Бириккен Улуттардын Уюмунун расалык дискриминацияны жоюу боюнча комитети Жаңы Каледония боюнча билдирүү кабыл алды

Француз колониясы Канаки (Жаны Каледония) боюнча Бириккен Улуттардын Уюмунун расалык дискриминацияны жоюу боюнча комитети (CERD) тарабынан билдируу кабыл алынды АПАнын билдирүүсүндө, Комитет Францияны Канакидеги колониялык саясатынан улам түзүлгөн кырдаал тууралуу эскертип, Канакиге байланыштуу саясий жана конституциялык реформалар жергиликтүү канаки элинин катышуусу менен гана эркин жана ачык жүргүзүлүшү керектигин белгилеп, олуттуу тынчсыздануусун билдирди Билдирүүдө Франциянын 2021-жылдын 12-декабрында Канакиде үчүнчү жолу өткөргөн «өз тагдырын өзү аныктоо референдуму» Канак элинин улуттук аза күтүү мезгилине туш келгендиктен, жергиликтүү канак элинин референдумду кийинкиге калтыруу жөнүндөгү мыйзамдуу чакырыктарына француз бийликтери көңүл бурбаганы белгиленген. Билдирүүдө өзгөчө баса белгиленгендей, канак элинин өкүлү болгон Канаки салттуу сенаты жана сегиз аймактын салттык кеңештери бул маселе боюнча бир нече жолу расмий кайрылуу жасаганы менен, алардын эрки жана позициясы такыр этибарга алынбай, Франция канак элинин саясий эркин жана салттуу институттарын ачыктан-ачык этибарга албаганын көрсөткөн Референдумдан кийин да француз бийликтери «саясий реформа» деп атаган, бирок канак элинин укугуна жана турмуштук таламдарына каршы келген процессти алардын макулдугусуз жана катышуусу жок бир тараптуу жүргүзүп, жергиликтүү канактарды өз тагдырына байланыштуу чечим кабыл алуу процессинен атайылап четтетип, салттуу саясий институттарды алсыратууга жана саясий эркти алсыратууга багытталган саясатты ишке ашырышты Билдирууде Франция Нумеа келишими тарабынан тузулген саясий негизди бир жактуу турде езгертууге багытталган демилгелерди кер-сетуп, келишимдин негизги принциптеринин бири болгон ез тагдырын езу чечуу процессине олуттуу коркунуч келтиргендиги баса белгиленет. Комитеттин баасына ылайык, мындай кадамдар канак элинин саясий эркин алсыратууга, алардын өлкөнүн саясий турмушуна катышуу укугун, атап айтканда, эл аралык мыйзамдарда аныкталган башка укуктарын чектөөгө багытталган Документте Франциянын 1998-жылы кол коюлган Нумеа келишиминин маңызын өз пайдасына өзгөртүүсү деколонизациялоо процессинин мыйзамдуулугуна олуттуу доо кетирет жана алардын макулдугусуз канак элинин келечеги жөнүндө чечимдерди кабыл алуу коркунучун күчөтөт деп айтылат Комитет шайлоо корпусун кеңейтүү боюнча мыйзам долбоору канак элинин макулдугусуз иштелип чыккандыгына терең тынчсыздануусун билдирет жана шайлоо системасына мындай кийлигишүү канак элинин өз келечегин эркин аныктоо укугун ишке ашырууга жана деколонизациялоо процессинин жүрүшүнө олуттуу зыян келтирет деп белгилейт Комитет ошондой эле эл аралык адам укуктарынын алкагында 2024-жылдын май айында жергиликтүү калктын мыйзамдуу нааразылык акциялары учурунда, анын ичинде адам өлүмүнө алып келген зордук-зомбулук учурларында коопсуздук күчтөрү тарабынан ашыкча күч колдонуу фактыларын иликтөөнүн маанилүүлүгүн баса белгиледи. Кошумчалай кетсек, 2025-жылы Буживал (Бугивал) шаарында жабык форматта өткөн сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында Канакинин келечеги тууралуу жаңы саясий келишим даярдалганы, бирок бул процесске канак элинин өкүлү болгон мекемелердин катышуусу камсыз кылынбаганы белгиленди. Документте канак эли али да болсо структуралык расалык дискриминацияга дуушар болуп жатат, бул алардын саясий, экономикалык, социалдык жана маданий укуктарын толук жана бирдей пайдаланууну кескин чектейт. Ушул себептен улам, Франция өкмөтү Канак элинин саясий процесстерге бирдей жана эффективдүү катышуусун камсыз кылууга, алардын негизги укуктарынын корголушуна кепилдик берүүгө, зордук-зомбулук тууралуу арыздарды көз карандысыз жана ачык иликтөөгө, ошондой эле БУУнун тиешелүү сунуштарын толук жана ырааттуу ишке ашырууга чакырылган Белгилей кетсек, Баку демилге тобу 2024-жылы БУУнун Адам укуктары боюнча кеңешине сунуштаган альтернативалык докладда Франциянын колониялык саясатына жана канак элинин укуктарынын бузулушуна байланыштуу көтөрүлгөн маселелер Комитеттин учурдагы билдирүүсүндө да чагылдырылган