Домбыра және оның Түркияда таралуы - Семих Ипек - QHA - Қырым ақпарат агенттігі

Домбыра, бүгінде жалпыға белгілі қазақ түріктеріне тиесілі дәстүрлі екі ішекті аспап. Шындығында ол «Деде Қорқыт» дастандарынан білетін қопыз. Басқа түрік қауымдарында Домбыра деп аталатын басқа аспаптар болса (аздаған айырмашылықтары бар), сонымен қатар ұқсас ерекшеліктері бар және әртүрлі атаулармен танымал көптеген аспаптар бар (мысалы, Татар Домбырасы, Қашқадерия Домбырасы). Олардың барлығын қопыз десек қателеспейміз. Домбыра, Алтай Топшуру, түрікмен, ұйғыр, өзбек дутарлары – бір әулеттің әр түрлі нұсқасы. Олардың барлығы ажыратылған Соңғы жылдары Түркияда өнерде, саясатта және мәдениетте ұлттандыру үрдісі мен көнеге бейімділік анық байқалды. Көпшіліктің пікіріне қарамастан, домбыраның Түркияда танылуы мен таралуы терең де күрделі, социологиялық және мәдени мәселе болып табылады, оны тек Арсланбек Сұлтанбеков пен оның «Домбыра» еңбегіне жатқызуға болмайды (егер ол туралы кейбіреулердің еститіндігі немесе теріс пікір туғызатыны ескерілмейді) Тақырыбымыз қазақ домбырасы болғандықтан, бұл мәселеге қазақ мәдениеті мен әдебиеті тұрғысынан баға бергеніміз жөн болар еді. Қазақ түріктері үшін Домбыра – дәстүрлі музыка (күй) мен дәстүрлі әндерді (ән, жыр, терме сияқты) біріктіріп орындауға арналған дәстүрлі аспап. Былайша айтқанда, Эрзурум, Карс, Сивастағы ашықтардың бағламасы немесе Кыршехирден келген бард, немесе үш ішекті сазда ойнаған Анталия көшпелі немесе Зейбекте ойнаған Эгей аңызы сияқты. Бірақ Домбыра бұл жерлерге Түркістаннан келгенде, түріктердің Түркістаннан Түркияға келгеніндей, оның басынан өткен түрлі оқиғаларды жақсырақ аңғарамыз. Сонда қалай? Атап айтқанда; Қазақтың халық әнінің домбыра тартып, жүздеген, мыңдаған жылдардан сыр шертетін дәстүрін жалғастыру бақытын сыйлайды. Бұл өте мақтанарлық және табиғи оқиға. Алайда түрік түрік үшін Домбыра тарту өте маңызды сезіммен астасып, тарихи әрі бітпейтін бард дәстүрін жалғастыру, жүздеген, мыңдаған жылдардан қалған әуендерді тарту бақыты. Бұл түріктілік пен түркілік. Басқаша айтқанда, түрік түрік үшін Домбыра ойнау – түркілік әрекет, түркілік әрекет. Домбыра тарту – ата-бабамызды құрметтеп, түрік еместі, түрік еместі жоққа шығару. Бұл сауыт киіп жауға жорыққа шығу, Білге қағанның сөзіне құлақ асу, Күлтегінді жоқтау, Күршатпен бірге сол жаңбырлы күні сарай шапқыншылығына дайындалу, Чичи Ябғу сияқты тұтқыннан бас тарту, сұлтан Алпарслан сияқты өзінен бірнеше есе көп әскерге қарсы тұру. Бұл тұрғыда Атсыздың жаңа ұрпақ бойындағы интеллектуалдық түркілігінің көрінісі Осы мәселені қозғай отырып, ата-баба аспабымыз Домбыраны мыңдаған жылдар бойы бүлінбей сақтап келе жатқан қазақ бауырларымызға алғыс айтамыз. Домбыра тартып, осы дәстүрге үлес қосып жүрген барша әкелер мен аналарға шексіз құрметімізді білдіреміз Қазақтың дәстүрлі өлеңінде қазақ ақынының мына жолдары назар аударарлық: «Екі шектің Бірің қатты, Бірің сал кем бура; Нағыз қазақ, қазақ емес нағыз қазақ домбыра», яғни, «Екі ішектің бірі қатты күйленген, екіншісі қазақ шын мәніндегі қазақ қандай бопса, Домбыра»; ал әдеби - бұл жолдар... Біз бүгін осындамыз. Домбырада ойнайтын Түркия түріктері туралы «Бұл жүректен шыққан ойын еді, жүректен шыққан музыка болды; Нағыз түрік, нағыз түрікші домбырада ойнайды» деп айта аламыз. Жақсы; «Ойыңды ақылыңнан, мұңыңды жүрегіңнен алады...» деп басталатын бұл өлең жолдарының бірінші бөлігі қазақ түрікше, қалғаны түрікше Түркиядағы «Домбыра» оқиғасы мен қысқаша мазмұны сияқты Бүгінде өзім танитын көптеген жас достарым, ағаларым Домбырада, Топшұрда ойнайды, Түркістаннан, Алтайдан, Тувадан келген әуендерді шырқап, өз бетінше шығармалар жазып жүр (көбісі қаржылай қиналып, қолдаусыз айналысады). Қазақ түркілерінде мынадай сөз бар; «Ақынның құлағы өзінен қырық жыл бұрын туған» дейді. Расында да, түрік тілінде де, Түркияда да домбырамен пайда болған репертуарлар енді қалыптаса бастады, яғни Түркияда осыдан қырық жылдан астам бұрын домбырамен жасалған жүздеген туындылар пайда болады. Мұны жасайтындар Домбыра ойнайтын, осы дәстүрді өз таңдауымен сүйіп, құрметтейтін түркіші түрік жастары болса, бұл туындылар түркішіл туындылар болады Түрікке Алла разы болсын!