АҚШ-Иран келісімі: аймақтық тұрақтылық және экономикалық перспективалар

БАКУ, Әзербайжан, 16 маусым. Өткен жылдың маусым айында АҚШ, Израиль және Иран арасында басталған әскери шиеленіс тараптар дипломатиялық арналарды таңдап, ядролық келіссөздерді қайта бастағандықтан, 12 күндік қақтығыстардан кейін бірте-бірте баяулады. Алайда үстіміздегі жылдың 28 ақпанында қайталанған шиеленіс қақтығыстың аса қауіпті кезеңге өткенін көрсетті. Әскери текетірестің күн тәртібіне қайта оралуы аймақ елдері үшін ғана емес, жаһандық экономика үшін де елеулі тәуекелдер туғызды Қақтығыстың тереңдей түсуі тек қауіпсіздік мәселелеріне ғана емес, сонымен қатар халықаралық саудаға, энергетикалық нарықтарға, транзиттік бағыттар мен жүк тасымалына кері әсерін тигізді Жағдай Иранның әлемдегі ең маңызды энергия тасымалдау артерияларының бірі болып табылатын Ормуз бұғазында қойған шектеулерімен, сондай-ақ АҚШ-тың жауап ретінде Оман шығанағына бағытталған теңіз блокадасымен қиындады. Бұл шаралар әлемдік энергетикалық нарықтардағы белгісіздікті арттырып, мұнай мен газ бағасының күрт ауытқуына әкелді Шиеленістің күшеюі Таяу Шығыстағы экономикалық жобаларды жүзеге асыруға, аймақтық интеграциялық үдерістерге және елдердің ұзақ мерзімді даму стратегияларына да кері әсерін тигізді Соңғы оқиғалар тараптардың әскери қақтығысты жалғастырудан гөрі дипломатиялық реттеуді қалайтынын көрсетеді. Америка Құрама Штаттары мен Иран арасындағы қарқынды келіссөздер нәтижесінде келісімге қол жеткізуде айтарлықтай прогреске қол жеткізілді деп хабарланған. Осының аясында алдағы күндері Швейцарияда тараптар арасында бейбітшілік меморандумына қол қойылады деген ақпарат аймақтағы тұрақтылықтың қалпына келуіне үмітті одан әрі арттыра түсті Бір қызығы, Вашингтон да, Тегеран да нәтижені дипломатиялық жеңіс деп ұсынып отыр. АҚШ президенті Дональд Трамп Truth Social платформасында Иранмен келісімге қол жеткізілгенін айтып, Ормуз бұғазының халықаралық жүк тасымалы үшін тарифсіз ашылатынын және оның бұйрығымен АҚШ-тың теңіз блокадасы дереу жойылатынын хабарлады Иран президенті Масуд Пезешкян өз кезегінде келісімді Иран дипломатиясының маңызды жеңісі деп атады. Ол соңғы апталарда Иранның көрші елдермен бар проблемалардың көпшілігін шеше алғанын және енді басты назар аймақтық ынтымақтастықты кеңейтуге, экономикалық байланыстарды нығайтуға және өзара тиімді жобаларды дамытуға аударылатынын атап өтті Қақтығыстың жалғасуы кезінде бірқатар аймақтық және халықаралық субъектілер тараптар арасында шиеленісті бәсеңдету және бейбітшілікті қамтамасыз ету бойынша делдалдық күш-жігерін бастады. Бұл бастамалар дипломатиялық реттеу перспективаларын сақтауда маңызды рөл атқарды Жалпы, Америка Құрама Штаттары мен Иран арасындағы келісім екі ел арасындағы қарым-қатынасты қалыпқа келтіру тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар аймақтық бейбітшілікті нығайту, халықаралық сауданы қалпына келтіру және жаһандық экономикалық тұрақтылықты арттыру үшін де маңызды. Атап айтқанда, энергия экспорттаушы және транзиттік елдер үшін бұл келісім жаңа экономикалық мүмкіндіктер ашып, инвестициялық ахуалды жақсартып, тауар айналымын арттыруға мүмкіндік береді Осы тұрғыда келісімді АҚШ пен Иран үшін ғана емес, сонымен бірге бүкіл аймақтың болашақтағы дамуы мен халықаралық экономикалық қатынастардың тұрақтылығы үшін маңызды бетбұрыс нүктесі ретінде қарастыруға болады