Үзейір Қажыбейлі мұрасына ғылыми шолу: Әдебиет институтында өткен сессия

Сәуірдің 30-ы күні АМҒА Низами Гянджави атындағы Әдебиет институтында Шығыстағы тұңғыш операның авторы, данышпан композитор Үзейір Қажыбейліге арналған ғылыми сессия өтті 525.az тілшісіне институттан хабарлағандай, алдымен кемеңгер композитордың қайраткерлік жолын көрсететін бейнеролик көрсетілді Шараны ашқан АММА президенті, Әдебиет институтының директоры, академик Иса Хабиббейлі Әзірбайжанның мәдени және музыка тарихындағы Узеир Гаджибейлидің рөліне тоқталды. Ол Узейир Гаджибейлидің өз шығармашылығында әзірбайжан халық музыкасының, муғамдық және ашик өнерінің тамаша ерекшеліктерін біріктіру арқылы өзіндік стилін жасағанын айтты. Кемеңгер композитор Әзірбайжан тарихы мен мәдениетінде публицист, шолушы және либреттист-драматург ретінде, сондай-ақ Шығыстағы алғашқы музыкалық театр мен алғашқы консерваторияны құрушы ретінде терең із қалдырды. Үзейір Қажыбейлінің де үлкен әдебиеттанушы екенін айтқан АМҒА басшысы оның публицистикалық шығармашылығының «Молла Насреддин» әдеби мектебіне, оны жасаушыларға жақын екенін айтты. Ол жазушының «Әзірбайжан халық музыкасының негіздері» атты кітабының әзірбайжан музыка өнерінің дамуындағы рөлін атап өтіп, бұл кітаптың басқа шығыс халықтары үшін маңызды дереккөз екеніне тоқталды АМҒА басшысы Узейир Гаджибейлидің Әзірбайжан Ұлттық ғылым академиясының негізін қалаушылардың бірі болғанын және Әзірбайжан ғылымының дамуында үлкен қызмет атқарғанын атап өтті. Қазіргі АМҒА Сәулет және өнер институты тікелей оның бастамасымен құрылып, институтты басқару ұлы композитордың өзіне жүктелді Одан кейін институттың бөлім меңгерушісі, филология ғылымдарының докторы, профессор Асиф Рустамли «Әзербайжан Демократиялық Республикасы кезіндегі Узейир Гаджибейлидің қызметі» атты баяндамасын жасады. Баяндамашы «Иршад», «Хақиқат», «Тарақки», «Каспи», «Йени Икбал», «Молла Насреддин», «Хаят», «Әзірбайжан» сынды 16-ға дейін ақпарат құралдарында Үзейір Хажыбейлидің 64 қолтаңбасы бар екенін, оның газет-журнал беттерінде мақалалары мен айдарлары бар екенін, оның барлық күш-жігері мен күш-қуатын, еңбегін сіңіргенін айтты. Оқу-ағарту ісінің маңызы, сауатсыздықты жою үшін ана тіліндегі зайырлы мектептер желісін құру, олардың педагогикалық-әдістемелік ұстанымдармен жұмыс істеуі, оқулықтардың мазмұны мен жаңа оқулықтармен безендірілуі, жұмыс істеп тұрған моллахана мен медреселердегі кемшіліктер, қыздар тәрбиесі, ұстаздық кадрлар және оқу-ағарту мәселелері оның шығармаларының негізгі желісін құрады «Мұрағаттық материалдармен танысқанымызда, Үзейір Қажыбейлі туралы материалдардың ең азы Республика кезеңіне тиесілі екенін көреміз» деген профессор Асиф Рустамли данышпан композитордың Республика дәуірінде ең қызу шығармашылықпен айналысқанын айтты. Баяндамашы 1919 жылы наурызда «Әзірбайжан» газетінде наурыз қырғынының 1 жылдығына арналған мақалалар топтамасы жарияланып, армян-дашнақ қарулы жасақтары жасаған қиянат әшкереленіп, сол күнді Ұлттық аза тұту күні ретінде атап өткенін баса айтты. Газеттің сол санында Үзейір Қажыбейлінің көлемді, өткір рухта жазылған мақаласы да жарияланған. Декларативті, дәлелді мақала сол кезең үшін де, қазіргі заман үшін де құнды дереккөз Филология ғылымдарының докторы, доцент Абид Тахирли «Ағайындылардың мызғымас сенімі мен іс-әрекет бірлігі (Узейір мен Джейхун Хаджибейлидің хат алмасуы негізінде)» атты баяндамасында ағайынды Хажыбейлилердің белсенділігі мен шығармашылығы армян ұлтшылдарының қиян-кескі қарсылығына үнемі тап болғанын атап өтті. Тіпті ХХ ғасырдың оныншы жылдарының өзінде Джейхун Хаджибейли «Kaspi» газетіндегі мақалалары арқылы армян газеттері мен армяншыл орыс баспасөзінің әзірбайжандарға деген біржақты, дұшпандық көзқарасын әшкерелеп, оларды жағымсыз әрі жалған ақпараттан бас тартуға шақырды. Осы тұрғыдан алғанда публицисттің «Шекара туралы» мақаласының тағылымы мол. Қ.Қажыбейлі дәлелді деректерге жүгіну арқылы қарсыластарының өтірігін, арам пиғылын, арам пиғылын әшкерелейді Шарада филология ғылымдарының докторы, доцент Шахбаз Мұсаев «Үзейір Хажыбейлі публицистикасы» атты баяндама жасады. Оның шығармашылығы туралы әлем әдебиеттану ғылымында құнды еңбектердің бар екенін басқа ғалымдар да атап өтті