«Жасанды интеллекттің қарқынды дамуы іргелі ғылымдар саласындағы зерттеулерді күшейтуді қажет етеді» - Мисир Марданов

Көрнекті ғалым, Әзірбайжанның бұрынғы білім министрі, еңбек сіңірген ғылым қайраткері, «Даңқ» орденінің иегері, Баку мемлекеттік университетінің жоғары математика және математиканы оқыту әдістемесі кафедрасының меңгерушісі, АМҒА корреспондент-мүшесі, профессор Мисир Марданов сұхбат берді. Әзірбайжанның ғылымы мен білім тарихына маңызды үлес қосқан және ұзақ жылдар бойы еліміздің білім беру саясатын қалыптастыруға үлес қосқан көрнекті ғалым ғылымның заманауи талаптары, жоғары білім саласындағы реформалар, цифрлық трансформация, жасанды интеллект дәуіріндегі математиканың рөлі, т.б. сұрақтарымызға жан-жақты жауап берді Құрметті Мисир мырза, сіз қазір Баку мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінде жұмыс істеп жатырсыз. Соңғы кездері заманауи сын-қатерлер мен цифрландыру аясында факультетте қандай реформалар жүзеге асырылды? Қазіргі заманда жоғары оқу орындарының алдында тұрған негізгі міндеттердің бірі – оқу, ғылыми-зерттеу және инновациялық қызметтің цифрлық технологиялармен тиімді интеграциясын қамтамасыз ету. Цифрлық трансформация тек жаңа технологияларды енгізуді ғана емес, сонымен қатар оқу үдерісінің мазмұнын, басқару тетіктерін және ғылыми қызметті ұйымдастыруды жаңғыртуды көздейді. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың қарқынды дамуы университеттердің қызмет моделіне маңызды өзгерістер әкелді, оқыту сапасын арттыруға, ғылыми зерттеулердің тиімділігін арттыруға және халықаралық ынтымақтастық мүмкіндіктерін кеңейтуге қолайлы жағдай туғызды Осы орайда университеттің механика-математика факультетінде цифрлық білім беру ортасын қалыптастыру және жасанды интеллект пен заманауи технологияларды оқу үдерісіне енгізу басым бағыттардың бірі ретінде айқындалды. Факультет электрондық білім беру ресурстарын, цифрлық оқыту платформаларын, виртуалды зертханаларды және заманауи бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдалану мүмкіндіктерін айтарлықтай кеңейтті. Электрондық оқу материалдарын әзірлеу, қашықтықтан және гибридті білім беру үлгілерін қолдану, сондай-ақ цифрлық бағалау тетіктерін пайдалану білім беру үдерісінің икемділігі мен қолжетімділігін арттыруға қызмет етеді Сонымен бірге, қазіргі ғылымның басым бағыттарын ескере отырып, факультеттің оқу бағдарламалары жаңартылып, байытылуда. Жасанды интеллект, машиналық оқыту, деректерді талдау (Data Analytics), үлкен деректер (Big Data), математикалық модельдеу, есептеу математикасы және қолданбалы статистика сияқты салаларда білім мен дағдыларды қалыптастыруға ерекше назар аударылады. Бұл бағыттардың оқу жоспарларына жаңа пәндердің енгізілуі студенттерді қазіргі еңбек нарығының талаптарына сай дайындауға қызмет етеді Сонымен қатар, студенттерді ғылыми қызметке тарту, олардың ғылыми жобаларға белсенді қатысуын қамтамасыз ету, халықаралық ғылыми ынтымақтастық мүмкіндіктерін кеңейту факультеттің стратегиялық даму басымдықтары қатарында. Мұндағы мақсат – жоғары теориялық білімі бар мамандарды дайындау ғана емес, сонымен қатар жаңашыл ой-өрісі бар, заманауи технологияларды меңгерген, жаһандық ғылыми ортада табысты жұмыс істей алатын кадрлар даярлау Нәтижесінде, жоғары білім сапасын арттыру, ғылыми әлеуетті нығайту және инновациялық дамуды қамтамасыз ету тұрғысынан цифрлық технологияларды оқыту мен ғылыми қызметке кіріктіру маңызды. Механика-математика факультетінде жүргізіліп жатқан жаңалықтар дәл осы мақсаттарға қызмет етіп, қазіргі заман талабына сай факультеттің даму стратегиясының негізгі бағыттарының бірін құрайды. Іске асырылған шаралар жақын арада өз жемісін беріп, факультеттің оқу-әдістемелік және ғылыми қызметінде жоғары нәтижелерге қол жеткізуге және халықаралық ғылыми ортаға интеграцияны одан әрі нығайтуға жағдай жасайды деп ойлаймыз Өмір жолыңызға көз жүгіртсек – ғалым, ұстаз және қоғам қайраткері ретіндегі қызметіңіздегі ең маңызды миссияңыз бен қызметіңіз қандай? Еліміздің болашақ дамуында маңызды рөл атқаратын, зияткерлік әлеуеті жоғары, ұлттық-адамгершілік құндылықтарға адал, халықаралық бәсекелестік ортада табысты қызмет ете алатын білімді жас ұрпақты қалыптастыруға атсалысу – менің өмірлік және кәсіби қызметімде алға қойған басты мақсаттарымның бірі. Әрбір қоғамның тұрақты дамуы ең алдымен адами капиталдың сапасына, жастардың алған білім деңгейіне және олардың азаматтық ұстанымына байланысты деп есептеймін. байланысты Мен қызмет барысында білім беру жүйесін дамытуға, ғылыми әлеуетті нығайтуға және ұлттық кадрлар даярлауды жетілдіруге ерекше көңіл бөлдім. Қазіргі заманда білім мен ғылым бірін-бірі толықтырып, қоғамның әлеуметтік-экономикалық ілгерілеуін қамтамасыз ететін негізгі факторлар болып табылады. Ұлттық кадрлық әлеуетті дамыту әрбір мемлекет үшін стратегиялық маңызға ие. Осыған сәйкес мен өз қызметімде сабақ беру үрдісімен қатар зерттеушілік дағдыларды қалыптастыруға, аналитикалық ойлауды дамытуға, инновациялық тәсілдерді насихаттауға және ғылыми шығармашылыққа деген қызығушылықты арттыруға ерекше көңіл бөлдім. Қазіргі ұстаздың басты мұраты – білімді жеткізу ғана емес, оқушыларды өз бетінше ойлауға, ізденуге, жаңа білім құруға бағыттау деп білемін Әрине, білім беру саласында қол жеткізген нәтижелердің маңызды көрсеткіштерінің бірі – түлектердің өмірдің кейінгі кезеңдерінде қол жеткізетін жетістіктері. Осы тұрғыдан келгенде, әрбір ұстаздың ең үлкен жетістігі, ең бағалы марапаты – өзі дайындаған шәкірттерінің қоғамдағы жетістігі, ғылыми және кәсіби жетістіктері деп ойлаймын. Ұстаз берген білім мен құндылықтар шәкірттердің өмір жолында көрінсе, олардың әр саладағы жетістіктері ұстаз еңбегінің ең тамаша жемісіне айналады. Шәкірттеріңіздің жетістігімен мақтана білу – ұстаздық кәсіптің ең үлкен рухани байлығы Осы тұрғыдан келгенде, ұстаз бен шәкірт қарым-қатынасы тек аудитория шеңберімен шектеліп қалмай, үздіксіз ғылыми-рухани мектепті қалыптастырады. Уақыт өте бұл мектеп оқушыларының түрлі саладағы жетістіктері бұл дәстүрдің өмір сүріп, дамып келе жатқанын көрсетеді Бүгінгі таңда білім мен ғылым саласында жинақтаған білім-тәжірибемді жас ұрпақтың дамуына бағыттап, олардың заман талабына сай қалыптасуына қолдау көрсетіп, еліміздің зияткерлік әлеуетін нығайтуға үлес қосу – қызметімнің басты мақсаты. Білімді, отансүйгіш, шығармашыл және саналы жастарды тәрбиелеу Әзірбайжанның болашақ дамуының, ғылыми прогрестің және халықаралық беделінің одан әрі нығаюының басты кепілдерінің бірі болады деп ойлаймын Мисир мырза, біздің мемлекет басшысы Ильхам Әлиев жасанды интеллектті дамытуға, сондай-ақ осы тұрғыда ғылым мен білімге қатысты маңызды үндеулер жасап келеді. Сіздің ойыңызша, бұл стратегиялық көзқарас үшін еліміздегі іргелі ғылымдар саласында қандай сапалы өзгерістер қажет? Соңғы жылдардағы жасанды интеллект технологияларының қарқынды дамуы және олардың өмірдің әртүрлі салаларына енуі іргелі ғылымдардың стратегиялық маңызын одан әрі арттырды. Қазіргі жасанды интеллект жүйелерінің негізін құрайтын алгоритмдер, машиналық оқыту модельдері, нейрондық желілер және деректерді өңдеу әдістері математика, физика және информатика сияқты іргелі ғылымдардың жетістіктеріне тікелей негізделген. Осы себепті жасанды интеллекттің дамуы тек технологиялық жаңалықтарды қолданумен ғана емес, сонымен қатар іргелі ғылыми білімдерді тереңдетумен және жаңа теориялық көзқарастарды қалыптастырумен тығыз байланысты Сонымен қатар, Президент Ильхам Әлиевтің 2025 жылғы 19 наурыздағы Жарлығымен бекітілген «Әзірбайжан Республикасының жылдарға арналған жасанды интеллект стратегиясында» адами капиталды дамыту және жоғары білікті кадрларды даярлау басым бағыттардың бірі ретінде белгіленген. Стратегия жасанды интеллект саласындағы мамандарды даярлау мақсатында оқу және ғылыми бағдарламаларды кеңейтуді, жоғары оқу орындарында заманауи талаптарға сай жаңа білім беру бағдарламаларын әзірлеуді және осы саладағы ғылыми-зерттеу қызметін күшейтуді көздейді Математика жасанды интеллекттің теориялық негізін құрайтын негізгі ғылым саласы десек қателеспейміз. Қазіргі жасанды интеллект жүйелерін құруда сызықтық алгебра, математикалық талдау, ықтималдықтар теориясы, статистикалық әдістер, оңтайлы басқару және дифференциалдық теңдеулер сияқты бағыттар маңызды рөл атқарады. Физика күрделі жүйелерді модельдеу, есептеулерді оңтайландыру және табиғи процестерді зерттеу тұрғысынан жасанды интеллекттің дамуына үлкен үлес қосады. Информатика алгоритмдерді құру, бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеу, мәліметтерді басқару және есептеу жүйелерін дамыту арқылы осы технологияларды тәжірибе жүзінде жүзеге асыруды қамтамасыз етеді. Осылайша, жасанды интеллект әртүрлі ғылыми салалардың интеграциясы нәтижесінде қалыптасқан көп салалы бағыт ретінде әрекет етеді Ғылыми әлеуетті нығайтуда жас ғалымдардың рөлі ерекше. Жас зерттеушілерді ғылыми қызметке тарту, олардың халықаралық тәжірибе бағдарламаларына қатысуын ынталандыру, гранттық жобаларға қолжетімділікті кеңейту және ғылыми мансап үшін қолайлы жағдай жасау іргелі ғылымдардың тұрақты дамуы тұрғысынан үлкен маңызға ие Жасанды интеллект саласындағы үздіксіз және тиімді жетістіктер халықаралық ғылыми ынтымақтастықты дамытуға байланысты екенін атап өткім келеді. Қазіргі заманғы ғылыми мәселелер көбінесе бір елдің немесе бір ғылыми орталықтың мүмкіндіктерінен асып түсетіндіктен, халықаралық зерттеу желілерін құру, бірлескен жобаларды жүзеге асыру және ғылыми білім алмасуды кеңейту маңызды. Шетелде жұмыс істейтін жоғары оқу орындарымен, ғылыми орталықтармен, институттармен және технологиялық компаниялармен ғылыми қарым-қатынас орнату жаңа білім алуға және озық тәжірибені енгізуге мүмкіндік береді Мисир мырза, Президент Ильхам Әлиев Әзірбайжанның жаңа цифрлық архитектурасын қалыптастыруға байланысты маңызды стратегиялық міндеттерді белгіледі. Сіздің ойыңызша, бұл бағытта жоғары оқу орындары мен ғылыми мекемелерден не күтеді? Президент мырза соңғы сөйлеген сөздерінде Әзірбайжанның жаңа цифрлық архитектурасын қалыптастыруға және осы бағыттағы стратегиялық мақсаттарды анықтауға қатысты маңызды хабарламалар бергені рас. Бұл тәсіл цифрландыру мен инновациялық технологиялардың елдің болашақ даму моделінде басты орын алатынын тағы бір рет көрсетеді 11 ақпанда Президент Ильхам Әлиевтің төрағалығымен өткен «Әзірбайжанның жаңа цифрлық архитектурасы» тақырыбында өткен конференцияда негізгі басымдықтардың бірі ретінде кадрларды даярлау мәселесі атап өтілгені белгілі.Мемлекет басшысы цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект саласында кәсіби кадрларды даярлау ұзақ мерзімді әрі үздіксіз үдеріс екенін атап өтті. Осы орайда, еліміздегі жоғары оқу орындарында да, осы бағыттағы мемлекеттік бағдарламалар аясында да шетелде білім алатын студенттерді дайындауды күшейту ерекше маңызға ие Менің ойымша, осы міндеттердің барлығын ескере отырып, жоғары оқу орындары мен ғылыми ұйымдарға қойылатын негізгі күтулер оқу және ғылыми-зерттеу процестерін заманауи технологиялық талаптарға бейімдеу, цифрлық дағдылары бар кадрларды дайындау, ғылыми нәтижелерді тәжірибеде қолдану мүмкіндіктерін кеңейтумен байланысты. Сонымен бірге университеттер мен ғылыми орталықтар инновациялық бағыттағы қызметін күшейтіп, цифрлық трансформация процесіне белсенді қатысуы керек Қазіргі заманда жоғары оқу орындарының қызметі тек білім беру және жоғары білікті кадрлар даярлаумен ғана шектелмеуі керек. Жылдам өзгеретін жаһандық экономика мен технологиялық даму жағдайында университеттер инновациялық, ғылыми-зерттеу және технологиялық прогрестің жетекші орталықтары ретінде де әрекет етуі керек. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, дамыған елдердегі университеттер тек оқу орны ғана емес, сонымен бірге жаңа идеялар қалыптасатын, ғылыми жаңалықтар жасалатын және олар экономикаға тасымалданатын стратегиялық платформа рөлін атқарады Цифрлық трансформация және IV өнеркәсіптік революция жағдайында еңбек нарығының талаптары айтарлықтай өзгергені белгілі. Сондықтан жоғары оқу орындары білім беру бағдарламаларын заман талабына сай бейімдеп, студенттердің бойында тек теориялық білім ғана емес, цифрлық дағдылар, жаңашыл ойлау, практикалық есептерді шешу қабілеттері де қалыптасуы керек Ғылыми мекемелердің қызметі қазіргі даму стратегияларына сәйкес тек іргелі зерттеулер жүргізумен шектелмеуі керек. Ғылыми нәтижелерді инновациялық өнімге, технологияларға және практикалық шешімдерге айналдыру қазіргі ғылымның негізгі мақсаттарының бірі болып саналады. Осыған байланысты ғылыми-зерттеу институттары мен ғылыми орталықтар жаңа технологияларды құру, оларды қолдану және коммерцияландыру процесіне белсендірек атсалысып, мемлекеттік және жеке секторлармен тиімді ынтымақтастық тетіктерін құру керек Демек, заманауи университеттер мен ғылыми мекемелер еліміздің интеллектуалды және технологиялық дамуының негізгі қозғаушы күштерінің бірі ретінде әрекет етуі керек. Олардың қызметінде білім, ғылым, инновация және өндірістің жүйелі интеграциясы, ғылыми нәтижелерді іс жүзінде қолдану және Оларды экономикалық айналымға енгізуге мүмкіндік беретін институционалдық тетіктерді қалыптастыру қажет. Бұл тәсіл қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуындағы ғылыми жетістіктерді неғұрлым тиімді түрлендіруге жағдай жасайды Осылайша, аталған бағыттар бойынша дәйекті және кешенді іс-шаралар еліміздің жаһандық ғылыми-техникалық бәсекеге қабілеттілігін арттыруға, адами капиталды дамытуға және білім экономикасын нығайтуға маңызды үлес қоса алады Математика бүгінде жасанды интеллект пен цифрлық технологиялардың негізі екені белгілі. Еліміздегі орта оқу орындары мен жоғары оқу орындарында математиканы оқытуды заманауи технологиялық шындыққа бейімдеу үшін қандай реформалар қажет деп ойлайсыз? Ең алдымен айта кететін жайт, цифрлық технологиялар қарқынды дамып жатқан қазіргі заманда математиканы ғылым мен техниканың басқа салаларымен интеграциялауға ерекше көңіл бөлу қажет. Мектептер мен жоғары оқу орындарында бағдарламалау, деректерді талдау, жасанды интеллект, статистикалық модельдеу және математикалық модельдеу сияқты бағыттарды оқу үдерісіне кеңінен енгізу студенттердің қазіргі еңбек нарығының талаптарына сәйкес білім мен дағдыларды меңгеруіне мүмкіндік береді. Математикалық білімді практикалық есептерді шешуде қолдану оқытудың сапасын арттырып, жастардың осы ғылымға деген қызығушылығын арттырады Білім беру жүйесінің табысты болуы, ең алдымен, мұғалімнің кәсіби шеберлігіне байланысты. Сондықтан математика пәні мұғалімдерінің кәсіби біліктілігін үздіксіз арттыру, оларды жаңа педагогикалық технологиялармен, цифрлық оқыту құралдарымен және инновациялық бағалау әдістерімен таныстырудың маңызы зор. Мұғалімдердің біліктілігін арттыру бағдарламаларына, халықаралық тренингтерге және ғылыми-әдістемелік семинарларға жүйелі түрде қатысуы оқыту үдерісін жаңғыртуға және білім сапасын арттыруға қызмет етеді Сонымен қатар, оқушылар мен студенттердің шығармашылық әлеуетін ашу, өз бетінше ойлауға баулу, зерттеушілік дағдыларын қалыптастыру математиканы оқытудағы басым бағыттардың бірі болуы тиіс. Мұндай тәсіл болашақта тек жоғары деңгейлі математиктерді ғана емес, сонымен қатар әртүрлі саладағы күрделі есептерді шеше алатын жаңашыл ойы бар мамандарды дамытуға маңызды үлес қосады Сөз соңында айтарым, ұзақ жылдар Әзірбайжанның Білім министрі болған адам ретінде жоғары сынып оқушыларына, әсіресе жас математик ғалымдарға өздерін әрі қарай дамытып, ғылым саласында табысқа жетулері үшін қандай ұсыныстар айтар едіңіз? Жаһандану әлемінде шет тілдерін, әсіресе ағылшын тілін жоғары деңгейде меңгеру ғылыми қызметтің құрамдас бөлігіне айналды. Шет тілдерін білу халықаралық ғылыми әдебиеттерге, беделді ғылыми журналдарға және заманауи зерттеу нәтижелеріне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл жас зерттеушілердің ғылыми дүниетанымын кеңейтуге, тың идеялармен танысуға және ғылыми қызметін халықаралық стандарттарға сай құруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ заманауи ақпараттық-коммуникациялық технологияларды, жасанды интеллект құралдарын және цифрлық ғылыми платформаларды тиімді пайдалану зерттеу үдерісінің сапасы мен өнімділігін арттыратын маңызды факторлар болып табылады Әрине, қазіргі ғылымның дамуын халықаралық ынтымақтастықсыз елестету мүмкін емес. Осы орайда шет мемлекеттерде жұмыс істейтін ғалымдармен ғылыми байланыс орнату, халықаралық конференция, симпозиум, семинарларға белсене қатысып, түрлі ғылыми жобалар аясында бірлескен зерттеулер жүргізу маңызды. Мұндай ынтымақтастық ғылыми тәжірибе алмасуға да, жаңа зерттеу бағыттарын анықтауға да мүмкіндік береді. Сонымен қатар, халықаралық ғылыми ортада жұмыс істеу жастардың кәсіби дамуын жеделдетіп, олардың ғылыми нәтижелерін кең аудиторияға жеткізуге жағдай жасап, еліміздің ғылыми әлеуетін нығайтуға маңызды үлес қосуда Әсіресе, ғылым саласында үлкен жетістіктерге аз уақытта қол жеткізбейтінін жастар естен шығармағаны жөн. Әрбір жетістіктің артында ұзақ жылғы қажырлы еңбек, дәйекті ізденістер, қиындықтарды жеңу және мақсатқа сенімді қадам жасау жатыр. Демек, мақсаттылық, табандылық, жауапкершілік және еңбектен қашпау ғылыми қызметтің негізгі қағидалары ретінде қарастырылуы керек. Білімі мен біліктілігін үнемі шыңдап отыратын, жаңашылдыққа бейім, ғылыми қызметке байсалды жастар деп ойлаймын. олар болашақта еліміздің де, әлемдік ғылымның да дамуына өлшеусіз үлес қосады Жастардың ғылыми жетістікке жетуі үшін дұрыс бағыт таңдап, мықты ғылыми ортада қалыптасудың маңызы ерекше. Тәжірибелі ғалымдардың жетекшілігімен жұмыс істеу, ғылыми пікірталастарға белсене қатысып, түрлі ғылыми жобаларға қосылу олардың теориялық білімдерін де, тәжірибелік зерттеу дағдыларын да шыңдайды Тағы бір маңызды жайт, жастар тар мамандық аясында ғана емес, пәнаралық байланыс арқылы білім мен дағдыларды меңгереді. Қазіргі ғылымның даму тенденциялары әртүрлі салалардың тоғысуы одан да оң жетістіктерге жетуге мүмкіндік беретінін көрсетеді. Сондықтан математика, информатика, физика және басқа да іргелі ғылымдардың байланысын түсініп, осы білімдерін кіріктіре алатын жастар болашақта инновациялық және бәсекеге қабілетті іс-әрекеттерді жүзеге асыра алады АМҒА Төралқасының Қоғаммен байланыс, баспасөз және ақпарат бөлімінің электронды ақпарат секторының меңгерушісі