Мөлдір, сөздің және ақылдың нұрымен жабылған

Әзербайжан әдебиеті мен баспасөзінде ерекше қолжазбасы, бай шығармашылық жолы және сан қырлы қызметімен көзге түскен жазушы-публицист, журналист, қоғам қайраткері Саядулла Кәрімли өзінің өмірлік күнтізбесінің 80 жылдық шыңын мақтанышпен атап өтіп, сөз бен ұлттық құндылықтарымызға, баспасөзімізге, руханиятымызға қызмет еткен өмірдің репортажын жасауда. жарты ғасыр Өмірбаян, әрине, адамның өмір жолын толық көрсете алмайды. Ол тек кейбір жолдарды, сол өмірдің жоғарғы қабатын сандар, күндер және қысқа жазбалар арқылы ұсынады. Бірақ бұл бір жансыз болып көрінетін сандар мен қысқаша түйіндемелердің астарында осы жолдар әкелген қыруар еңбек, өмірдің құлдырауы мен құлдырауы, қуанышы мен қайғысы, табысы мен жоғалуы жатыр 1946 жылы 1 шілдеде Ядымлы ауданына қарасты көне де сүйкімді Зенғаран ауылында дүниеге келген Саядулла Худаверди оглы Кәрімлидің өмір жолы шалғай тау ауылынан басталып, еліміздің әдеби-мәдени өмірінің маңызды кезеңдерімен кездесті. Болашақ жазушы М.Ф. Ахундов атындағы №1 Ярдымлы орта мектебі мектеп кезінен бастап әдебиет пен шығармашылыққа үлкен қызығушылық танытты. Ол орта мектепте оқып жүргенде-ақ «Зәкір» атты екі бөлімді пьеса жазу арқылы болашақ шығармашылық жолының алғашқы нышандарын көрсетті. Кейін Баку мемлекеттік университетінің филология факультетінде алған жоғары білімі оның дүниетанымының қалыптасуына, әдеби-эстетикалық көзқарасының байытылуына маңызды рөл атқарды. Еңбек жолын Хамарқанд ауылы орта мектебінде мұғалім болып бастаған Саядулла Кәрімлі өмірінің кейінгі кезеңдерін сөз өнеріне, журналистикаға, баспа ісіне арнады Оның кәсіби қызметі Әзірбайжан баспасөзі мен баспа ісі тарихының әртүрлі кезеңдерін қамтиды. Оның Әзірбайжан Телерадио хабарларын тарату комитетінде тілші, «Азернашрда» редактор, ұзақ жылдар «Зака» журналында жауапты хатшы және бас редактор, «Республика» газетінде бөлім редакторы, «Лидер» телевидениесінде редакторлық қызметтері оның шығармашылық және ұйымдастырушылық тәжірибесінің мол екендігін көрсетеді Айта кету керек, Саядулла Кәрімлидің есімі «Зака» журналымен ұзақ жылдар бойына үзілмейтін. Кезінде «Кітаблар әлемінде» деген атпен жарық көрген бұл журналдың жетекшісі ретінде журналдың қызметін табысты жалғастырып қана қоймай, оның мазмұнын байытып, Әзірбайжан тарихының, әдебиеті мен мәдениетінің аз зерттелген, көмескі беттерін зерттеп, жұртшылыққа жеткізуге ерекше көңіл бөлді. Осы тұрғыдан алғанда оның қызметін тек редакциялық жұмыс ретінде ғана емес, ұлттық жадыны қорғау миссиясы ретінде де бағалауға болады Саядулла Кәрімлі шығармашылығын поэзиядан бастаған. Оның алғашқы баспа туындысы «Әже тоқиды...» поэмасы 1977 жылы «Әзербайжан меллимери» газетінде жарияланған. Сол уақыттан бері қаламгердің мерзімді баспасөз беттерінде көркем-публицистикалық мақалалары жарияланып, оқырман қауымның көзайымына айналды Оның шығармашылығында назар аударатын басты ерекшеліктердің бірі – көркемдік ойлау мен публицистикалық ойлаудың бірлігі. Саядулла Кәрімлі оқиғаға жазушының да, зерттеуші-журналисттің де көзқарасымен қарайды. Сондықтан оның шығармаларынан дерек пен сезімнің, тарих пен заманның, ой мен көркем бейненің үндестігі анық сезіледі Оның әр өңірде тұрып, жасап жатқан қаламгерлердің, әсіресе, жас авторлардың кітаптары туралы жазған шолулары мен әдеби-сын мақалалары оның әдеби үдерістен хабардар екенін аңғартады. Бұл жазбаларды автордың жоғары әдеби талғамы мен жауапты азаматтық ұстанымының көрінісі деп бағалауға болады Саядулла Кәрімлі шығармашылығының маңызды бағыттарының бірі – балаларға арнап жазған шығармалары. Ол жас оқырмандар әлемін жақсы біледі, олардың ойы мен сезіміне сай тақырыптарды таңдай алады. Түрлі газет-журнал, альманахтарда жарияланған бұл еңбектер балаларды адамгершілікке тәрбиелеуге, ұлттық құндылықтар рухында қалыптастыруға қызмет етеді. «Балаларға үлес» кітабы оның осы бағыттағы қызметінің сәтті нәтижелерінің бірі және әдеби оқиға ретінде бағалануы мүмкін Жазушының жарық көрген кітаптары оның шығармашылық қызығушылықтарының кеңдігін көрсетеді. «Өмрү дехрин бада...» жыр кітабында өмірдің мәні, адам тағдыры, уақыт құндылығы ақындық тілмен өрнектелсе, «Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с.) – 40 сұрақ-жауап» атты еңбегінде діни-рухани ағарту бағыты алдыңғы орынға шығады. «Жер асты патшалығы», «Жоқтан келген». Дауыстар», «Бүкіл өмір», «Мәңгілік адам» сияқты кітаптар оның бірлескен автор және құрастырушы ретіндегі өнімді қызметінің көрсеткіші Саядулла Кәрімлидің өмірі мен шығармашылық жолы әзірбайжан зиялысының классикалық бейнесін еске түсіреді. Түрлі кезеңдегі күрделі қоғамдық-саяси жағдайда ұлттық мүддені, адамгершілік құндылықтарды, мәдени мұраны үнемі басты назарда ұстап, халықтың ағартылуы мен рухани дамуы жолында қаламын тербеген зиялы қауымның бірі болды Оның еңбегін мемлекеттік және қоғамдық институттар жоғары бағалағаны бекер емес. Әзірбайжан Жазушылар одағы мен Әзірбайжан Журналистер Одағының мүшесі Саядулла Каримли «Алтын қалам» сыйлығымен марапатталып, түрлі құрмет жарлықтарымен және марапаттарымен марапатталып, Президент стипендиаты атағын алды. Мұның бәрі оның көп жылғы қызметіне берілген жоғары бағаның көрінісі Саядолла Кәрімлі-нәсір, ақын, публицист, сыншы, зерттеуші, педагог, журналист, сонымен қатар тарзан... Оның жүректі елжірететін тамаша күйін көпшілік біле бермейтін шығар. С.Кәрімли бір сұхбатында былай дейді: «...Мен шайырды қолыма нағыз шайыр алғанша үйрендім. Он-он екі жасымда орманға барып, морж ағашының діңін кесіп алып, одан саз, шайырға ұқсас «музыкалық аспап» жасағаным есімнен кетпейді. Содан әлгі ебедейсіз, «музыкалық аспапқа» ішекті тағып, сол ішектерге саусақтарымды жаттықтыра бастадым. Осылай екі-үш жыл өтті... Кейінгі жылдары ауылымыздың клубына екі гудрон, гармонь әкелді. Сол кезде мен алғаш рет нағыз шайырды ұстадым» Осы сәтте менің жадымда нәзік мәтін қалды. Қаламдас досымыз-жазушы, филолог-ғалым Сафар Қалбиханлы «Сенсіз өткен күндерім» (1997) атты кітабында «Керімлі Саядулла» атты очеркінде Әзірбайжанның көрікті түкпірлерінің бірі – Ядымлы ауданының зиялылары – олардың өмір жолы, табыстары, осынау республикамызға атқарған түрлі іс-шаралары туралы: мезгілсіз айырылып, аяусыз ажал кесіп тастаған Афаг өмірінің зар зары, бұл ыңырсы да аңсаған түріктің көзінен ұялмай жылап тұрған тұзды жастың дәміне сәл тәттілік әкелу ниетінен шыққан. Бірақ бұл ыңырсыған Саядулла ұстаздың мұң мен мұң илеген баяу шөліне салқындық әкелмеді... Жұмылған көздер енді өз әлемінде – онымен бірге өткізген, қиын сәттерде қайғысына ортақтасып, бойына, сымбатына, сұлулығына мақтанатын, оған қарауға тоймайтын. Осы кезде Саядолла ұстазды бұл дүниеден, қолына мықтап ұстаған шайырынан ешкім де, ештеңе де айыра алмады Өкінішке орай, сіз ешқашан ұмытпайтын өткен күндерді еске түсіресіз. Көзіңе елжіреп, жүрегіңе елжіреткен сұлулыққа бөленген бақытты шақта тағдырдың қара бұлты басыңды алып кеткенін көресің. Саядулла өзінің афагсиз күндерін осылай өткізеді Студенттік курста оқыған Саядулла мырза мен Афаг ханым өмірлерінің көктемінде жүректерінде құлпырған армандар мен жарқын үміттермен бірге өмірді бастады. Бірақ тағдыр олардың бақытты жолын ұзақ жасамады. Аяусыз бейбақ осы әдемі шаңырақтың бақыт жырын үзді Өмір күнтізбесінің отыз екінші көктемінде жазушы, ағартушы Афаг Нәбиғызы өмірден өтті. Осы ауыр қаза Саядолла ұстаздың жүрегіне жазылмас айырық жарасын ашты, оны сағыныш пен сағыныш күйдірді Мен де осы өлеңде ұстазыма арнаған «Сен бұл дүниені білесің» деген өлеңімде: Тарта «Сегах» үні Жүректің күрсінуі Мүмкін өмір тарихы Сіз бұл дүниені білесіз Дүние айтты: юбка менікі Қол сенікі, өтініш өзіңнен Менен демалыс, өзіңнен тілек Сіз бұл дүниені білесіз Дүние айтты: Менен құтыл Барлық жақсылықтар сізден Талпыныс меннен, жүрек сенен Сіз бұл дүниені білесіз Дүние айтты: сырық өзімнен Сіз сүйенетін адамсыз Ара сенен, ұя меннен Сіз бұл дүниені білесіз Өмірдің өзі сынақ еді Қисықты түзу кесуге болмайды Бұл дүниенің жүздері қаншама Сіз бұл дүниені білесіз Афаг ханым Саядулла ұстаздың өмірінен физикалық тұрғыдан бөлініп кеткенімен, олар әлі де метафизикалық байланыстармен бірге. Әдебиет жолында да... Саядолла ұстаздың бастамасымен, жігерімен жарыққа шығып, авторы болған Афағ Нәбиғзының «Жоқтан шыққан үн» атты тұңғыш кітабының кішкентай мектеп жасындағы балаларға арналған «Сарижаның басынан кешкендері» атты ертегі-повестьінің жарыққа шыққаны менің айтқанымнан көрініп тұр. дәлел болып табылады Дүниенің кереғар жібек пен қола жүзімен таныс болғанымен, өте қарапайым, сезімтал, адамгершілігі мол... өнегелі мінезімен түсінігінің нұры мен жүрегінің жылуын жазушылық кредосы Афағсыз Афағламен сөзге жеткізетін С.Кәрімлі... Өйткені, Саядолла мырза, бұл дүниемен таныссыз Тағдыр бізді бір кездері әдебиетіміздің, рухани мұрамыздың, поэзиямыздың, сөздің кең мағынасында Сөзіміздің тағылымын алған ардақты ұстазыммен қайта қауыштырды. Бұл жолы алғаш ұстазымнан алған білімімді негізге ала отырып, табиғат пен қоғамдағы өзгерістер аясында өз пікірімді, ұстанымымды, алған әсерімді, тұжырымымды қалам – қаріппен, ақындық сөзбен жеткіздім. Не деуге болады, мүмкін бұл кездейсоқтық емес, қажеттіліктің нәтижесі шығар Осыдан көп жыл бұрын Хамарқан ауылының орта мектебінде ұстазым болған Саядулла Кәрімлі екеуміз бүгінде қаламдас, жол серігіміз. Ұлы сөздің тартуындағы сөзге бет бұрғанымыз – «Бол» (Құран Кәрімнің «Алла Адамды топырақтан жаратты. Сосын оған: «Бол» деп, топырақтан жаратылды» деген аятқа сілтеме жасайды) бір өлеңде айтқанымдай: Сөзге деген сүйіспеншілігің үшін қаламды құшақтап алдың Сөзіңіздің күшімен сөйлеу Қисық, түзу махаббатқа жоқ дедің Имандылық нұрына бөленсін Жалпыадамзаттық тілдің байлығын білу, оның қыр-сырына қанық болу, оны қолдана білу көркем шығармашылықтың маңызды талаптарының бірі болса, бұл қасиеттер қос қанат – Саядолла Кәрімлі мен Афағ Нәбиқызының шығармаларында айқын көрінеді. Ұлттық ой мен сезім жады екі жазушының сөздік қорындағы кристалданған мысалдардың ұйытқысына сіңіп, жазушы оқиғаның әлеуметтік мәнін ұғынып, идеясын жанды сөз бірлігімен көркемдеп, халықтық өрнекпен түсіндіреді Айта кетейін, бұл эпизодтың шетінде Саядулла Кәрімлі мен Афағ Нәбигіздің әдебиетіміздегі орны мен орнын анықтау емес, бұл рухани қажеттіліктен туған жүрек туындысы, Ескендір Зұлқарнайынның (көбінесе оған қатысты) ұстазы Аристотельге деген терең құрметін білдіретін даналық сөзінің мағынасы, ол мені қазіргі заманнан әке-шешесінен туғандай естіледі: ұстазым мені жерден көкке көтерді». Қиындыққа қарамастан өз ойымды қағазға түсіргім келгені – жанашырлығымды білдіру әрекеті Саядулла Кәрімлі – үлкен жүрегімен, шынайылығымен, құндылықтарға деген шексіз сүйіспеншілігімен баршаны тәнті ететін тұлға. Осы тұрғыда оның шәкіртіне берген бағасы теңдессіз, қайталанбас, өлшеусіз. Айта кетейік: «Бәлкім, Тәпдіғ Әлібейлиннің поэзиясына тым жақындығым, оның шығармашылығының тереңіне жақындығым сол мақаланың («Тапдығ Әлібейлиннің гностикалық поэтикасы») дүниеге келуіне түрткі болған шығар... Бірақ бұл мәселе мені бір сәт болса да, Бакудегі мемлекеттік университетте оқытушының екінші курсында оқып жүрген жылдарымды еске түсірді. журналды әкелу үшін Әкбар Ағаевтың есігін ашқанда, әзіл-қалжың үшін болған шығар... Бірақ мен оның: «Джалал мырза, сіз Акбар Ағаев болып кеткенсіз...» дегенін естідім Расында, ардақты ұстазымның менің шығармашылығыма берген бұл деңгейінің өзіндік жұмысы да бар. Өйткені не жазсам да ұстаздарыма қарыздармын. Меніңше, бұл оқиға Саядулла ұстаздың бойында, кемеңгерлігінің, парасаттылығының, зерделілігінің ең айқын үлгісі! Мен тағы бір ұстазды, зиялы қауымды, ұстаздығын жоғары бағалайтын қаламгерді білмеймін! Жылдар судай ағып жатыр Бұлдыр сулар да шайылады Өткен күндеріңе өкінгендей Сіздің таңыңыз мақтаныш Саядулла Кәрімли өзінің мәнді өмірімен, бай шығармашылығымен, баспасөз, әдебиет саласындағы қызметтерімен Әзірбайжан зиялыларының құнды өкілдерінің бірі ретінде құрметке ие болды. Оның өмір жолы жас қаламгерлерге үлгі болса, шығармашылығы сөзге, ұлттық құндылықтарға адалдықтың үлгісі. Саядулла Кәрімли тұлғасына қарамастан «Ұстазым, досым – Саядулла Кәрімлі» атты арнау гүл шоқында былай деп жазамын: Менің сырласым, досым Менің досым, бауырым Дүние дүрбелеңде Ол эмоцияға беріліп, сөйледі Әр сөзі рас, адам Түсінік нұры бар адам Менің сырласым, досым Менің досым, бауырым Өйткені, сүйікті ұстазыммен бір күнде дүниеге көзімізді аштық! Сөздің өмірі ешқашан ескірмейді. Өйткені олар жаратты рухани байлық уақыт шекарасынан асып, болашақ ұрпаққа жол көрсетеді. Саядулла Кәрімлидің 80 жылдық өмір жолы осындай рухани мұраның тасымалдаушысы. Оған зор денсаулық, жаңа шығармашылық табыстар және Әзірбайжан мәдениеті мен әдебиетіне қызмет етуде жаңа жетістіктер тілейміз Құрметті ұстазым, досым Саядулла Кәрімлі 80 жылдық мерейтойыңыз құтты болсын! Ақын-публицист, Әзірбайжан Жазушылар одағының мүшесі