Өшіп кеткен мұра

Араб көктемі басталғаннан кейін Йемен президенті болған және 2022 жылы отставкаға кеткенге дейін шамамен 10 жыл бойы осы міндетін атқарған Абдурабби Мансур Хади (80) Құрбан айттың екінші күні әлеммен үнсіз қоштасты. Сауд Арабиясының астанасы Эр-Риядта үйқамақта болған кезінде жүрек талмасынан қайтыс болған Хадидің саяси тарихы оның елінің өткен ғасырда көрген күйзелістері мен бас айналдыратын өзгерістерінің қысқаша мазмұны іспетті болды Йеменнің Үнді мұхиты жағалауындағы қалалардың бірі Эбьен қаласында 1945 жылы дүниеге келген Абдурабби Мансур Хади аймақтағы қуатты тайпалардың бірі Фадл тайпасына жататын отбасының баласы болды. Трайбализм Йеменнің қоғамдық және саяси өміріндегі ең айқындаушы элементтердің бірі болғандықтан, Хадидің беделі мен өрлеуі ешкімді таң қалдырмады. Ол дүниеге келген кезде Йеменнің оңтүстік бөлігі ағылшындардың «қорғауында» болды. Британдық отаршылдық әкімшілігі тайпалық байланыстарды барынша пайдаланып, кейбір жастарды, соның ішінде Хадиді Лондонға әйгілі Сандхерст корольдік әскери академиясына оқуға жіберді. Сандхерст Таяу Шығыстың болашақ билеушілері дайындалған және британдық жүйенің шеңберіне сәйкес келетін мектеп болды. Алайда, ағылшын тілінің нашарлығынан, ол қалпына келмейтіндіктен, Хади Сандхерсттегі кейбір семинар деңгейіндегі курстарға ғана қатыса алды және құрдастарынан айырмашылығы ол мектепті бітіре алмады Англиядағы беймәлім профильге қарамастан, еліне оралғаннан кейін Абдурабби Мансур Хади рушылдық тепе-теңдігінің арқасында әскери мансабының баспалдақтарына тез көтерілді. 1986 жылы Солтүстік және Оңтүстік Йемен арасында азаматтық соғыс басталғанда, ол солтүстікке қашты; Одан кейін 1990 жылы екі Йемен біріккен кезде ол процестің жетекшісі генерал Әли Абдулла Салихтың жағына шықты. Салих қайтадан күшті тайпалық қолдаудың көмегімен қорғаныс министрі етіп тағайындаған Хади 1994 жылы вице-президенттікпен марапатталды Араб көктемінің дүмпулері Йеменге жеткенде, Сауд Арабиясы бастаған Араб-Шығанақ майданы Али Абдулла Салехті қызметінен кетіріп, оның орнына Абдурабби Мансур Хадиді тағайындады. Алайда, Салих өз орнын беруді ойламады. Билігі кезінде белсенді түрде соғысқан Иран қолдайтын хусит сепаратистерімен бірге отырған Салих 2014 жылдың күзінде өз ұлы қолбасшылық еткен Йемен армиясының келісімімен хуситтердің Йемен астанасы Сана қаласына басып кіріп, билікті басып алуына жол ашты. Осылайша Йемен тағы екіге бөлініп, Хади елдің оңтүстігіндегі Адендегі бытыраңқы елдің президенті болды. Али Абдулла Салих болса, 2017 жылы тағы бір жағын ауыстырып, Сауд Арабиясын паналауға дайындалып жатқанда хуситтер қолынан қаза табады Иран қолдайтын хуситтер Йеменнің солтүстігінде бақылауды қолға алып жатқанда, Абдурабби Мансур Хади АҚШ-ты қуантып, Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктері (БАӘ) арасындағы шиеленістің оңтүстігінде күшейіп жатқан жағдайда теңгерім табуға тырысты. Дәл осы кезеңде араб майданының бастауымен «Шешуші дауыл» деп аталатын әскери операциялар Йеменнің солтүстігінде адами қайғы-қасіреттерге, жаппай аштыққа және кездейсоқ өлімге әкеліп соқтырса, оңтүстігінде АҚШ «Әл-Қаидаға қарсы күрес» желеуімен Йеменді қалағандай бомбалап жатты Иранның секта негізіндегі аймақтық экспансионизмінің қанды көріністерінің біріне айналған Йемен Абдурабби Мансур Хадидің әлсіз және дәрменсіз әкімшілігімен Сауд Арабиясы басқаратын араб майданы үшін батпаққа айналды. Оңтүстік-солтүстік шиеленісі ғана емес, БАӘ-нің Израильмен ынтымақтаса отырып, өзінің саяси мақсаттарына назар аударуы Йемендегі тығырықтан шығудың себептерінің бірі болды Ақырында, 2022 жылдың сәуірінде Сауд Арабиясы әкімшілігінің қысымымен Хади қызметінен кетуге мәжбүр болды. Ол өз орны мен өкілеттіктерін Эр-Рияд құрған президенттік кеңеске қалдырды. Йемен Ақса топанымен күн тәртібінің артына түскендіктен, Хадидің Эр-Риядтағы үнсіз өлімі өте аз адамның назарын аударды. Ол тіпті, өйткені өмір сүрген дерлік ұмытылды Абдурабби Мансур Хади үнемі басқалардың разылығын іздейтін, бірақ ешкімге ұнай алмайтын өмір сүрді. Ол артына әлсіз саяси мұра қалдырды. Авторы: Таха Кылынч