ФУКИДИД ТАПКАН

Студент кезимде окуган китебим эртең менен эрте – Дональд Трамптын Кытайга сапарын көрүп жатып оюма келерин ойлогон эмесмин. Кытай лидери Си Цзиньпин жолугушууда «Фукидид тузагы» түшүнүгүнө токтолду Фукидид (Фукидид, б.з.ч. 460-400) — байыркы грек тарыхчысы, жоокери жана саясий ой-пикиринин тарыхындагы эң маанилүү инсандардын бири. Анын эң атактуу эмгеги "Пелопоннес согушунун тарыхы" китеби. Ал тарыхты жөн эле өткөндүн сүрөттөлүшү катары эмес, келечекте кайталана турган саясий жүрүм-турумдун үлгүсү катары караган. Ошондуктан, Фукидид бүгүнкү күндө тарыхтын да, азыркы геосаясаттын да ой жүгүртүүсүнүн негизги булактарынын бири болуп эсептелет "Фукидид тузагы" эл аралык мамилелерде абдан популярдуу түшүнүк Бул түшүнүккө ылайык, өсүп келе жаткан күч учурдагы үстөмдүк кылуучу мамлекетке коркунуч келтиргенде, согуш коркунучу чоң. Бул түшүнүктүн негизи Фукидиддин белгилүү сүйлөмүнөн келип чыккан. Пелопоннес согушун түшүндүрүп, ал мындай деп жазган: «Афиндын көтөрүлүшү жана анын Спартада пайда кылган коркуу согушту болбой койбойт» Гарвард профессору Грэм Эллисон бул концепцияны кайрадан популярдуу кылды. Тарыхты талдап, ал акыркы 500 жылда өсүп келе жаткан держава менен үстөмдүк кылуучу держава ортосундагы 16 ири жаңжалдын 12си согуш менен аяктаганын жазган. Төмөнкү согуштар мисал болуп саналат: 2. Германия – Британ империясы 3. Япония — АКШ (экинчи дүйнөлүк согушка чейин) 4. СССР – АКШ (кансыз согуш; ядролук тең салмактуулук түз согушту алдын алган) Азыркы мезгилде бул термин АКШ-Цзинь мамилелерине көбүрөөк колдонулат. Кытай тездик менен экономикалык, технологиялык жана аскерий державага айланууда, ал эми АКШ азыркы гегемондук күч Өсүп келе жаткан күчтүн (Кытайдын) өскөн амбициялары, учурдагы күчтөн (АКШ) коркуу, өз ара ишенбөөчүлүк, геосаясий паранойия эки өлкөнү тарыхындагы эң олуттуу чыр-чатакка кабылды Си Цзиньпин «Фукидид тузагынын» коркунучу жөнүндө айтып жатып, чындыгында АКШ-Кытай мамилелери тарыхый конфликтке айланып кетпеши керек деген билдирүүнү берген. Негизги суроо ушул жерден туулат: "Кытай менен АКШ Фукидид тузагынан чыга алабы?" Кытай лидери мына ушуну билдиргиси келет: Кытай менен АКШ атаандаш эмес, өнөктөш болушу керек; тирешүү эки тарапка тең зыян келтирет; Улуу державалардын туура эмес стратегиялык эсептөөлөрү дүйнөнү коркунучка алып келиши мүмкүн Ушул эле позицияны ал буга чейин билдирген: "Дүйнөдө алдын ала жазылган Фукидид тузагы жок. Бирок улуу державалардын кайталанган стратегиялык каталары мындай капканды жаратышы мүмкүн" Бул абдан маанилүү геосаясий билдирүү. Анткени Кытай жетекчилиги АКШ менен болгон мамилени “кутулгус согуш” катары эмес, “башкаруу мүмкүн болгон атаандаштык” катары көрсөтүүгө аракет кылууда Башкача айтканда, Си Цзиньпин маселе көтөрүлүп жаткан Кытай эмес деп айткысы келет; маселе тараптардын коркуу жана туура эмес реакциялары көзөмөлдөнбөй жатканында