Самад Вургудың аудармашылық шығармашылығы: Мәдениетаралық поэтикалық диалог

Аударма процесі мәтінді бір тілден екінші тілге көшіру ғана емес, сонымен бірге мәдениеттердің өзара әрекеттесуі болып табылады. Осы орайда халық ақыны Самад Вургун әзірбайжан әдебиетінде ұлы ақын ғана емес, шебер аудармашы, әдеби байланыстардың негізін салушылардың бірі ретінде де маңызды рөл атқарды. Оның көркем аудармашылық қызметі әртүрлі халықтар әдебиеттерін бір-біріне жақындатып қана қоймай, өзара мәдени ықпалды нығайтуға да қызмет етті. Ол әлемге әйгілі жазушылардың шығармаларын әзірбайжан тіліне аудару арқылы оқырмандарға жаңа көркем дүниелер ашты. Бұл аудармалар мәтіндерді басқа тілге жай аударумен ғана емес, рухын, эстетикалық құндылығын сақтаумен ерекшеленеді. Самад Вургун аударма шығармаларында түпнұсқаның стилін, эмоционалдық реңктерін, идеялық жүктемесін шебер сақтай білген суреткер Бұл ретте әзірбайжан әдебиетінің ұлттық рухы мен бояуын сақтау оның үнемі назарында болды. Бұл өзара әрекеттестіктің біржақты емес, теңгерімді екенін көрсетеді Самад Вургудың аудармашылық шығармашылығы негізінен орыс және әлемдік классикалық әдебиеттерді қамтиды. Атап айтқанда, Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Тарас Шевченко, Максим Горький, Андон Зако Чаюпи, Чамбул Чабаев және басқа да көрнекті суретшілердің шығармаларын әзірбайжан тіліне аударған. Бұл үрдіс әзірбайжан оқырмандарының әлем әдебиетімен танысуын кеңейтіп, сонымен бірге ұлттық әдеби тілдің байып кетуіне әкелді. Бұл авторлардың романтизм, реализм, гуманизм идеялары Вургун шығармаларында да көрініс тапқан. Сонымен қатар Уильям Шекспир сияқты әлемдік драматургия классиктерінің ықпалы оның драмалық шығармаларында сезіледі. Оның пьесаларында қақтығыстардың құрылымы, кейіпкерлердің психологиялық тереңдігі, драмалық шиеленіс шығармашылық дамудың нәтижесі ретінде бағаланады Екінші жағынан, оның қызметі тек аудармашылықпен ғана шектеліп қоймай, әзірбайжан әдебиетінің басқа халықтарға да танылуына ықпал етті. Осы орайда Вургудың шығармашылығы әдеби көпір рөлін атқарды Самад Вургудың аудармашылық қызметін саралай келе, оның классикалық әдебиеттің де, қазіргі әдебиеттің де ең күрделі үлгілерін әзірбайжан тілінің рухына шеберлікпен бейімдегені байқалады. Оның аудармалары жай ғана сөзбе-сөз аударма емес, түпнұсқаның поэтикалық тынысын ұлттық бояумен ұштастырған өнер үлгілері Оның 1936 жылы данышпан орыс ақыны Александр Пушкиннің «Евгений Онегин» атты атақты поэмасын аударған аудармасы әзірбайжан аударма өнерінің жауһарларының бірі саналады. Ақын бұл шығармасын «Орыс поэзиясының жауһар туындысын Вагифтің тәтті тіліне айналдыру» деп бағалады Әсіресе, Самад Вургунның Пушкиннің «Онегин шумағын» әзірбайжан тілінде дәл осындай жатықпен қайта жаңғыртқанын ерекше атап өткен жөн. Мұны келесі мысалдан анық көреміз: Тірі, ойлайтын адам жоқ Оның жүрегінде өшпенділік болуы мүмкін емес Өткенді жүрегіңмен сезін Оның көздері жасқа толмайды Сонымен, кім біледі, мүмкін әлі Қызықтыру ешқашан уәде бермейді; Өкініш жүрегіңді елжіретеді Бұлар әрқашан шамадан тыс Шипшир жағымды әңгімелерге дәм береді; Сөйлеу тәсілі мені таң қалдырса да Бірте-бірте көніп, аң-таң болдым Сондықтан маған әлі де ұнады Оның тәбетінің жартысы уға толы Оның ашулы эпиграммалары Біз ұсынып отырған бұл көркем мысалда Самад Вургун адамның ішкі қайшылықтары мен интеллектуалдық иронияны әзірбайжан тілінің поэтикалық заңдылықтарына шебер икемдеп, мәтінде түпнұсқаның философиялық тереңдігін сақтап, жанды әңгіме әсерін беретіндей етіп жасаған. Аудармашы кейіпкердің күрделі мінезін, қоршаған ортаға көзқарасындағы ащы шындықты жоғары эмоционалды реңкпен оқырманға жеткізе білген. Халық ақыны шығармадағы Татьяна кейіпкерінің ішкі жан дүниесін суреттеуде әзірбайжан оқырманына тән лирикалық реңктерді де пайдаланған Самад Вургудың аудармашылық қызметі Әзірбайжан әдеби тілінің дамуындағы маңызды кезең болды. Оның тілі қарапайым, ұшқыр, поэтикалық болғаны аударылған шығармалардың рухын сақтауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар оның аудармалары мектептерде, жоғары оқу орындарында кеңінен қолданылып, жас ұрпақтың эстетикалық талғамының қалыптасуына әсер етті Ақынның тағы бір қызықты аудармасы – Максим Горькийдің «Қыз бен ажал». Кейбір үзінділердегі рифманың сақталуы түпнұсқа формасына адалдықты көрсетеді: Қаһардан дірілдеген ащы патша Ол бұрылып, қызметшілерге: «Қызды ұстаңыз, зынданға тастаңыз Немесе мына сағатты киіңіз!» Оның ыңғайсыз бетін сипалап Патшаның адал қызметшілері ол қайтадан қызып кетті Ол кенет қызды шайтандай ұстап алды Олар аш өлімнің қолына тапсырды Самад Вургун бұл аудармасында кейіпкерлердің өткір драмалық шиеленісі мен психологиялық күйін халық тіліне тән айшықты бояулармен өрнектеп, түпнұсқадағы езгі мен жазықсыздық арасындағы тартысты оқырманның бойына терең сіңірген. Ақынның нөкерлер мен патшаға арнап таңдап алған «еңбеңсіз», «шайтандай», «азапты» сияқты әсерлі эпитеттер мәтіндегі ашу-ыза атмосферасын поэтикалық өтімділікпен үйлестіріп, образдың көрнекі әсерін арттыра түседі Оның 1954 жылы албан ақыны Андон Зако Чаюпиннің тілімізге аударған «Туған жер» поэмасының аудармасы да мынадай: Дүние үлкен болса да, елім менің елім Мен сонда тудым, сонда тұрамын Мен жүрмеген жер жоқ Ол жердегі әрбір тас маған таныс Мен сонда махаббат пен шабытты сезіндім Мен сонда ата-анамды жақсы көретінмін Онда ауылдар мен ауылдар өмір сүрді Онда біздің аталарымыз жерленген Мен сол жерде сүйіктімді жақсы көрдім Басымның мерейі – ана тілім Достықтың қадірін сонда білдім Мен сонда жыладым, сонда күлдім Мен онда бүкіл әлемді көремін Бір күні сол жерде қабірім қазылсын Бұл мысалда Самад Вургун албан ақынының туған жерге деген сағынышын әзірбайжан оқырманының жүрегіне жақын тілге аударғандығы сонша, поэмада аударма әсері жоқ, ұлттық поэзиямыздың құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. Аудармада «әке-ана», «ел-оба», «ана тілі» сияқты ұлттық-рухани құндылықтарды алдыңғы орынға шығару автордың түпнұсқадағы негізгі желіні сақтап, тіліміздің көркемдік ой-өрісіне сай жаңғырта білгендігін көрсетеді Сонымен қатар, өлеңнің ырғақтық құрылымы мен қарапайым, бірақ әсерлі ұйқас жүйесі Самад Вургун қаламының ұшқырлығын танытып, отанға адалдық философиясының әрбір оқырманға бірден түсінікті, есте қалатындай болуын қамтамасыз етеді Самад Вургун шығармаларында шетел әдебиетімен байланыс сан қырлы, терең. Ол ұлттық поэзияның ірі өкілі ретінде ғана емес, әзірбайжан әдебиетіне әлем әдебиетінің идеялары мен эстетикалық ұстанымдарын әкелген суреткер ретінде де танымал Самад Вургун шетел әдебиетінен аудармалармен қатар әзірбайжан ақындары Низами Гянджави мен Афзаледдин Хаганидің шығармаларын парсы тіліне кәсіби түрде аударған «Әдебиет газетінің» 1940 жылғы 6 наурыздағы санында Низами Гянджавидің «Лейлиннің Мәжнүнге жазған хатының мазмұны» аудармасына назар аударайық: Қалайсың, ескі келісім? Ей, жеті бесікке ұя салушы! Мен сенің жұмысыңды білемін, қалайсың? Жүрегім сенімен, сен кімді жақсы көресің? Мен сенен бақытыңдай алыспын Біз бөлек болсақ та, мен сенікімін Ақын Афзалуддин Хағанидің рубаиларының аудармасында мұндағы жанды да танымал сөз мәнеріне адал болып қалады: Қол жүзді Қағаниды жақсыдан, сұлудан Ол жаралы жүрегін тастамайды Күн - махаббат таңының бұрандасы Ол мәңгілік шамға жетті «Әдебиет газетінің» 1938 жылғы 20 мамырдағы санында жарияланған қазақтың Ел ақыны Чамбул Чабаевтың «Еллар баһари» поэмасының аудармасынан да осындай халықтық рух пен туғандықтың куәсі боламыз: Шөлдің қара көз қыздары ән салады Хош иісті қолдар көбіктенеді Ұясының үстінде құстар ұшып барады, көктем! Биелер ыңылдап, айғырын шақырады Осы мысалдардың барлығынан Самад Вургудың көркем аудармашылық шығармашылығында бірнеше бағыттың айқын көрінетінін аңғаруға болады: Поэтикалық форма мен тіл – классикалық еуропалық және орыс поэзиясының тілі мен стилистикалық ерекшеліктері; Пәндік саласы – еркіндік, патриотизм, адам тағдыры сияқты әмбебап тақырыптар; Бейнелер жүйесі – психологиялық терең және көп қырлы қаһармандар Сонымен бірге ол осы әсерлерді ұлттық рухпен ұштастырып, өзіндік стиль қалыптастырды. Бұл тұрғыда оның шығармашылығы тек әсер етудің нәтижесі емес, сонымен қатар шығармашылық синтездің үлгісі болып табылады Самад Вургудың шетел әдебиетімен байланысы әзірбайжан әдебиетінің дамуына үлкен әсер етті. Ол әлем әдебиетінің жетістіктерін ұлттық ортаға бейімдеп, жаңа әдеби тенденциялардың қалыптасуына жағдай жасады. Бұл ақын-жазушылардың кейінгі буыны үшін бай әдеби база болды Соның нәтижесінде Самад Вургудың шығармашылығы шетел әдебиетімен тығыз байланыста дамып, бұл байланыс оның шығармашылығының басты белгілерінің біріне айналды. Ол Әзірбайжанның ұлттық-рухани байлығы мен әдеби ой-өрісін халықаралық аренаға таныстыру арқылы өзіне дейін құрылған өзара мәдени алмасуды сәтті жалғастырды. Осы тұрғыдан алғанда Самад Вургудың аудармашылық еңбегін халықтар арасындағы шынайы да терең поэтикалық диалогтың, сондай-ақ мәдениетаралық рухани бірліктің жарқын үлгілерінің бірі деуге болады. алады Низами Гянджави атындағы Әзірбайжан ұлттық әдебиеті музейінің «Халықаралық байланыс және әлемдік музейлермен цифрлық ресурстар алмасу» бөлімінің аға лаборанты