Анкарада НАТОнун лидерлеринин 36-саммити башталды: Түркия стратегиялык ролун күчтөндүрүүнү максат кылууда

НАТОнун лидерлеринин 36-саммити бүгүн Анкарадагы Президенттик комплексте башталат Президент Режеп Таййип Эрдогандын кожоюндугунда НАТОнун баш катчысы Марк Рютте башкарган саммит эки күнгө созулат Саммитке АКШнын президенти Дональд Трамптан тышкары союздаш 31 өлкөнүн лидерлери жана чакырылган мамлекеттер катышат НАТОнун саммити өткөн мезгили жана анын күн тартиби боюнча да “тарыхый” деп эсептелет Эксперттер саммиттин Түркиянын акыркы мезгилде барган сайын барган сайын эл аралык деңгээлдеги көрүнүшү жана ойногусу келген ролу жагынан абдан маанилүү экенин белгилешти Түркия НАТОнун саммитин эл аралык статусун бекемдөө жана улантуу үчүн баалуу мүмкүнчүлүк катары көрөт Президент Режеп Таййип Эрдоган июнь айынын аягында Стамбулда өткөрүлгөн НАТОнун Парламенттик ассамблеясында сүйлөгөн сөзүндө Түркиянын кризистик аймактарда ойногон ролуна жана НАТО ичиндеги салымдарына токтолду Тышкы иштер министри Хакан Фидан 1-июлдагы маалымат жыйынында : «Мунун Түркияда жасалышы Түркиянын стратегиялык маанисин жана НАТО ичиндеги ролун дагы бир жолу ачыкка чыгарат жана бекемдейт»,-деди Саммиттин күн тартибинде Орусия-Украина согушу жана Жакынкы Чыгыштагы абалдардын болушу Түркия үчүн бир мүмкүнчүлүк катары каралууда Түркиянын НАТОдогу мурдагы туруктуу өкүлү Тажан Илдем Би-Би-Си Түркчөсүнө маек куруп, саммиттин «учурдагы эл аралык тартипте олуттуу тыныгуу бар» учурда болоорун баса белгилеп, төмөнкүлөрдү айтты: «Эл аралык конъюнктура НАТОнун союздаштарынан алардын ортосундагы пикир келишпестиктерди мүмкүн болушунча жок кылуу менен алардын биримдигин, ырааттуулугун жана тилектештигин чыңдоону талап кылат» Отставкадагы дипломат Гүлру Гезер да саммиттин НАТО "азыркы туруксуз эл аралык чөйрөдө өз жашоосун кантип улантууну талкуулап жаткан учурда" өткөрүлөрүн айтты: Учурдагы ишеним кризисинде тараптардын биримдигин жана жарашуусун камсыздай турган саналуу өлкөлөрдүн арасында Түркия өзгөчөлөнүүдө»,-деди Стамбул Саясий изилдөөлөр институтунун тышкы саясат координатору Риккардо Гаско саммиттин Түркия үчүн мааниси тууралуу төмөнкүдөй баа берет: "Анкара үчүн бул саммиттин максаты - альянстын алмаштырылгыс коопсуздук актерлорунун бири катары позициясын бекемдөө. Мындан тышкары, анын өсүп келе жаткан стратегиялык маанисин узак мөөнөттүү саясий жана өндүрүштүк өнөктөштүккө айландыруу" НАТО саммити Трамптын «АКШнын президенти» катары Түркияга жасаган алгачкы сапары болушу үчүн да маанилүү Трамп ортосундагы биринчи мөөнөтүндө Түркияга келген жок Анкарада боло турган Трамп-Эрдоган жолугушуусунда эки тараптуу карым-катнаштардын, өзгөчө Жакынкы Чыгыштагы акыркы абалдар, Газа тынчтык келишиминин ишке ашырылышы, Сириядагы процесс жана өзгөчө коргонуу өнөр жайы НАТОнун күн тартибинен тышкары каралышы күтүлүүдө Тачан Илдем Трамптын президент Эрдогандын чакыруусу менен НАТОнун саммитине катышууну чечкенин айткан сөздөрүн эске салды: Түркиянын кожоюндугунда өткөн саммиттен биримдик кабары чыкпаса, ийгиликсиздик катары жазуу терс көрүнүш болмок»,-деди "Ошондуктан, баарынан мурда, бардык союздаш өлкөлөрдүн лидерлик деңгээлинде көрсөтүлүшү маанилүү болчу. "Президент Трамптын да үй-бүлөлүк сүрөткө кириши бул жагынан маанилүү болот." Эрдоган менен Трамптын саммит алдындагы жолугушууларында өзгөчө Түркия учурда иштеп жаткан КААН согуштук учактары үчүн керектүү F-110 кыймылдаткычтарын сатууда жылыш болушу мүмкүн Трамп 25-июнда Ак үйдө жасаган билдирүүсүндө Түркиянын F-35 программасына жана реактивдүү мотор сатууларына кайра кайтуу талабына токтолуп, «Балким аларды абдан кубанта турган бир нерсе кылам»,- деди Түркиянын Лос-Анжелестеги башкы консулу болуп иштеген Гүлру Гезер: «Түркияга F-110 моторлору берилет деп ойлойм»,- дейт Отставкадагы дипломат, АКШда F-35 программасына кайтууга байланыштуу жөнгө салуу жана мыйзамдык тоскоолдуктар бар экенин, бул процессте оң жышаан бар болгону менен «бүгүндөн эртеңге чейин эч нерсе болбойт» деген пикирде Түркия 2019-жылы Орусиядан S-400 абадан коргонуу системаларын сатып алганы үчүн F-35 программасынан чыгарылган АКШ администрациясы Анкаранын программага кайтып келиши үчүн бул системалар жок кылынышы керек деп эсептейт Саммиттин эң маанилүү күн тартибинин беренелеринин арасында АКШ менен Европанын ортосундагы акыркы мезгилде күчөгөн чыңалуу бар Түрк дипломатиялык булактары АКШ менен болгон чыңалууну салкындап, Вашингтондун күтүүсүз жана кескин чечимдерди кабыл алышына жол бербөө үчүн европалык өнөктөштөр Трамп менен жолугушууну макулдашканын айтышты. Ал белгилегендей, Анкара менен болгон жакын жана өзгөчө мамилесин пайдаланууга чакырат Ушул алкакта Европа союздаштарынын АКШнын континенттен акырындык менен чыгып кетүүсүн пландап ишке ашырууда жана континентте коопсуздук боштугунун пайда болушуна жол бербөөдө Түркиянын жардамын каалап жатканы да ошол эле булактар тарабынан билдирилди Риккардо Гаско: "Менимче, азыр бардыгы АКШны НАТОдон чыгабыз же Европаны коргоодон карманабыз деп айтуудан баш тартууга аракет кылып жатышат" Бул маселелерди саммитте НАТО ичиндеги бүтүндүк жана тилектештик атмосферасына доо кетирбестен чечүү Түркиянын негизги максаттарынын бири Анкара саммитте ойной турган ролу менен НАТОнун келечеги үчүн каралган жаңы түшүнүктүн архитекторлорунун бири катары эсте калууну каалайт Гүлру Гезер, лидерлердин жолугушуусу тууралуу: «Түркия бир тараптан макулдашуучу ролду ойношу керек, экинчи тараптан үй ээси катары тараптардын ортосунда жарала турган душмандык жана сезимталдыктарды чечиши керек»,- деди Түркиянын НАТО саммитинен күткөн башка бир нерсеси болсо Европанын коопсуздугу жана тоскоолдугу үчүн иштелип жаткан механизмдерге кошулушу НАТОдогу 23 Европа Биримдиги (ЕБ) өлкөсүнүн лидерлеринин Анкарага сапары бул жагынан маанилүү бир мүмкүнчүлүк катары каралууда Түркия НАТОдо да, башка платформаларда да Европанын коопсуздугу үчүн толук катышуу маанилүү экенин жана Түркия сыяктуу өлкөлөрдүн четтетилүүсү континенталдык коопсуздукта көйгөйлөрдү жаратаарын жактайт Бул процессте ЕБге мүчө болбогон Улуу Британия, Канада, Норвегия жана Исландия сыяктуу НАТО союздаштары менен тыгыз байланышта Саммиттин күн тартибинде болушу күтүлгөн НАТО-Европа Биримдиги кызматташтыгы да Түркиянын бул темага расмий түрдө кайрылуусуна шарт түзө турган өнүгүү Такан Илдем НАТОнун «НАТО 3.0» деп аталган альянсты жаңы шарттарга ыңгайлаштыруу процессинде «европалаштыра турганын» жактайт: «Түркия үчүн НАТОдогу Европа түркүгүн бекемдөө албетте приоритеттүү маселе болот Эгер Европа Биримдиги өзү айткандай, таланттарды өнүктүрүүдө жана бул максатты колдой турган комплекстүү коргонуу өнөр жай инфраструктурасын бекемдөөдө геосаясий оюнчу боло турган болсо, анда Түркиянын Европа коопсуздугунун бир бөлүгү болгон өнүгүү баскычынан жана келечектеги потенциалынан пайда көрө албашы өзүн бутка атуудан башка эч нерсе эмес»,- деди Анкарадагы саммитке Евробиримдик кеңешинин төрагасы Антонио Коста менен Еврокомиссиянын төрагасы Урсула фон дер Лейендин да катышуусу күтүлүүдө Урсула фон дер Лейен апрель айында жасаган билдирүүсүндө Европаны Түркия, Орусия жана Кытайдын таасиринен коргоо керектигин айткан жана бул билдирүү реакцияга кабылган Фон дер Лейендин басма сөз катчысы кийинчерээк билдирүү жасап, Еврокомиссиянын төрагасынын сөздөрү бурмаланган деп ырастады Акыркы мезгилде Анкара менен Брюсселдин ортосундагы диалогдун күчөшү жана ЕБнин өзгөчө экономика, соода жана коопсуздук сыяктуу тармактарда кызматташууга басым жасашы тараптардын ортосунда жаңы процесстин башталышы катары каралууда Бул кыймылдын Түркиянын Евробиримдиктин коргонуу өнөр жайы жана башка стратегиялык тармактары менен карым-катнаштарында кандайча чагылдырыла турганы Анкарадагы сүйлөшүүлөрдө карала турган темалардын арасында болот Риккардо Гаско коргонуу өнөр жайы тууралуу: «Түркиянын Европага муктаждыгынан Европанын Түркияга дагы көбүрөөк муктаждыгын» айтып, мындай дейт: НАТОнун офицерлери менен жакында болгон сүйлөшүүлөрүмдө алардын баары Түркиянын өндүрүштүк мүмкүнчүлүктөрүн мактап, Түркия Европанын өз алдынча өндүрө албаган нерселерди тез арада камсыздай аларын айтышты Түркиядагы «демократиялык регрессия» процессинин коргонуу кызматташтыгынан көз-карандысыз чечиле албастыгын баса белгилеген Гаско Европанын бул темада Анкараны сынга албаганы тууралуу төмөнкүдөй баа берди: Европа карым-катнаштарды бөлүштүрүүгө жана ушундайча Түркияга муктаж болгон маселелерде кызматташтыкты улантууга аракет кылууда»,-деди Коргоо өнөр жайы НАТО саммитинин Түркия үчүн эң маанилүү приоритеттеринин арасында Бүгүн өтө турган Коргоо өнөр жайы форуму шериктеш өлкөлөр менен бул тармакта активдүү көптөгөн эл аралык уюмдарды чогултуп, кээ бир келишимдерге кол коюуга күбө болот НАТОнун баш катчысы Марк Рютте Анкарадагы форумда альянс он миллиарддаган долларлык жаңы келишимдерди жарыялай турганын билдирди Форумга көптөгөн түрк мамлекеттик жана жеке уюмдардын катышуусу жана эл аралык өнөктөштөрү менен долбоорлорун тааныштыруулары күтүлүүдө Түркия акыркы мезгилде Испания, Италия, Румыния жана Польша сыяктуу көптөгөн союздаш өлкөлөр менен маанилүү келишимдерге кол койду НАТОнун муктаж болгон аскердик материалдык өндүрүш чынжырында маанилүү бир звено болгусу келген Түркиянын бул темада өзгөчө ЕБде чоң кызыгуусу бар. Ошондой эле каржылоону камсыз кылган эл аралык институттар менен кызматташууга умтулат Түркиянын саммитте бул жагдайга басым жасап, шериктештер арасында курал сатууга чектөө киргизүүнүн туура эмес экенин билдирүүсү да күтүлүүдө *Бул кабарга Хилкен Догач Боран салым кошкон