Ормуз кысыгы: глобалдык "мунай тамырындагы" АКШ-Иран чатагы

Дүйнөнүн эң сезимтал деңиз жолдорунун бири болгон Ормуз кысыгы бир нече айдан бери улуу державалардын кагылышуусуна айланды. Бул тар суу жолу глобалдык энергетикалык коопсуздуктун өзөгү болуп эсептелет. Анткени дүйнөдө өндүрүлгөн мунайдын 20 пайызы ушул кысык аркылуу ташылат. АКШ менен Ирандын ортосунда көп жылдардан бери уланып келе жаткан тирешүү акыркы мезгилде аскердик деңгээлге жетти. Бул жагдай дүйнөлүк базарларда олуттуу баш аламандыктарды жаратты. Ушул күндөрү тараптардын ортосунда алсыз элдешүү жетишилгени менен, аймактагы тынчтык жөнүндө айтууга али эрте Чыр-чатактын түпкү негизги фактору - тараптардын аймактагы стратегиялык кызыкчылыктары. АКШ Ормуз кысыгында эркин жүрүү укугун коргоого аракет кылууда. Анткени бул жолдун жабылышы дүйнөлүк экономикага оор таасирин тийгизүүдө. Иран бул кысыкты Батышка каршы эң чоң кысым рычагы деп эсептейт. Расмий Тегеран эгер анын коопсуздугуна кандайдыр бир коркунуч сезилсе, бул эшикти жаба турганын эскертет. Акыркы окуялар бул коркутуулар жөн эле сөз эмес экенин көрсөттү. Дал ушул аскердик кагылышуулар мунайдын баасын рекорддук чекке жеткирген Эки өлкөнүн ортосундагы тирешүү туу чокусуна жеткенден кийин расмий Вашингтон аймакка согуштук кемелерин жөнөткөн. Максаты соода кемелеринин коопсуздугун камсыздоо болгон. Буга жооп кылып Иран кысыгындагы көзөмөлүн күчөттү. Ал тургай эл аралык сууларда жүк ташуучу кемелерге каршы рейддер да жүргүзүлдү. Бул кадамдар эл аралык камсыздандыруу компанияларына түрткү болду. Аймактан өткөн кемелер үчүн камсыздандыруу төгүмдөрү кескин көтөрүлдү. Бул транспорттук чыгымдарды көбөйтүп, дүйнөлүк рынокто баанын өсүшүнө алып келди Учурда Вашингтон менен Тегерандын ортосунда дипломатиялык каналдар аркылуу белгилүү келишимдер түзүлдү. “Исламабад келишими” деп аталган бул назик документ тараптарга дем алууга мүмкүнчүлүк берди. Иран кемелердин кысык аркылуу өтүшүнө жарым-жартылай уруксат берди. АКШ деңиз блокадасын убактылуу токтотту. Бирок бул келишим маселенин толук чечилишин билдирбейт. Өзөктүк программа жана аймактык таасирге байланыштуу тараптардын ортосундагы фундаменталдык пикир келишпестиктер дагы эле сакталып турат Аймактагы күчтөрдүн тең салмактуулугу жана жаңы экономикалык кысымдар Ормуз кризиси АКШ менен Иранга гана таасирин тийгизбейт. Бул маселе Перс булуңундагы өлкөлөрдүн кызыкчылыгына түздөн-түз тиешеси бар. Сауд Арабиясы, Бириккен Араб Эмираттары жана Кувейт сыяктуу ири мунай экспорттоочу өлкөлөр экономикаларын коргоонун альтернативалуу жолдорун издеп жатышат. Анткени Босфордун жабылышы бул өлкөлөрдүн кирешесине түздөн-түз коркунуч жаратат. Иран Босфор кысыгындагы эгемендигин расмийлештирүү үчүн жаңы механизмдерди түзүүгө аракет кылууда. Бул учун Оман менен бирге атайын башкаруу органын тузуу кун тартибинде турат Тегерандын администрациясы Ормуз кысыгы аркылуу өткөн кемелерден акы талап кылуу ниетинде. Бул кадам тамакты толук көзөмөлгө алуу каалоосунан келип чыгат. АКШ жана Перс булуңунун өлкөлөрү бул талапты кескин түрдө четке кагышат. Босфор эл аралык суу жолу дешет. Ушул себептен эч бир мамлекеттин ал аркылуу өткөн кемелерден акча талап кылууга акысы жок. Бул маселе алдыдагы эки айдагы сүйлөшүүлөрдүн эң талаштуу темаларынын бири болмокчу Кризистин дагы бир маанилүү аспектиси - аскердик операциялардын каржылык жүгү. Америкалык аскерлердин аймактагы узак мөөнөттүү болушу өлкөнүн бюджетине миллиарддаган доллар зыян алып келүүдө. Пентагон буга чейин Конгресстен кошумча каражат сураган. Бул жагдай Кошмо Штаттардын ичинде да олуттуу талкууларды жаратууда. Анткени коом Ыраакы Чыгыштагы согуштардын экономикалык жүгүн көтөрүүдөн тажаган. Иран санкциялар астында болгонуна карабастан, Босфор картасы аркылуу кээ бир экономикалык жеңилдиктерге жетише алды Ок атышпоо жарыяланганы менен аймакта коопсуздук толук камсыздалган жок. Бир нече күн мурун Омандын жээгинде белгисиз ракеталык чабуул катталган. Бул окуя эл аралык деңиз уюмдарын кайрадан чочутту. Кемелерди эвакуациялоо процесси убактылуу токтотулду. Мындай провокациялар ар бир учурда жаңы бир учкун согушту тутандырышы мүмкүн экенин көрсөтүп турат. Эки тарап тең аскердик даярдык абалын сактап, экинчи тараптын кийинки кадамына көз салып турушат Келечектеги сценарийлер жана дүйнөлүк энергетикалык рынокко тийгизген таасири Талдоочулар Ормуз маселеси жакынкы аралыкта толук чечилбейт деп эсептешет. Жетишилген макулдашуулар жөн гана убакыттан утуш үчүн. Дипломатиялык сүйлөшүүлөрдөн майнап чыкпаса, кысык кайрадан толугу менен жабылышы мүмкүн. Бул сценарий дүйнө үчүн жаңы энергетикалык кризисти билдирет. Мунайдын баасынын кескин өсүшү дүйнөлүк инфляцияны тездетет. Бул өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн экономикасын толугу менен шал болуп калат Экинчи жагынан, Ирандын өзүнүн таасир чөйрөсү бар ошондой эле кеңейтүү үчүн прокси күчтөрүн колдонот. Маселен, Йемендеги хуситтер Кызыл деңизде кемелерге кол салуу менен Иранга колдоо көрсөтүүдө. Бул Ормуз кризисинин географиясынын кеңейишине алып келет. Кызыл деңиз менен Ормуз кысыгына бир эле учурда коркунуч дүйнөлүк соода чынжырын бузушу мүмкүн. Мындай кырдаалда Европа менен Азиянын ортосунда жүк ташуу толугу менен токтоп калышы мүмкүн АКШ жетекчилиги үчүн бул кризис да саясий сыноо. Бир жагынан Ак үй ички рынокто күйүүчү майдын баасын туруктуу кармоого аракет кылууда. Экинчи жагынан, эл аралык аренада өзүнүн аброюн коргошу керек. Тегеранга каршы өтө жумшак кадамдар ички оппозициянын сынына себеп болууда. Катуу аскердик кадамдар жаңы аймактык согуштун коркунучун күчөтөт. Ошондуктан Вашингтон абдан кылдат баланс саясатын жүргүзүүсү керек Жыйынтыктап айтканда, Ормуз кысыгы АКШ-Иран жаңжалындагы курал гана экенин белгилесе болот. Негизги күрөш Жакынкы Чыгышта ким үстөмдүк кылууда. Дүйнөнүн көзү азыр алдыдагы айларда боло турган сүйлөшүүлөрдө. Бул сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгы эки өлкөнүн гана эмес, бүткүл дүйнөнүн экономикалык келечегин аныктайт. Тынчтык уланабы же жокпу, аны тараптардын реалдуу кадамдары көрсөтөт