Армениядагы шайлоолор: Азербайжан түзгөн жаңы реалдуулуктун натыйжасы - ТАЛДАУ

Арменияда өткөн парламенттик шайлоонун жыйынтыгы коом өз тандоосун акыркы жылдары аймакта болуп жаткан геосаясий өзгөрүүлөрдү жана жаңы реалдуулуктарды эске алуу менен жасаганын көрсөттү. Бул жыйынтыктар Армениянын ички саясий процесстеринин таасири астында гана эмес, Түштүк Кавказда түзүлгөн жаңы коопсуздук жана кызматташтык чөйрөсүнүн таасири астында да пайда болду. Бул багытта шайлоонун жыйынтыгын аныктаган негизги факторлордун бири президент Илхам Алиев тарабынан ишке ашырылган аймактык саясат жана анын ажырагыс бөлүгү болгон Азербайжан менен Армениянын ортосундагы тынчтык күн тартиби болду Азербайжан согуштан кийин аймактагы жаңы саясий реалдуулуктун калыптанышында чечүүчү роль ойноду. Азербайжандын аймактык бүтүндүгүн жана эгемендигин калыбына келтирүү жана оккупацияны токтотуу багытында ийгиликтүү аскердик, саясий жана дипломатиялык кадамдары армян саясий элитасын жаңы ыкмаларды издөөгө мажбур кылды. Бул өңүттөн алганда, шайлоонун жыйынтыгын аныктаган негизги факторлордун бири бул аймакта пайда болгон жаңы реалдуулуктар жана бул реалдуулуктардын автору Азербайжан жана анын лидери. Армян коому акыркы жылдардагы окуялардан жыйынтык чыгарып, Азербайжан менен мамилени нормалдаштыруу жана бекем тынчтык бирден-бир альтернатива экенин дагы даана түшүнө баштады Тынчтык демилгесинин жеңүүчүсү Азербайжандан чыкты Айрыкча белгилей кетүүчү нерсе, 44 күндүк Ата Мекендик согуштан кийин жеңген тарап болгонуна карабастан, дал ушул Азербайжан тынчтык үчүн демилгени көтөргөн. Президент Илхам Алиев аймакта туруктуу туруктуулукту камсыз кылуу үчүн Армения менен мамилени нормалдаштырууну сунуштап, бул үчүн эл аралык укуктун нормаларына жана принциптерине негизделген негизги принциптерди ортого салды. Мындай мамиле Азербайжандын аймакта узак мөөнөттүү тынчтык жана кызматташтык чөйрөсүн түзүү ниетин көрсөттү Мына ушул саясаттын натыйжасында аймакта кызматташуунун жаңы мүмкүнчүлүктөрү түзүлө баштады. Армян жетекчилиги да акырындап конфронтация саясатын улантуу өлкөнүн өнүгүү келечегине кызмат кылбасын, ал эми тынчтык күн тартиби кыйла рационалдуу тандоо экенин түшүндү Кызматташтыктын перспективалары тынчтыктын кун тартибин чыцдоо Кийинки мезгилде Армениянын премьер-министри Никол Пашиняндын президент Илхам Алиевдин жүргүзүп жаткан саясатын колдоосу тынчтык күн тартибин практикалык жыйынтыктарга алып келүүгө мүмкүндүк берди. Вашингтондогу жолугушуудан кийин эки өлкөнүн чек арасында туруктуулукту жана коопсуздукту чыңдоо үчүн кадамдар ташталды. Аймакта транспорттук байланыштарды ачуу жана Армения көп жылдар бою туш болгон байланыш чектөөлөрүн жоюу перспективасы бар болчу. Бул Азербайжан менен Армения үчүн гана эмес, бүтүндөй регион үчүн жаңы экономикалык мүмкүнчүлүктөрдү жана транзиттик артыкчылыктарды убада кылат Мындан тышкары, келечектеги кызматташтыктын алкагында Армениянын энергетикалык коопсуздугун чыңдоо, соода алакаларын өнүктүрүү, аймактык экономикалык долбоорлорго кошулуу сыяктуу перспективалар да күн тартибинде. Жарандык коом институттарынын ортосундагы байланыштарды кеңейтүү, өз ара сапарларды уюштуруу жана коомдук диалогду өнүктүрүү да тынчтык процессинин маанилүү элементтери болуп саналат. Аймакта көп жылдардан бери өкүм сүрүп келген тирешүү риторикасынын акырындык менен алсырашы жана кызматташтык күн тартибинин пайда болушу эң маанилүү жагдайлардын бири Армениядагы шайлоонун жыйынтыгын ички саясий процесстердин жыйынтыгы катары гана эмес, региондо калыптанган жаңы геосаясий реалдуулуктун ырастоосу катары да кароого болот. Бул чындыкты жараткан саясаттын автору президент Илхам Алиев. Армян коомчулугунун билдирүүсү – конфронтация жана реваншизм эмес, кызматташтык жана тынчтык аймактын келечегин аныктоочу негизги фактор болушу керек. Муну Түштүк Кавказда бекем тынчтыкты жана стабилдүүлүктү орнотуу багытындагы маанилүү саясий көрсөткүч катары кароого болот Азербайжандын күтүүлөрү: Тынчтыктын саясий баскычынан укуктук баскычка өтүү Армениядагы шайлоодон кийин негизги көңүл шайлоонун жыйынтыгына эмес, бул жыйынтыктар кандай саясий чечимдерге айланышына бурулат. Анткени Азербайжандын көз карашы боюнча, кеп Пашиняндын бийликте калышы же кандайдыр бир саясий күчтүн жеңиши эмес. Негизги маселе - Армения акыркы жылдары жарыяланган тынчтык саясатын конкреттүү укуктук жана институттук кадамдар менен тастыктайбы Акыркы жылдарда Азербайжан менен Армениянын ортосундагы мамилелерде белгилүү жылыштар болду. Мамлекеттик чек арада чек араны делимитациялоо багытында кадамдар жасалды стабилдүүлүк калыбына келтирилди, тараптар тынчтык келишиминин текстинин көпчүлүк бөлүгүн макулдашты. Анткен менен Баку узак мөөнөттүү жана туруктуу тынчтык үчүн чечилиши керек болгон принципиалдуу маселелер дагы эле бар деп эсептейт Бул маселелердин башында Армениянын саясий-укуктук системасында өткөн конфликттик мезгилден калган элементтерди жоюу турат. Аймакта акыркы жылдарда түзүлгөн жаңы кырдаалга карабастан, ар кандай чөйрөлөр мурдагыдай эле саясий күн тартибин сактап калууга аракет кылып жатышат. Азербайжандын мамилесине ылайык, эгер Армения чындап эле жаңы аймактык реалдуулуктарды кабыл алса, анда бул реалдуулуктарга карама-каршы келген саясий жана идеологиялык механизмдердин бар экендиги жок кылынышы керек Карабах маселесин Армениянын саясатынан толук алып салуу Азербайжандын негизги күтүүлөрүнөн бири Карабах маселесин Армениянын ички жана тышкы саясатынын күн тартибинен толугу менен алып салышы. Анткени Карабак маселеси эбак эле эл аралык укуктун чегинде чечилип, жаңы геосаясий реалдуулук калыптанган Бул өңүттөн алганда, Баку Армениянын ичинде жана анын чегинен тышкары иштеп жаткан, өткөн жаңжал мезгилинин күн тартибин сактап калууга аракет кылган түрдүү түзүмдөрдүн, мекемелердин жана демилгелердин ишмердүүлүгүн токтотуу керек деп эсептейт. Анткени ал механизмдердин болушу тынчтык процессинин духуна туура келбейт жана келечекте саясий манипуляция үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү жаратышы мүмкүн Айрыкча, ар кайсы өлкөлөрдө иштеп, өздөрүн Карабакка байланыштуу структуралар катары көрсөтүүчү уюмдардын болушу расмий Ереван жарыялаган нормалдаштыруу саясатына карама-каршы келген факторлордун бири Конституциялык суроо: тынчтык процессинин негизги сыноосу Азербайжан көңүл бурган эң маанилүү маселелердин бири Армениянын Конституциясына байланыштуу. Баку көптөн бери Армениянын негизги мыйзамында Азербайжанга каршы аймактык дооматтарга байланыштуу жоболордун болушу тынчтык жараянынын алдында турган негизги укуктук тоскоолдуктардын бири экенин айтып келет Эл аралык тажрыйба көрсөткөндөй, узак мөөнөттүү тынчтык келишимдери саясий келишимдерге гана эмес, укуктук кепилдиктерге да негизделет. Ошондуктан Армениянын келечекте референдум аркылуу жаңы Конституцияны кабыл алышы жана бардык аймактык дооматтарга укуктук көз караштан чекит коюу тынчтык процессинин туруктуулугу үчүн маанилүү кадам катары каралууда Чынында бул маселе бир гана Азербайжан үчүн эмес, Армениянын өзү үчүн да стратегиялык мааниге ээ. Анткени укуктук карама-каршылыктарды жоюу өлкөнүн ичиндеги жана тышындагы реваншисттик күчтөрдүн келечекте ал темаларды саясий курал катары колдонуусуна бөгөт коё алат Тынчтык келишими аймактын келечегин аныктайт Шайлоодон кийин чыга турган негизги маселелердин бири акыркы тынчтык келишимине кол коюу болмокчу. Акыркы жылдарда тараптар бул багытта олуттуу жылыштарга жетишкени менен процесс аягына чыга элек Армян бийликтери алган жаңы саясий мандатын пайдалануу менен калган укуктук жана саясий көйгөйлөрдү чечүүгө кадам таштаса, аймакта таптакыр жаңы этап башталышы мүмкүн. Бул учурда Түштүк Кавказ узакка созулган чыр-чатактын стадиясынан чыгып, кызматташтык, транспорттук байланыштар, экономикалык интеграция жана өз ара көз карандылык моделине өтө алат Бул бир гана Азербайжан менен Армения үчүн эмес, жалпы регион үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү жаратат. Чыгыш менен Батышты байланыштырган транспорттук коридорлорду өнүктүрүү, энергетикалык кызматташтыкты кеңейтүү, соода жүгүртүүнү көбөйтүү жана чет элдик инвестицияларды тартуу сыяктуу процесстер бекем тынчтыктын шарттарында гана мүмкүн болот Пашинян процессти аягына чыгарышы керек Натыйжада Армениядагы шайлоо өлкөнүн саясий келечегине байланыштуу маанилүү чечимди ачыкка чыгарды. Бирок шайлоонун эң маанилүү жыйынтыгы шайлоо күнү эмес, шайлоодон кийинки мезгилде аныкталат Никол Пашиняндын өкмөтү шайлоочулардан алган мандатын чыныгы саясий реформаларга, укуктук өзгөрүүлөргө жана тынчтык күн тартибин аягына чыгарууга багыттай алса, 2026-жылдагы шайлоону Армениянын тарыхындагы бурулуш учур катары баалоого болот. Болбосо, аймакта түзүлгөн мүмкүнчүлүк терезеси толук пайдаланылбайт Бул жагынан алып караганда, Армениядагы шайлоонун негизги жыйынтыгы Пашиняндын жеңиши эмес. Негизги жыйынтык – армян коому биринчи жолу жаңы аймактык реалдуулукка шайкеш келген саясий курска так мандат берди. Эми ал мандат конкреттүү чечимдерге айланып, акырында Азербайжан менен биротоло тынчтык келишими бүтүндөй аймактын келечегин аныктайт