчү иш-чара дүйнөдөгү эң абройлуу ат оюндарынын фестивалдарынын бири болуп эсептелет. Бул жерге падышанын үй-бүлө мүчөлөрү, кесипкөй жоргочулар, ат багуучулар жана миңдеген көрүүчүлөр чогулушат Виндзор сарайына барган карабак жылкысы эмне үчүн ханышага жөнөтүлгөнүн Modern.az иликтеп көрдү. Бул окуя азыр британ аристократиясынын символдорунун бири катары саналса да, анын пайдубалы 1943-жылы түптөлгөн. Экинчи дүйнөлүк согуштун эң оор мезгилинде өткөрүлгөн биринчи шоунун максаты армияга каражат чогултуу болгон. Ал жарыштан түшкөн каражат Британиянын аскер-аба күчтөрүнө согуштук учактарды сатып алууга жумшалган. Кийинки жылдары бул иш-чара британ монархиясынын салтына айланган Бул салттын эң улуу инсандарынын бири Елизавета II болгон Ханыша Елизавета II бала кезинен жылкы багып чоңойгон. Алгачкы понисин 4 жашында сатып алган. Ал салт боюнча жаңы шайланган премьер-министрлер менен жылкы чарбасына барып, аларга жылкыларын көрсөткөн. Королева күлүк жылкынын тукумун, кулк-мүнөзүн жана чыдамкайлыгын профессионал селекционердик билимге ээ болгон Карабах жылкысын ханышага жиберип, СССР бул жагынан да алардан жогору экендигин баса белгилөөгө аракеттенген: 1956-жылы Улуу Британиянын ханышасы Елизавета IIге тартууланган «Заман» аттуу карабак жылкысы кансыз согуш учурундагы өзгөчө дипломатиялык белек болгон. Ошол эле учурда бул жылкы СССРдин маданий-тарыхый мурасынын демонстрациясы катары да эсептелген. Ал кезде эл аралык мамилелерде символикалык ишараттар өзгөчө мааниге ээ болуп, мамлекеттер өздөрүн саясий күч менен гана эмес, маданий элементтери менен да көрсөтүүгө аракет кылышкан. Карабах жылкысын СССР ханышага белек кылганы саясий жана идеологиялык мааниге ээ. Ал кезде британдык ат чабыш салттары Батыш дүйнөсүндө өзгөчө кадыр-баркка ээ болуп, падышалык үй-бүлө бул тармактын негизги символдорунун бири катары эсептелген. Карабах жылкысын тартуулоо менен Москва экзотикалык жана сейрек кездешүүчү породаны гана көрсөтпөстөн, ошол эле учурда СССРде өстүрүлгөн жылкылардын сапаты жагынан Батыштын ат спорт мектебинен кем калбаганын көрсөтүүгө аракет кылган. Кандайдыр бир мааниде бул кансыз согуштун маданий жана символикалык атаандаштык элементтеринин бири катары каралат Кансыз согуш мезгилинде СССР менен Батыштын ортосунда олуттуу геосаясий атаандаштык болгонуна карабастан, лидерлердин өз ара визиттеринде берилген белектер саясий билдирүү мүнөзүнө ээ болгон. СССРдин лидери Никита Сергеевич Хрущевдун Елизавета IIге Карабах жылкысын белек кылуусу ушул контекстте көңүл бура турган окуялардын бири катары каралат Хрущевдун бул езгече белеги учун карабах жылкысын тандап алуу кокусунан болгон жок. Анткени ал кезде СССР аймагында өстүрүлгөн жылкылардын тукумдарынын ичинен карабак жылкысы эң байыркы жана эң абройлуу породалардын бири катары эсептелген. Тарыхка карасак, Карабах хандарынын сарайларында багылган бул аттар ылдамдыгы, чыдамкайлыгы жана сырткы көрүнүшү менен өзгөчөлөнгөн. Айрыкча алардын алтын түстөгү чачтары карабак жылкыларын башка породалардан айырмалап турган негизги өзгөчөлүктөрдүн бири болгон "Заман" бул тукумдун көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири болгон «Заман» Агдам жылкы заводунда остурулду. Совет доорунда бул ишкана Карабак атчылыктын негизги борборлорунун бири катары эсептелип, бул жерде тукумду коргоо боюнча системалуу селекциялык иштер жүргүзүлүп келген. Адистер карабак жылкыларынын генетикалык өзгөчөлүктөрүн сактоо, алардын чыдамкайлыгын жана сырткы көрүнүшүн сактоо боюнча атайын программаларды ишке ашырышкан Карабах жылкыларын башка породалардан айырмалап турган негизги өзгөчөлүктөрдүн бири алардын сырткы көрүнүшү болгон. Бул аттардын дене түзүлүшү назик болгону менен, алар жогорку чыдамкайлык жана шамдагайлык көрсөтүшкөн. Эң көзгө урунган жери күн нурунда анын жүнүнүн алтын түсү болгон. Чет элдик ат спорту боюнча адистер бул эффектти «алтын жарк» деп баалашты «Заман» ушул сапаттары үчүн тандалган аргымактардын бири деп эсептелген. Аны Британиянын королдук сарайына берүүдөгү негизги максаттардын бири карабак жылкыларынын өзгөчөлүгүн көрсөтүү болгон «Замандын» пайда болушу британ атчан чөйрөлөрүндө өзгөчө кызыгууну жараткан. Карабах айгырынын дене түзүлүшү жагынан да, жүрүм-турум өзгөчөлүгү жагынан да европалык классикалык күлүк аттардан айырмаланып турганы ошол кездеги маалыматта айтылган. Анын компакт түзүлүшү, баштын уникалдуу формасы жана токтоо мүнөзү аны башка породалардан айырмалап турган негизги өзгөчөлүктөр катары аталды Элизабет II өзгөчө сейрек кездешүүчү жана өзгөчөлөнгөн ат породаларына кызыккан. Мына ушундан улам «Заман» аттуу карабах жылкысы кыска убакыттын ичинде падыша болуп калган үй-бүлөсүнүн көңүлүн бурду Британиянын маалымат каражаттарында кийинчерээк жарыяланган материалдарда ханышанын Карабах жылкысынын тарыхы жана келип чыгышы менен жакындан кызыккандыгы айтылган. Ал атайын жылкы кайсы аймактан алынып келингенин жана бул порода эмнеси менен өзгөчөлөнүп жатканын сурады. Ал жылкыны жеке чарбасында багып жүргөн Тарыхый булактарда карабак жылкыларынын өзгөчө статусу бар экени айтылат. Карабах хандарынын тушунда бул аттар согуштук максатта да пайдаланылган жана эң баалуу белектердин бири болгон. Дипломатиялык мамилелерде жана маанилүү жолугушууларда карабак жылкысынын бет ачары кадыр-барктын көрсөткүчү катары кабыл алынган. 19-кылымда аймакка келген орус аскерлери, саякатчылары жана европалык изилдөөчүлөр да Карабах жылкылары жөнүндө жазууларды жазышкан. Ал булактарда бул тукумдун ылдамдыгы, чыдамкайлыгы жана көрүнүшү өзгөчө баса белгиленген. Кээ бир авторлор карабах жылкыларын араб жылкылары менен салыштырып чыгыштын эң кооз жылкы породаларынын бири катары сыпатташкан Бирок 20-кылымда Карабах аймагындагы согуштар, саясий өзгөрүүлөр жана кагылышуулар бул породаны коргоого олуттуу таасирин тийгизген. Совет доорунда Карабах жылкыларынын негизги борбору эсептелген Агдам жылкы заводу талкаланган, көп сейрек кездешүүчү асыл тукум линиялары жок кылынган. Мына ушундан улам «Убакыт» да сакталып калган маданий эс тутумдун элементи катары каралат. Анткени ал ат дүйнөгө таанымал Карабах ат оюндарынын сейрек символдорунун бири болуп калды 1956-жылы Елизавета IIге тартууланган «Заман» эл аралык деңгээлде таанылган карабах жылкыларынын негизги символдорунун бири катары көп жылдар бою эсте калган. 66 жылдан кийин карабак жылкысы Виндзор сарайына кайтып келди. 2022-жылы Илхам Алиев Елизавета IIге Карабак баскынчысынан бошотулгандан кийин өзгөчө символикалык мааниге ээ болгон карабактык «Шохрат» атын белек кылган