Элдин башына уулуу жер семирткичтерди чачкан Франция - Кылмышы ачыкка чыккан мамлекет - КОММЕНТАРИЙ

Фран-циянын чет елкелердегу тер-риториялардагы кылымдардан берки колониялык саясатынын дагы бир оор кесепеттерин жоюу боюнча алгачкы кадамдар жасалууда Ошентип, Франциянын парламенти Антиль аралдары тобунда, атап айтканда Мартиника менен Гваделупада хлордекон пестициддерин колдонуу үчүн мамлекеттин жоопкерчилигин тааныган мыйзамды кабыл алды Биринчиден, хлордекон деген эмне экенин аныктоо үчүн кичинекей айланма жолду алалы Хлордекон химиялык заты өтө уулуу хлордуу пестицид жана инсектицид болуп саналат. Ал курт-кумурскалардан айыл чарба өсүмдүктөрүн коргоо үчүн колдонулган. Ал негизинен банан плантацияларында жана жалбырак жегич курт-кумурскалар, термиттер, чымын личинкалары менен күрөшүү үчүн колдонулган. Ал жер кыртышынын жана ичүүчү суунун массалык булганышы менен белгилүү Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун маалыматы боюнча, хлордекон өтө коркунучтуу. Организмде чогулуп (биоакумуляция) жана узак убакыт бою чыгарылат. Нерв системасын жабыркатуучу, ошондой эле онкологиялык ооруларды (өзгөчө простата безинин рагын) пайда кылуучу күчтүү уулуу зат экени далилденген Өзүнүн кыйратуучу касиеттеринен улам бул зат Туруктуу органикалык булгоочу заттар боюнча Стокгольм конвенциясынын глобалдык тыюусунда турат Өткөн кылымдын 60-жылдарынын башында француз өкмөтү сактык принцибинин негизинде хлордуу органикалык заттарды камтыган пестициддерди колдонууга акырындык менен тыюу сала баштаган. 1972-жылдын октябрында Францияда хлорорганикалык деп аталган төрт негизги кошулмаларга (алдрин, диельдрин, гептахлор жана хлор) тыюу салынган Chlordecone башында Америка Кошмо Штаттарында иштелип чыккан жана тыюу салынган. Буга анын уулуулугу себеп болгон. 1975-жылы Вирджиния штатынын Хоупэлл шаарындагы хлордекон заводунун жумушчулары неврологиялык жактан катуу ууланышкан. Ошондон кийин, 1976-жылдан бери химиялык зат бүтүндөй Кошмо Штаттарда тыюу салынган. АКШнын экологиялык агенттиктери жана изилдөөчүлөрү пестициддердин уулуулугун аныктоо менен бул чөйрөдө тыюу салууга маанилүү, олуттуу салым кошушту 1979-жылы Дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму хлордеконду потенциалдуу канцероген деп тааныган Жогоруда айтылгандай, француз өкмөтү өткөн кылымдын 70-жылдарынан бери бул уулуу заттарды колдонууга тыюу салган. Бирок анын негизги аймагында гана. Эксперттердин ачык эскертүүлөрүнө карабастан, француз өкмөтү Кариб деңизиндеги Гваделупа жана Мартиника банан плантацияларында хлордекон пестицидин колдонууга атайын уруксат берген жана бул затты колдонууга тыюу 1993-жылы гана киргизилген Франциянын Санитардык коопсуздук боюнча улуттук агенттигинин отчетуна ылайык, Мартиника менен Гваделупанын бойго жеткен калкынын 90%дан ашыгы хлордекондун курмандыгы. 2021-жылы агенттик простата рагы менен хлордекондун ортосундагы байланышты аныктаган Мартиника менен Гваделупада хлордекон пестициддерин колдонуу үчүн мамлекеттин жоопкерчилигин тааныган мыйзам долбоорунун демилгечиси, Гваделупанын депутаты Эли Калифер, эгер калктын 90% Европадагы француз департаменттеринде ууланган болсо, анда мамлекет эбак таанылмак деп билдирди Франциянын тышкы иштер министри Наима Мутчу бул маселеде француз мамлекетинин жоопкерчилигин ырастады. Анын айтымында, ошол учурда эскертүүлөр болгон менен, өкмөт зыяндуу кесепеттерге жол бербөө үчүн олуттуу чараларды көргөн эмес. Министрлик мамлекеттин жоопкерчилигин моюнга алуу чындыктын бетин ачуу жагынан зарыл талап Калыс компенсация механизмин түзүү үчүн ар кайсы министрликтердин өкүлдөрүнөн турган текшерүү тобунун Гваделупа жана Мартиникага бара турганы билдирилди. Бул багытта жакынкы айларда тиешелүү отчет даярдалаары күтүлүүдө Бул мыйзам компенсация маселесин милдет катары эмес, максат катары карайт жана жабырлануучуларга компенсация төлөп берүү маселесине карай жолдогу олуттуу биринчи олуттуу кадам катары каралат Бакы инициатива топары узак вагтлап хлордеконын экологик ве гуманитар нетижелерине, шонуц ялы-да Франция довлетиниц жогапкэрчили-гине дицлэп гезегчилик эдйэр. Гечен йыл Бакуда болуп гечен «Гваделупаны деколонизациялашдырмага тарап: проблемалар ве перспективалар» диен халкара тематики конференциясында хем бу районларда хлордеконы уланмак меселеси ара алнып маслахатлашылды. Франция колдонгон хлордекондун колдонулушу да затты жамгыр суусу менен деңизге агызып жатканы белгиленди. Бул трагедиянын масштабын кеңейтип, аны глобалдуу кылат. Бул химиялык кошулманын таасири 5-6-кылымдын топурагында сакталып турганын да белгилей кетүү керек. Бирок маселенин алдын алуу боюнча практикалык чаралар көрүлбөй жатат Колониялык жерлер Аны "сыноочу полигон жана лаборатория" катары колдонуу француз экспансиясынын эң караңгы барактарынын бири Француз мамлекети катары колониялык өлкөлөрдө бир гана хлордеконду колдонуу менен адамдардын массалык уулануусу экосистемага зыян келтирген жок 1960-жылдан 1966-жылга чейин Франция колониялык мезгилде Алжир көз карандысыздыкка ээ болгондон кийин чөлдө кеминде 17 ядролук жардыруу жасаган. Бул Япониянын Хиросима аралына ташталган бомбадан 3-4 эсе күчтүү. Жарылуу кумдарды радиоактивдүү кара айнектин сыныктарына айландырган Расмий маалыматка караганда, жардыруулардан 27 миңден ашуун жергиликтүү тургун жана миңдеген жумушчулар жабыркаган. Бул сыноолордо француз аскерлери алжирдик туткундарды да колдонуп, радиациянын таасирин изилдөө үчүн эпицентрлердин жанына жайгаштырышкан Ошол сыноолордун натыйжасында аймакта онкологиялык оорулар, генетикалык мутациялар жана айлана-чөйрөнүн булганышы дагы эле жогору Алжир полигондору жабылгандан кийин Франция ядролук сыноолорду Француз Полинезиясындагы (Тынч океандагы) Муруроа жана Фангатауфа атоллдоруна көчүргөн 1966-жылдан 1996-жылга чейин ал 193 ядролук жардырууларды (анын ичинде атмосфералык жана жер астындагы) ишке ашырган. Натыйжада коралл атоллдорунун экосистемасы бузулуп, жергиликтүү калк калкан безинин рагынын кескин өсүшүнө туш болгон Жаңы вакцина штаммдары жана дары-дармектер Франция тарабынан мындай колониялык жерлердеги жергиликтүү калкка сыналган Мындай маселелер жана соттук териштирүүлөр 2026-жылы БУУнун деңгээлинде дипломатиялык талаш-тартыштардын жана иликтөөлөрдүн предмети бойдон калууда. Жабыркаган өлкөлөр Франциядан толук компенсация төлөп берүүнү, булганган жерлерди тазалоону жана аскердик архивдердин жашыруундугун чыгарууну талап кылышууда Белгилей кетсек, 2018-жылы президент Эммануэль Макрон хлордекондун колдонулушун “экологиялык кырсык” катары расмий таанып, мамлекеттин жоопкерчилигин тастыктаган 2025-жылы Франциянын соту биринчи жолу жапа чеккендердин санына өтө аз (адам башына 10 000 еврого чейин) компенсация төлөп берүүгө милдеттендирген. Расмий Париж иш бүттү деп эсептейт Бирок бул жарандык коом үчүн аздык кылат. Жарандык коомдор 22-июнда бул маселе боюнча чечим чыгара турган хлордекон боюнча жаңы тергөө ачуу үчүн Париж сотуна кайрылышты Франция адам укуктарын коргоонун, заманбап демократиялык баалуулуктардын мекени, либералдык ойлордун бешиги болгонуна карабастан, өзүнүн мыйзамсыз аракеттери менен өзүн ачыкка чыгарып, маңызын көрсөттү Аларды колдонууда сайттагы материалдарга кайрылуу маанилүү. Веб-баракчаларда маалымат колдонулганда, гипершилтеме менен шилтеме милдеттүү болуп саналат