Түркі дүниесінің топонимикалық жүйесіндегі шығатай тайпасының іздері

Сығатай руы туралы сөз қозғағанда, біз бір руды ғана емес, тұтас бір аймақтың тағдырын өзгерткен ірі саяси-этникалық топты айтамыз. Бұл атау Шыңғыс ханның екінші ұлы Жығатай ханның есімімен тікелей байланысты. Тайпа моңғол және түркі тайпаларының қосылуы нәтижесінде қалыптасқан. Шыңғыс хан империяны ұлдары арасында бөліскенде Орта Азияны (Маверауннахр, Еддису және Шығыс Түркістан) басқаруды Сығатай ханға берді де, осы аймақты мекендеген түрлі түркі тайпалары (барлас, жалайырлар, ғавчиндер, т.б.) «шығатайлар» (шығатай елі) деп атала бастады. Бұл тайпалық одақтың ең үлкен мұрасы шығатай тілі болды Бұл тіл қазіргі өзбек және ұйғыр тілдерінің арғы атасы саналып, сонымен бірге орта ғасырларда бүкіл түркі әлемінде (Османнан Үндістанға дейін) ортақ әдеби тіл ретінде қолданылған. Әлішір Науаи да осы тілдің ірі өкілдерінің бірі болды. Жығатай халқы негізінен Маварауннахр (Самарқанд, Бұхара) – қазіргі Өзбекстан, Еддису (Жеті-су) – қазіргі Оңтүстік Қазақстан, Тянь-Шань таулары – қазіргі Қырғызстан, Қашқар, Ярканд – қазіргі Қытай (Синжан) сияқты аймақтарға қоныстанған. Бабыр шах (Темұрдың немересі) Үндістанда Ұлы Моғолстан империясын құрған кезде оның әскерінің өзегін осы «жығатайл» тайпалары құрады. Сондықтан бұл әулет кейде Үндістанда «Шығатай әулеті» деп аталды. Бүгінде «Шығатай» атауы негізінен тіл білімі мен тарихта өмір сүреді. Олар этникалық топ ретінде қазіргі өзбек, ұйғыр және кейбір қазақ руларының құрамына кіреді. Бұл тайпаның аты Нахчыван топонимдерінің таралу аймақтарымен бірге аталуына әсер етті Нахчыван қаласы мен Автономиялық республиканың Бабек ауданы Назарабад ауылында Шығатай деген аудандар бар. Көптеген деректерде бұл атау моңғол текті екенін айтады. М.Валиев жазбасында: «Жығатайлар – моңғол мен түрік араласқан түркі тілдес ерекше тайпа, Шыңғыс ханның ұлы Жығатайды еске алып, Жығатай деп аталған». Ғ.Ғайбуллаев та 13-14 ғасырларда Иран жерінде өмір сүрген жиғатай халқының моңғол текті екенін растап, Губа өңірінде бар аттас ойконимнің осы этноним негізінде жасалғанын жазады. Бұл зерттеушілерге қарағанда И.Шопен 19 ғасырда Нахчывандағы қаңғар халқының бір тармағы шығатай деп аталғанын атап өтеді. Сондай-ақ А.Бағыров түркі тілдес Жығатай руына жататын жауынгерлердің монғолдар құрамында Нахчыванға келіп, Әлице қаласын алуға қатысқанын, кейбірінің жараланып, еліне орала алмай, Нахчыванда өздеріне қоныс салып, қоныстанған жерін Жығатай маңы деп атағанын да айтады. Аталмыш зерттеушілердің пікірлеріне сүйене отырып, Сығатай топонимі түрік текті және түріктердің дәстүрін көрсетеді деп айта аламыз. Бұл атауды Өзбекстан Республикасының ономастикалық бірліктеріне қараған кезде кездестіруге болады Шағатай — Өзбекстан Республикасындағы бірнеше ауылдың аты. Сондай-ақ аттас (Чигатой) орамы бар. С.Гораевтың «Топонимы Узбекистан области» атты кітабында Шағатай қақпасының Гусчиота қақпасы деп те аталғаны айтылады. Бұл қақпаны күзетуге өзбек халқының құрамындағы шағатай тайпасы жауапты болды. Сол қақпаның төңірегінде тайпа өкілдері өмір сүріп, кейін бұл аймақ Шағатай маңы деп аталды. Шағатай топонимі 13 ғасырда өмір сүрген Шыңғыс ханның екінші ұлының атынан шығуы мүмкін. Алайда түркі тектес шағатай тайпасы Шыңғыс ханға дейін де болған. Көптеген деректерде аралдың Шығатай, Шағатай, т.б. дыбыстық вариацияларды кездестіреміз. Бұл мәселеге С.Гораев та тоқталды. Ғалым Шығатайдың антропопопонимикасы мен этнотопонимикасы губернияда Шығатай, тіпті Жағатай формаларында кездесетінін жазады Теймурилердің шейбанилерге қарсы күресі кезінде Маварауннахрдың түрік тілді де, парсы тілдес халқы да Шығатайлар деп аталды. Өзбекстан мен Тәжікстанның оңтүстік аймақтарында тәжік тілінде сөйлейтін шығатайлар әлі де бар. Самарқанд уәлаятында Жағатай деген ауылдар болған, олар да Шығатай болып өзгертілген. Сонымен, қорытынды ретінде түркі тілдес шығатай тайпасының іздері көптеген түркі мемлекеттерінің топонимикалық жүйесінде, сондай-ақ Нахчыван топонимикалық жүйесінде де кездесетінін атап өтуге болады. Топонимдерді атауда шығатай және басқа түркі тектес этностар маңызды рөл атқарады. Сонымен түркі тілдес шығатай тайпасының іздерін бүгінде Орта Азия мемлекеттерінің де, Нахчыванның да топонимикалық жүйесінде кездестіруге болады. Шығатай есімі мен бұл тайпаның өкілдері түрік халықтарының қалыптасуында және географиялық атауларының жасалуында маңызды рөл атқарып, ортақ тарихымыздың өшпес жадында қалды Жәмила Махаррамова – АМҒА Нахчыван бөлімшесінің қызметкері