Зиялы көшбасшы – Халық жазушысы Анар жазады

Әзербайжанның көрнекті ғалымы және белгілі қоғамдық-саяси қайраткері, академик Вели Юсиф оғлы Ахундовтың туғанына 110 жыл. 1916 жылы 14 мамырда Бакуде дүниеге келген Вели Ахундов 1950-1960 жылдары мемлекеттік басқару саласындағы аса жауапты қызметтерде – Әзірбайжан КСР Денсаулық сақтау министрі, Әзірбайжан КП ОК хатшысы (1958), Әзірбайжан КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы, Әзірбайжан КП ОК бірінші хатшысы болды. В.Ахундов 1986 жылы тамызда 70 жасында қайтыс болды 2016 жылы Әзербайжан Республикасының Президенті Ильхам Әлиев академик Вели Ахундовтың 100 жылдығын мерекелеу туралы Жарлыққа қол қойды 100 жылдығына орай жарық көрген кітапта Әзербайжанның жекелеген зиялылары, ғалымдары, әдебиет, ғылым және мәдениет қайраткерлері академик Вали Ахундовпен естеліктерімен бөлісті. Кітапта Әзірбайжанның халық жазушысы Анар да жазған. Марқұм академиктің 110 жылдық мерейтойы қарсаңында сол мақалаларды оқырмандар назарына ұсынып отырмыз. Материалдарды газетімізге Вали Ахундовтың қызы, белгілі музыкатанушы Нигар Ахундова ұсынды Мен Вели Ахундовты өмірімде бірінші рет Гянджада көрдім. Әзірбайжанда кеңес әдебиетінің күндері өтті. Бір топ қонақтар мен әзірбайжан жазушылары республика облыстарына саяхатқа аттанды. Топты Расул Реза басқарды. Мені өзімен бірге алып кетті, ол кезде университеттің өте жас студенті. Қонақтар арасынан ақындар Ғайсин Гулиев, Мұстай Кәрім, Сергей Орлов, драматург Александр Штейн есімде. Бұл сапарға жас суретші Тахир Салаховты да әкем шақырды Сол кезде Гянджада болған Әзірбайжан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы В.Ахундов жазушылармен кездесіп, оларды өзінің зерделілігімен, кемел орыс тілімен ғана емес, Лермонтовтың «Маскарадынан» үзінді келтіре отырып, Эдуард Багрицкийдің өлеңдерін жатқа айтуымен таң қалдырды Білімі дәрігер болған, 1941 жылдан 1945 жылдың тамызына дейін Ұлы Отан соғысына қатысқан, кейін Ғылым академиясының толық мүшесі және вице-президенті болып сайланған В.Ахундов Әзірбайжанның зиялы көшбасшыларының бірі болды. Еңбек жолында кезең-кезеңімен Денсаулық сақтау министрінің орынбасары, Денсаулық сақтау министрі, одан кейін Орталық Комитеттің бөлім меңгерушісі, одан кейін Орталық Комитеттің хатшысы, Министрлер Кеңесінің төрағасы болып, ақыры Әзірбайжан КОКП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды Саяси оқиғалардың бел ортасында жүрген Ахундов Орталықтың Әзірбайжанның жетекші «үштігі» – бірінші хатшы Имам Мұстафаевқа, Министрлер Кеңесінің Төрағасы Садық Рахимоваға және Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасы Мирза Ибраһимовқа қарсы айтқан сөздерін жақсы білген. Кеңестік жүйедегі ең қорқынышты айып саналатын ұлтшылдық мәселесінің мәнін түсініп, өзіне қорытынды жасады. 1959 жылы 6 шілдеде Вели Юсиф оглы Ахундов Әзербайжан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы болып И.Д. Мұстафаев Сов. Пленумға қатысқан Вели Ахундов. Украина Компартиясы Орталық Комитетінің хатшысы Н.Мұхитдиновтың көмегімен бұл мәселені ауыр санкцияларсыз жұмсартып жіберді. Алайда, мысалы, Бюро мүшесі Б.К. Карамян Мұстафаев пен Ибрагимовқа қатаң шара қолдануды талап етті Түрлі эвфемизммен көмкерілген Әзірбайжан басшыларына тағылған айыптардың нақты себебі бір ғана мәселе болды – олар ұлтшылдықпен күдіктенді Сондықтан әрбір республика басшысының басты міндеті Орталықты өзінің адалдығына, интернационализміне, орыс халқына жақындығына және ұлтшылдық тенденциялардың жоқтығына сендіру болды. Шындығында В.Ахундов өзінің терең ойластырылған саясатымен әлі де сол патриоттық мақсатқа – әзірбайжан халқының мәдениетін, ұлттық санасын дамытуға ұмтылды Оның өте батыл қадамдарының бірі – партияның қатаң сынына байланысты бұрын МК бөлім меңгерушісі қызметінен шеттетілген Шихали Гурбановты МК идеология жөніндегі хатшысы қызметіне көтеру болды. Сол сияқты үлкен қызметтен шеттетіліп, қатты сынға ұшыраған Жафар Жафаров Ш.Ш.ның қайғылы қазасынан кейін Орталық Комитеттің хатшысы болып сайланды. Гурбанов, дәл В.Ахундовтың талабы бойынша Ахундовтың өмірбаянында кеңестік түсінік бойынша оған зиянын тигізетін тұстары бар – оның әйелі Сара Түркияда тұратын белгілі пантүркист саяси иммигрант Ахмет Агаоглының жиені болған Ахмед бей Әзірбайжандағы алғашқы саяси партиялардың бірі «Дифаи» партиясының негізін қалаушылардың бірі, бірқатар газеттердің негізін қалаушы және белсенді автор болды Ахундовтың жүрегінде діни сезімдер де өмір сүрді деп ойлаймын. Сұлтанова ханымның үкіметке айтқан бір оқиғасы есімде. Оның айтуынша, Ахундов шетелдік сапарларының бірінде қалпақтың шетінде қатты бірдеңені сезеді. Қарап тұрса, бұл сапарға шығар алдында анасы жасырын қадап қойған Құран дұғасы екен Әкем Уәли Ахундовпен қарым-қатынаста болған. Бірақ бірде Расул Реза Жоғарғы Кеңестің сессиясында сөз сөйлеп, сол кездегі Денсаулық сақтау министрі болған Ахундовты әзірбайжан тілінде сәтсіз сөйлегені үшін жеңіл-желпі сынап, сонымен бірге оның ана тілін өте жақсы білетінін баса айтты. Бұл оқиғаны кейін республиканы басқарған В.Ахундов әкеме бірде-бір рет айтқан емес. Керісінше, Расулдың Реза туралы жіберілген көптеген айыптауларға жауап бермегені кейінірек белгілі болды Бір жиналыста әкем Президиумда бірінші хатшының артында отыр екен. Сол күндері Расул Рзаның стенограф қыздар (қысқа қыздар) туралы өлеңі жарық көрді. Ол жылдары екі стенограф әдетте орыс тілінде, біреуі әзірбайжан тілінде сөйлеген сөздерін жазып алатын. Өлеңде Расул Реза екі жазушы қыз үзбей жазғанда, үшінші қыз бүкіл кездесу бойы бір жолды жазбай, есінеп кеткенін өкінішпен атап өтті. «Ұят емес, не?» өлеңі. деген сұрақпен аяқтады Ал сол жиында жұрттың бәрі орысша сөйлеп жатқанда, Уәли Ахундов кенет әкеме бұрылып: «Расул ұстаз – дейді, дәл сіздің «ит жазатын қыздарыңыз» сияқты» дейді Бірінші хатшының өлеңнің мазмұнын тез біліп алғанына, түсінгеніне әкем таң қалды Ахундов тұсында Расул Реза 1960 жылы 50 жылдық мерейтойына орай Әзірбайжанның халық ақыны атанса, 1965 жылы Әзірбайжан энциклопедиясының бас редакторы болып тағайындалды 1970 жылы Расул Рзаның 60 жасқа толуына орай Вели Ахундов оған мынадай жылы хат жолдады: "Қымбатты досым әрі інім Расул! Мен сені құттықтап, құшақтаймын. Мақсатқа талмай бағытталған дана да салмақты талантыңа тәнтімін. Саған зор денсаулық, жаңа шығармашылық табыстар тілеймін. Осы күндері мен сені мақтан тұтамын деп айтудың зор қажеттілігін сезініп отырмын. Вели Ахундов" Расул Резаның қойын дәптерінде түрлі кездесулер кезінде жасаған қарындаш эскиздері бар. Сүлеймен Рустам, Фикрет Әміров, Тахир Салаховтың портреттері бар. Сондай-ақ В.Ю.Ахундовтың мұндай портреті бар. Мен оны газеттің Расул Разаға арналған арнайы санында басып шығардым Вали Ахундов туралы жақсы естелік халқымыздың сан алуан топтарында өмір сүреді - ол Әзірбайжанның ардақты перзенті, лайықты ғалым, дәрігер, көшбасшы және нағыз зиялы болды Вели Ахундовтың интеллектуалдық болмысы мен тұлғасының мәдени әлеуеті оның балаларына – мезгілсіз қайтыс болған ұлы Октай мен қызы Нигарға – Әзірбайжанның адамгершілік құндылықтарын елден тыс жерлерде лайықты түрде насихаттауда аянбай еңбек етіп жүрген ұрпақтарына генетикалық түрде берілді