Өзбекстанға сапарым

Көптен армандаған күнім де келіп жетті. «Дүниежүзі түріктерін үйлестіру орталығы» түркі әлемінің ақын-жазушылар, өнер қайраткерлерінің 6-шы басқосуы Өзбекстанда өтетінін білдім. Мұны біздің топ жетекшіміз, құнды түркітанушы Ильгар Туркоглыдан естіп, қатты қуандым. Өйткені бұл кездесуге мені де шақырған болатын Биылғы жиын Өзбекстанның данышпан ақыны және мемлекет қайраткері Әлишир Навайнның 585 жылдығына және Өзбекстанның мемлекеттік гимнінің авторы, Өзбекстанның халық ақыны және халық қаһарманы Абдулла Ориповтың 85 жылдығына арналды Мектепте оқып жүрген кезімде Өзбекстанның тарихын оқығанда бұл елге қызыға бастадым. Сол кезде орыс тілінің мұғалімі орыс тілін білмесек, Лашыннан аса алмаймыз деді. Неге деп сұрадым? Мұғалім тіліміздің еш жерде қолданылмайды десе де болады. Бұл сөз маған қатты әсер етті. Содан бері мен өз тілімізде сөйлейтін елдер мен ұлттарды іздедім Оның үстіне ол кезде өзбектерді бізге түрік емес, тіпті жау деп уағыздаған Қазір Түркия мемлекеті ретінде Өзбекстанға барып, бұл елмен жақынырақ танысу мен үшін қос мереке болды Өзбекстан Республикасы – Орталық Азияда орналасқан тәуелсіз түрік мемлекеті. Бұл аймаққа (Әмудария мен Сырдария өзендері аралығында) алтай тіл тобына жататын түрлі түркі тайпаларының қоныстану процесі ерте заманнан басталған Өзбекстан Ұлы Жібек жолында орналасқан. Өзбекстан солтүстігінде Қазақстанмен, солтүстік-шығысында Қырғызстанмен, оңтүстік-шығысында Тәжікстанмен, оңтүстігінде Ауғанстанмен, оңтүстік-батысында Түркіменстанмен шектеседі Өзбекстанның астанасы және ең үлкен қаласы – Ташкент, жалпы ауданы 448 978 шаршы шақырым, халқы 35 миллионнан астам адам. Халық саны бойынша Орталық Азияда бірінші орында Орталық Азиядағы ең көне және ірі қалалардың бірі ретінде Ташкент қаласы Өзбекстанның астанасы ғана емес, түрік және ислам өркениетінің, тарих пен қазіргі заманның бірлігінде ерекше орынға ие. Ташкентте жүздеген көне және заманауи сәулет үлгілері, ислам, христиан және еврей діни ескерткіштері сақталған. Хазірет-Имам кешені, Барақ-хан медресесі, Шейх Зайнаддин мешіті, Чорсу базары, Күкелдаш медресесі, Халықтар достығы алаңы және басқа да ескерткіштер қаланың символына айналды. Ежелгі қала қабырғалары, керуен сарайлар, ортағасырлық моншалар, мұнаралар мен бейіттер әрбір келушілер үшін бай тарих пен мәдениет сабағы Өзбекстанның халық ақыны, мемлекет қайраткері, мемлекеттік гимнінің авторы Абдулла Ориповтың туғанына 85 жыл толуына орай ұйымдастырылған шараға орай Ташкенттегі мұражай-үйінде болдық Мұнда ұлы ақынның отбасы мүшелерімен, өмірі мен шығармашылығымен таныстық Ал мен Абдолла Ориповқа арнаған өлеңімді оқыдым (Оның өмірі мен шығармашылығын білгеннен кейін бұл өлеңді өмірі мен шығармашылығынан алғанымды да айта кетейін) Поэзияңның жүректеріне нұр әкелдің, Әлішир Навайннан тәлім алдың. Халқыңыздың жадында мәңгі қалдыңыз, ғалым, ұстаз, ақын Абдолла «Халықтар достығы» орденін алып, данышпан Хамзаны еске түсірдің. «Құрмет белгісін» дер кезінде алдыңыз. Абдулла, мемлекет қайраткері, ақын Бауырластық тақырыбын көтердіңіз, өзге ұлттың да жүрегін жауладыңыз. Сол себепті «Достық» медалін алдыңыз, ғалым, ұстаз, ақын Абдолла Италиядан «Жұлдызды» сатып алып, жарқыраттың, Әңгімені Ұлы Темірге байладың. «Алғашқы махаббат» деп жыладың, Абдолла ғалым, ұстаз, ақын Оқыдым, өмірін мақтан тұттым, Бановша талантына тәнті. Ұлы түрік баласына рахмет. Аудармашы, ғалым, ақын Абдолла! Өзбекстан Жазушылар одағында Әлішир Навайннің 585 жылдығы мен Абдулла Ориповтың 85 жылдығына арналған шараларға қатыстық Екі данышпанның мүсіндерінің алдына гүл шоқтарын қойдық Қаладағы тарихи орындарды араладық Үлкен саябақта Өзбекстанның мемлекеттік елтаңбасын тамашаладық. А.Ориповтың қызы Шойра ханым бізге Елтаңба туралы өте қызықты мәліметтерді айтып берді. Ташкентте 30-дан астам жоғары мектеп, ондаған ғылыми-зерттеу институттары, жүздеген мектептер мен орта мектептер, элиталық техникумдар, жеке және халықаралық мектептер жұмыс істейді. Мұнда Ташкент мемлекеттік университеті, Техникалық университет, Медициналық академия, Тіл білімі университеті, Әлемдік экономика университеті және дипломатия университеті сияқты танымал жоғары оқу орындары орналасқан Ежелден шығыс пен батысты байланыстыратын Ұлы Жібек жолы осы аумақ арқылы өтетін, оңтүстіктен солтүстікке, солтүстіктен оңтүстікке баратын адамдар осы жерлер арқылы өтуге мәжбүр болған. Бұл аймақта Бұхара, Самарқанд және Куня-Үргенж орналасқан олардың қалалары Үндістан, Қытай, Египет, Византия және славян елдерінен келетін керуен жолдарының қиылысында орналасқан. Саудагерлер мұнда керуен сарайларында тұрды Өзбекстан да Азиядағы ең ірі алтын кенішінің отаны. Өзбекстанда пайдалы қазбалардың 100-ден астам түрі бар Өзбекстан – ұлы тарихы бар ежелгі мемлекет. Уақыт бұл жерде өз «қолтаңбасын» қалдырған сияқты. Ең маңызды қалалары: Ташкент, Нөкіс, Ферғана, Самарқанд, Бұхара, Хиуа, Қоқан, Термез, Мұйнақ, Шахрисабз. Елімізде түрлі тарихи ескерткіштер, мешіттер мен мұражайлар бар. Олардың қатарында Бибіханым мешітін, Ұлықбей обсерваториясы мен медресесін, Шахи Зинда кесенесін, Әмір Теймур мен оның ұрпақтары жатқан Гур-Әмір кесенесін, Ағ-Сарай, Регистан алаңын атауға болады. Орта Азияның киелі қаласы атанған Бұхараның өзінде 140-қа жуық сәулет ескерткіші бар Бұхараны аралап, жолбасшымыздың қала туралы түсіндірмелерін тыңдап, ескерткіштерді көргенде бұл поэма өздігінен пайда болды Сұрағың заманның басынан келеді, жасыңды сұрасам даталар біледі. Уақыт көптеген құпияларды өшіреді. Уақыт өте жеңесің, Бұхара қаласы Қаншама патшалар саған таққа тіккен, Жау алдында намыстанған. Атыңмен тарихқа мөр басады, Жеңесің уақыт өте, Бұхара қаласы Ибн Синадай дәрігер шығарды, Имам Бұхариді діндар етті, Нарсахи жазып, тарихқа қалдырды. Уақытты жеңдің, Бұхара Гейдар хан саяси тарихта, Насрулла хан өз өмірін тастап кетті. Мұхаммед Әлім хан, ханның нәтижесі, уақыт өте жеңесің, Бұхара қаласы Күлгін атыңа сүйсініп, Жүз қырық ескерткішпен еске алады. Ғұламасың, хан баласысың, уақыт озған жеңгейсің, Бұқар қаласы! Өзбекстан әлемге көптеген ғалымдар мен тарихи тұлғаларды сыйлады. Ташкенттен кейін Самарқандта болдық. Самарқандтағы тамаша ескерткіштерді араладық. Көп жылдар бойы көргіміз келген Әмір Теймурдың бейітін зиярат еттік Әмір Теймур (Тамерлан) - XIV ғасырда өмір сүрген атақты түрік-моңғол қолбасшысы және Тимуридтер империясының негізін қалаушы Самарқанд қаласын өз империясының астанасы етіп, мәдени орталыққа айналдырды Бибіханым мешіті: Шығыстағы ең үлкен мешіттердің бірі болған және Әмір Теймур салған Гур-Амир мазары: Әмір Темір мен оның әулеті жерленген кесене өзінің керемет көк күмбезімен және бай интерьерімен ерекшеленеді Шахи-Зинда кешені: ғасырлар бойы салынған түрлі кесенелерден тұратын әшекейлі тақтайшаларымен әйгілі киелі және тарихи көше Ұлықбей обсерваториясы: Орта ғасырдағы ең үлкен астрономиялық жаңалықтар 15 ғасырдан бастау алатын бұл тарихи жерде жасалған Менің сүйіктім - Ұлықбей Мырза, мен оны жақсы көремін, өйткені Ұлықбей әрқашан ғылымды насихаттаушы және жасаушы болды. Мырза Ұлықбей, 15 ғасыр билеушісі, астроном және математик. Ол Самарқандта салған алып обсерваториясымен ортағасырлық астрономияда төңкеріс жасады. Ұлықбей туралы кітаптар жазылуы мүмкін. Ал мен қысқаша ақпаратты жазып отырмын Сияб базары: Бұл қаладағы ең көне және ең өмір сүретін базар; Мұнда Самарқанд наны, дәмдеуіштер мен тәттілер сатылады Әбу Әли Ибн Сина (Авиценна) – орта ғасырдағы данышпан дәрігер, философ және ғалым. Оның «Медицина заңдары» атты еңбегі Еуропа университеттерінде ғасырлар бойы негізгі оқулық ретінде пайдаланылды Мұхаммед Әл-Хорезми – 9 ғасырда өмір сүрген математик, астроном және географ. Алгебра ғылымының негізін қалаған, алгоритм ұғымын ғылымға әкелген «алгебра» сөзін жасаушы Әлішир Науаи – 15 ғасырда өмір сүрген кемеңгер ақын, философ және мемлекет қайраткері. Ол шағатай тілінде (ескі өзбек тілі) жазған шығармаларымен өзбек әдебиетінің негізін салушы болып саналады. Әмір Теймур астана қылған Самарқанды тарихи ескерткіштерімен, әсемдігімен таң қалдырады. Тарихи ескерткіштердің ішінде Әмір Теймур кесенесі осыдан 500 жыл бұрынғы қалпында сақталғаны келушілерді тәнті етеді Көрермендерді кесенелер мен мешіттердің әшекейлері талғампаз талғаммен безендірілгеніне тәнті Самарқанд қаласындағы Бибіханым мешіті – ислам әлеміндегі және Орталық Азиядағы ең үлкен мешіттердің бірі Регистан алаңы – Орталық Азия түрік сәулет өнерінің сирек үлгілерінің бірі. Бұл 15 ғасырда Ұлықбей негізін салған керемет тақтайшалармен безендірілген үлкен есіктері бар 3 бөлек медресемен қоршалған аймақ Ежелгі Хиуа 1967 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне, 1990 жылы Ичан-Гала әр ғасырлар мен халықтарға жататын тарихи ескерткіштер орны болғандықтан, дүниежүзілік мұра тізіміне енді Өзбекстанды аралап жүріп, Өзбекстанның тарихи ескерткіштері мен тарихы туралы экскурсоводымыз әрі ақын Орипованың көрсетіп, түсіндіріп берген әңгімелерін тыңдай отырып, мен Өзбекстанның түрік мемлекеті ретінде Мен оның қандай ұлы тарих екенін мақтан тұттым Міне, мен бұл өлеңді Өзбекстанға арнадым Әлемге әйгілі «Тас қамал», «Дашкент» Жібек жолында тұрған бөгет. Ертеде «Шаш шаһар» деуші едің, Ташкент, Көне де, жаңа да, Өзбекстан Махмұд Қашғари да атын алды ғалым, Әл Бируни сені картаға салды. Талай жаңалық енгізіп, тарихта қалдың, Ұлысан, көнесің, Өзбекстансың! Ғалымдар Бұхара, Самарқанд, Хоразмға келді. Ұлыстың ордасына айналған ел, Ежелгісің, ерекшесің, Өзбекстансың! Ұлықбей оқып, кемел сабақ алды. Ғылыммен әр жерде сыңғырлады, обсерватория салды, көкке көтерілді. Өзбекстан, данышпандардың отаны! Қожа Ахмет Ясауи ғылымда көп еңбектер жазды, оны халық көруі керек. Тарихты жазды, оны әркім білуі керек, сен ғалымдардың жерісің, Өзбекстанды біл! Теймур ханның өзі әлемге үн берді, Соғысты, талай жерді алды. Қылышың Астраханнан Қытайға, Өзбекстансың, Теймурдың жері Күлгін оның сұлулығына тамсанады, мешіттер оның дініне куә. Қанша екені туралы ақпарат жоқ? Өзбекстан ертеден бар! Өзбекстанда мені тек тарихи ескерткіштер мен данышпандарды ғана емес, оның жаңадан салынған әдемі ғимараттары, саябақтары, ең бастысы көшелерінің кеңдігі мен тазалығы тәнті етті. Кең көшелерде теректер мен басқа да ағаштар болды. Олардың діңі мен биіктігіне қарап, мен бұл ағаштардың жасы жүз жаста шығар деп ойладым. Мен мұндай үлкен ағаштарды Лачындағы Хаджисамлы ормандарында ғана көрдім Бейбітшілік пен тыныштық тілеп, тағы да кездесейік деген ниетпен Өзбекстан мен өзбек халқынан шықтық Өзбекстаннан жақсы естеліктерге толы жүрегіміз бен көзімізді, сондай-ақ достармен түскен суреттерімізді әкелдік Бановша Дашдили (Ибадзаде) Әзірбайжан Жазушылар одағының мүшесі