Қираған зиратқа тізе бүккен адам – ЕСЕП

Біз жолға шыққанда күн әлі көктемгі ұйқысынан оянбаған еді. Бізді алыста бір ауыл күтіп тұрды. Жабрайыл – белгілі журналист Сеймур Вердизаде туып-өскен Солтанлы ауылына бара жатыр едік. Әріптесіміз туыстарымен кетіп қалды Жол ұзақ болды, қаламдасымыздың көңілі қалды. Әңгімелесіп отырдық, ол көлік терезесінен жолға қадала қарап тұрды. Туған өңіріне алғаш барғандай болды Жабрайылға жеткенде көрініс өзгерді. Жол жиегінде қираған үйлер, өртенген қабырғалар, қираған ғимараттар көрінетін. Бұл жердің әрбір сантиметрі жарақат алды. Отыз жылға жуық жаулап алған ауылдар сөйлегендей болғанымен, олардың айтқан оқиғалары өте қайғылы болды Кейде қирандылар адамдардан қаттырақ сөйлейді Солтанлыға жақындағанда Сеймур үнсіз қалды. Туып-өскен ауылына емес, жадына оралғандай болды. Негізі сөйлеу қиын болды. Өйткені кейде сөз сезімнің алдында дәрменсіз болады Мен Сеймур Вердизаданы көп жылдан бері білемін. Ауылының аты тілінен кетпеген. Солтанлы туралы көп сөйлеп, жазғаны сонша, мен ауылды көрмесем де, жолын білгендей болдым. Сеймур Солтанлы туралы жазбай, суретін сөзбен салған. Қолына қылқаламның орнына қалам ұстағандай болды... Ақыры басқыншылықтан құтылған Солтанлы ауылына да жеттік. Кезінде Әзірбайжан ғылымы мен зиялыларының ортасымен ерекшеленетін Солтанлы ауылы қазір қирандыға айналған. Арықтар құрғап, аулалар жоғалып, жолдар тікенектермен жабылған Ауылда біртүрлі тыныштық орнады Адамның тынысын тұншықтырып, оны құрғататын тыныштық. Айналадағы қайғылы көрініс бұл тыныштықты тереңдете түсті Әріптесім көліктен түскенде бір сәт тоқтады. Аяқтары оны алға апармағандай болды. Сосын қиранды жаққа жайлап барып, сәл әрі қарай нұсқап: "Бұл жерде үйіміз болды. Қазір темір жол осы жерден өтеді. Бұл жол бізді Нахчыванға апарады. Бұл әрі қайғы, әрі мақтаныш. Шәһидтерімізді Алла рахымына алсын". Оның даусында біртүрлі сезім бар еді – жоғалған және қайтарылған жерге қараған кездегі сезім Сеймур мен оның ауылдастары «кәрі Солтанлы» дейтін қирандыларда алға жылжып келеміз. Бұл жерде енді ауыл жоқ. Тек ізі қалды. Жер болды, бірақ онда тіршілік тынысы жоқ. Әрбір қираған жердің ауыруы болды. Әр тастың астында естелік, әр қабырғаның артында тарих жасырылған Сеймур Вердизаде маған бетін бұрды: «Біздің екі қабатты, бұзылмайтын үйіміз бар еді. Бұл үйде Әзірбайжанның ең ірі химик ғалымдарының бірі, профессор Аллаверди Вердизаде дүниеге келген. Оның лайықты ізбасары, тамаша ғалым, адал ұстаз Наила Вердизаде балалық шағы осы үйде өткен. Біздің үйдің қарама-қарсы жағында кішкентай академик марқұм А. Хаджиевтің үйі болатын. Бахлул мен Тахир Ализаде, оның қасында ұлы тіл жанашыры Ғазанфар Казимовтың атамекені әр ауданда екі-үш ғалым дүниеге келген Ауылдың қирандыларына қарап, оның өткенінің интеллектуалдық картасын естудің өзі біртүрлі сезім Бір кездері қираған қабырғалардың арасында ғалымдар өсті Ауылдың қирандыларын ұзақ араладық. Әріптесіміздің әр қадамы бір есте қалды. Ол кейде тоқтап, жадында қалған естеліктерді айтып, қайта жолын жалғастырды. Мен оның көзінен жүздеген айтылмаған оқиғаларды сездім Сеймур Вердизаде Догма ауылында бұрын да болған. Бұл жолғы мақсат басқа еді: зиратқа бару, атасы Нурулла Аманулла оглының қираған бейітін қалпына келтіру... Біз қираған Солтанлыдан өттік... Зиратқа баратын жол сол күннің ең қиын жолы болды Хашия: Армяндар 30 жыл бойы жаулап алған ауылдарымызда адамзатқа лайық емес осындай жиіркенішті әрекеттерге барды, мұны дүниедегі ешбір қатыгездікпен салыстыруға келмейді. Зираттарымызды қирату – осындай вандализм әрекеттерінің бірі Соғыстың жазылмаған ережелері бар: зират қандай болса да қол сұғылмайтын болып саналады. Бірақ Армения бірнеше жылдар ішінде Әзірбайжан аймақтарын басып алғаннан кейін бұл жерлерде ең қатыгез әскери қылмысты - қабірлерді жаппай жоюға жол берді. Әлемдегі әскери қақтығыс аймақтарының ешбірінде мұндай сұмдық көріністі көре алмайсыз Басқыншы Армения зираттарды, тұрғын үйлерді, мешіттерді, тарихи ескерткіштерді қиратты. Қабірлерді қирату – жауыздық пен өшпенділік шегінен шығу деген сөз Армяндар әзірбайжандарға тиесілі зираттарды қиратумен тоқтап қалмай, сол жерде жерленген марқұмдарды да қабір қазып қорлады Солтанлы зиратындағы түкіріктен шыққан пейзаж адамы таң қалдырды. Бұл жерде аман қалған бейіт жоқтың қасы. Мола тастары сынған, кейбір бейіттер қазылған, мәйіттердің сүйектері жоғалып кеткен. Бірақ өзін адаммын деп атайтын тіршілік иесі неге мұндай қатыгездікке барды? Жауап өте қарапайым: армяндар өлген адамдардың аузынан алтын тіс іздеген Жылдар бойы адам аяғы тимеген бұл зиратта вандализм билеген. Айналаны жан-тәнімен бақылаған Сеймур Вердизаде 30 жылдан кейін мұнда келген ауыл тұрғындарының көпшілігі туыстарының бейітін таба алмай қиналғанын айтады Ескерту: Басқыншылар басқыншылардан азат етілген Физули, Зәңгілан, Ғұбадлы, Лачын, Ағдам, Қалбажар және Шуша облыстарында дәл осындай әрекеттерді жасады. Әзербайжан Республикасының Адам құқықтары жөніндегі уәкілі (Омбудсмен) Сабина Әлиеваның әлем жұртшылығын хабардар ету мақсатында дайындаған баяндамасында оккупация кезінде 900-ден астам зират не толығымен қиратылғаны, не мәйіттердің алынып, қорланғаны, құлпытастардың талан-таражға түскені атап өтілді Біз зират арқылы абайлап жүріп өттік. Сәлден соң Сеймур Вердизаде тоқтады «Міне...» – деді бәсең дауыспен. Сосын тізерлеп отырды. Жерге қолын тигізді, қираған моланың қалдықтары. Бұл атасының естелігі, отбасының өткені, тамыры еді. Алдымыздағы пейзажға қарасаңыз, соғыс ауылды ғана емес, адамдардың өткенін де талқандайтынын түсінесіз. "Бүгін бетон құйылады, сосын құлпытасқа арналған ескерткіш дайындалады. Бұл жұмыспен оның туыстары Елнұр, Хаял, Аллаверди айналысады", - деді Сеймур. Сосын былай деп қосты: «Мен барып Йени Солтанлыны көрсетейін, ауылымыз қайта салынып жатыр Зираттан шығып, «Йени Солтанлыға» жол тарттық... Мұнда қазірдің өзінде басқа көрініс болды: салынып жатқан үйлер, жұмыс істейтін техника, жолдар салынуда.... Ауыл қайта салынуда. Солтандықтар үшін 440 үй салынады. Ағымдағы жылдың соңына дейін кемінде 80 үй тапсырылады деп күтілуде «Бәрі қайтып оралғысы келеді», - дейді Сеймур. «Сондай-ақ, бәрі де бірінші болып қайтқанды қалайды, көп ұзамай үйлерімізде жарық жанып, ауылымызда тірлік қайтадан қайнап кетеді...» Сеймур Вердизаде демалуға көк шөптің үстіне отырды да, алысқа көз тастады: «Арманымыз Жабрайылда гүлдеп үлгерді...» Бұл жолы даусында мұң жоқ. Менде сенім болды. Қайтару болды… Расында, бұл өлкелер қазірдің өзінде жаңғыру тарихын жазып жатыр. Бүгін мұнда тыныштық, бірақ ертең балалардың дауысы шығады. Бүгін бітпеген қабырғалар, ертең жарық үйлер бой көтереді Солтанлы енді өткеннің азабымен емес, болашаққа деген үмітпен өмір сүреді. «Йени Солтанлыны» да көп араладық, жақын жерде өнеркәсіп орындары салынып жатыр, біз де бардық, қаншама жұмыс орындары ашылады. Кеш болды Қараңғыда зиратқа бармайды, жарық түскенде атама барайық, – деді Сеймур. Зиратқа оралғанымызда Нұрулланың бейітіне бетон құйылып, айналасы тазартылып, көріктендірілді Әріптесімнің жүзінен біртүрлі сыңай танытты – әрі мұң, әрі жеңілдік... Бойынан жүк түскендей, жылдар бойы арқалаған қарызын енді ғана өтепті Бакуге оралсам, күн батып бара жатса да, жер жарқырап тұрғандай... Солтанлыға оралған өмірдің нұры шығар Ауған Гафарлы, Баку-Джабрайыл-Солтанлы-Баку