Менің көшем – Расул Рзаның мұражай-үйінен репортаж

Жаяу жүрмін, жаңбыр жауып тұр. Мен Расул Резаның мұражай-үйіне барып, мұражай қызметкерлерімен сөйлесуім керек болғандықтан асығып тұрмын. Жыл сайын жаңбыр суының астында «еріп» кететін 19-ғасырдағы «Жер асты моншасы» ескерткішінің жанынан тез өтіп, мұражайға бет аламын Бұл Сейяф Халилов көшесі, бұл – бірнеше жылдық өмірді бойына сіңіріп, бой түзеген шағын, тасты, аяулы көшенің туған үй-мұражайы. Ұлы ақын өмірінің қаншама жылын сағат сайын, күн санап, ай сайын осы көшенің тастарында қалдырды. «Менің көшем» деген өлеңінде туған көшесін қайта көрсе, сол бір шумақтарды еш ойланбастан айтатын еді. Уақыт өте келе аты өзгерсе де Машаллах, қалай өстің! Сен аллеяға айналдың Зәулім бюсттің алдында тұрып, қарап тұрдым. Ақынның ақ қабырғаға жазылған: «Мақтануға хақым бар, Тамырыммен жалғанамын осы өлкемен» деген өлеңін жеңіл оқып, қарағайлы ағаштары көздің жауын алатын мұражайдың жасыл ауласына кірдім. Ақын осы жермен, осы үймен тамырымен байланысты болды. Туған жер болмау да мүмкін емес. Ақ қабырғалы, 4 бөлмелі, қолмен жөндеуден өткен мұражай-үй – тұрақты келушілер үшін әдебиет ордасы Кірген кезде үлкен залдың сабырлылығы мен ұқыптылығы ақынның ақындық рухымен, философтық ойымен, шығармашылыққа жаңалық енгізуге деген жігерімен үндес, еркін салмақ еді. Міне, біз мұражай директоры Солмаз Гасановамен амандасып, тікелей залда туған дастарханның айналасында сөйлесеміз. Туған жері сол дастархан талай қаламгерлерді, талай әдеби-көркем кездесулерді, ұлттық шайырдың сыңғырындағы жыр күндерін өткізіп, көңілге қонымды бейнесімен жанды сипап өткен. Марқұм кәсіпқой тарзан Ровшан Замановтың, публицист-педагог Әділ Мамедтің өнер сүйер қауыммен өткізген әдеби сұхбаттары мен поэзиялық пікірталастары осы мұражайдың қабырғасына сіңіп кеткен. Сол қабырғада қазір ақындық Адамда адамды оят! тармақ ескерту белгісі ретінде ілінеді Бөлмелерде еденнен төбеге дейін тыныштық. Бұл үнсіздікте: «Маған көрме залын беріңіз! Мен сонда адамның суретін іліп қоямын Өлеңін еске түсіретіндей тым кішкентай да, үлкен де емес Ақынның кестелері көрерменге қарай созылып жатыр. Кестеде «Сынақтар мен төзімділік сынақтары сіздің көзқарасыңызда. Суреттің авторы - Заман. Оның аты – адамзаттың өмір жолы.» Анасыз балалардың жыламасын, аяусыз оқтың ашылуын қаламаған ақын ХХІ ғасырдың соғысқа толы мұңлы күндерін, ащы көз жасын, күшсіз адам жүздерін көрмегені қандай жақсы Расул Рзаның мұражай-үйі 2004 жылы Мәдениет министрлігінің №148 бұйрығымен құрылған. 2010 жылы ол күрделі жөндеуден өтті. Ресми ашылу рәсіміне Расул Рзаның ұлы, жазушы Анар Рза бастаған отбасы мүшелері, сондай-ақ бірқатар мәдениет қызметкерлері мен зиялы қауым өкілдері қатысты. Бүгінгі күні мұражай қорында 1332 жәдігер сақталса, оның 449-ы келушілер назарына ұсынылып отыр. Әрине, бұл жәдігерлер ақынның өмірі мен шығармашылығынан сыр шертеді, фотосуреттер, миниатюралық кітаптар, арнайы шығарылған газеттер, альбомдар, қолжазбалар, құжаттар, балалық және жастық шағы, отбасы мүшелері туралы плакаттар қойылған. Бөлек залдарда суретші Тахир Салахов салған эскиздер, жұбайы Нигар ханым мен анасы Мәриям ханымның түрлі құнды тұрмыстық бұйымдары, кәдесыйлар, үстел сағаты, ақынның өзіне тиесілі заттар қойылған Қара қолғап, қара пианино, қабырғада ілулі тұрған балалық, жастық, есейген шақтың ақ-қара фотосуреттері, жазушы-ақын достарымен бірге күлімдеген сәттер, очерктерден ойлы көзқарастар ақынның «Бәлкім, өткен күндердің бәрі ең әдемі күннің алғы басы» деген адал да мұңды жолын еске түсіреді. Екінші залда ақынның аңшы мылтығы, сүйікті шайыры, отбасына тиесілі екі тарихи дастархан, Нигар ханым мен Рзаевтар отбасына тиесілі Қарабақ кілемі және басқа да қанжығалары мен ыдыс-аяқтары қойылғандықтан, өзіңізді сол шаңырақта қонақта болғандай сезінесіз. Иә, қонақ «Мен қалаймын: қуаныш пен бақыт көп болсын. Жүректен жүрекке, елден елге жол ашық болсын», - деген Расул Рзаның мұражай-үйі келушілерге, көрермендерге, көрермендерге көп тілек тілейді.Сол себепті де осыдан жылдар бұрын мұражай туралы әңгімелескен директордың әлі де қызықты ұсынысы бар Бізде аудитория бар, көп болғанын қалаймын. Мұражайда сегіз қызметкер бар ынтамен жұмыс істейді. Бесеуіміз жоғары білімді. Бізге сеніп тапсырылған мұражайды қорғаймыз. Соңғы екі жылдан бері Ғылым және білім министрлігінің бұйрығымен әдебиет айлығы ауызша және ашық түрде өткізіліп келеді. Бізге жыл бойы келушілер келеді. Соңғы жылдары Мәдениет министрінің қабылдауында мен Гойчай ауданын Габала-Шеки бағытында орналасқандықтан, осы туризм бағытына қосу керек деген ұсыныс айтқан болатынмын. Жақсы турист Расул Рзаның мұражай-үйіне және басқа да мұражайларға да барады. ақпарат алады. Жыл сайын Гойчайда өтетін дәстүрлі Анар фестиваліне келген қонақтардың біздің мұражайдан өтуі орынды. Оларды оқытып, көрнекі құралдармен қамтамасыз етеміз Әрбір әрекет тілектен туындайды. Сүйіспеншілік, тілек, жариялылық күшті болса, мұражайға қалаған келушілерімізді жинай аламыз Бұл бағытта әлемде үлгі боларлық мысалдар көп. Мүмкін сіз сол дамыған елдердің мұражай мәдениетін қолданғыңыз келетін шығар Мен мұражай қызметкері ретінде әлемнің көптеген елдерінде болдым. Мұражайлар мен кітапханалардан көріп жүрген дәстүрлеріміздің мұражайларымызға да қолданылғанын қалаймын. Америкада кеңес беру кезінде сарапшы мұражайда екі мыңнан астам жеке зейнеткерлер бар екенін айтты. Сол көрермендер музей мәдениетін сақтап қалумен қатар, оның сақталуына белгілі бір қызмет көрсетіп, кемшіліктерін жоюға көмектесуде. Осындай оңды дәстүрдің қалыптасуына қызығушылық танытып, еліміздегі музей мәдениетін бірге қалыптастырсақ деймін. Әзірбайжан әдебиетіне азаттық пен жаңалық әкелген, өзінің бай да оқылатын шығармашылығымен ерекшеленетін ұлы ақын Расул Рзаның мұражай-үйі көздің қарашығындай сақталып, өміршең болуы керек, тіпті кез келген гойчайлы әулеті оның өлеңдерінің бір шумағын болса да жатқа үйренсе екен деймін. Хачмазда екі қазақ дәрігерінің бір сағат бойы Самад Вургунның өлеңдерін жатқа оқығанына куә болдым. Гойчай халқы өз жазушыларының өлеңдерімен, шығармаларымен соншалықты терең танысып, балаларымыздың бойына сіңірсе екен деймін Өңірде мұражайды насихаттау жұмыстары қалай жүргізілуде және жас әдебиет сүйер қауымды мұражайға қалай тартасыз? Мұражайымызда «Поэзия клубы» жұмыс істейді. Мұнда ай сайын немесе бір жарым айда бір рет әр саланың адамдары, зиялы қауым өкілдері, тіпті үй шаруасындағы әйелдер мен зейнеткерлер де өлеңге құмар, таланты бар адамдар жиналады. Олардың жазған өлеңдері, әңгімелері, эсселері тыңдалып, түзетіліп, өңделеді. Кейін еліміздің белгілі газеттерінде, сайттарында жарияланады. Әрине, олардың арасында жаңа қолтаңбалармен қатар белгілі жазушылар одағының мүшелері де бар Мені оқушылар мен студенттерге қатысты үгіт-насихат мәселесі алаңдатады. Мен мұнда қызметке тағайындалған күннен бастап мәдениет және білім басқармалары арасында келісім-шарт жасалып, мектеп оқушыларын, колледж студенттерін, яғни өскелең ұрпақты мұражайларға тарту үшін әр түрлі басқармалар мен мекемелердің алдына осы мәселені көтеріп келемін. Егер біз мұны өзіміз жасасақ, ол бірдей әсер етпейді, бірақ бұл басқару деңгейінде мағынасы бар. Студенттердің балалық және жастық шақтары болады. Осы балалық шақтарда мемлекет алдымызға қойған балалар стратегиясы бағдарламасы бойынша тәрбие жұмысын негізінен жастардың бос уақытын тиімді пайдалануға байланысты тағы бір бағдарламаға жастармен араласайық. Осы тұрғыда мектеп оқушыларын әдебиетке ғана емес, сыбайлас жемқорлыққа, нашақорлыққа, ерте некеге тұруға, адам саудасына қарсы күреске жұмылдырайық. Тәрбиелік шараларды өткізуге психологтарды да, құқық қорғау органдарын да, медицина мамандарын да шақырамыз. Балалардың миы – ақ қағаз. Олармен осындай тәрбие жұмысын жүргізгенде, олар оянады, түсінеді, тіпті өздері осындай мамандармен диалогқа сілтеме алады. Осындай іс-шаралар жалғасын тауып, мұражайымызға студенттердің көптеп келуін қалаймыз. «Балалар жәрдемақысы» аясында ғалым-экскурсоводымыз мектептерді аралап, білім беруде. Мұражайға балаларды балабақшадан бастап ерте жастан тарту керек. Оларға ынталандырушы сыйлықтар мен сыйлықтар беру ынталандыруды тудырады. Біз әлеуметтік қолдауды қажет ететін ауыл балаларын тартып, олардың талантын тыңдап, оларды ынталандыру үшін қолымыздан келгенше марапаттап жатырмыз. Менің қалағаным, мұражайды жақсы көретін, сүйіспеншілікпен қарайтын көрермендер көп болса екен. Әдебиетші болсам да, әлемнің әр елінде, қалаларында болғанымда кітапханалар мен мұражайлар мені қызықтырды. Кітапханада, мұражайда халықтың класы мен жас категориясын байқаймын. Адамның ең үлкен байлығы – оның дүниетанымы, мәдениеті, интеллектуалдық деңгейі. Адамның ең үлкен байлығы – оның ішкі дүниесі, ойы, парасаты, яғни дүниетанымы. Оны жастарға насихаттау, жол ашу керек. Нидерландыдағы Мадам Тюссо мұражайында болғанымда мен өзімді басқа әлемде аштым. Сәулетшінің жұмысы, мұражайға деген көзқарасы, көрермендер тізбегі мен көрермен қауымы үлкен мәдениет. Мұражайларымыз заман талабына сай салынуы керек деп ойлаймын Жөндеуден кейін мұражайда не жетіспейді немесе жөндеуді қажет етеді? 2010 жылғы жөндеуден кейін жаңа құрал-жабдықтармен қамтамасыз етілдік. Мемориалдық мұражайлар, ақын, жазушы төсек-орындары, қонақ бөлмесі, асхана бөлмелері заманауи үлгіде салынуы керек. Мысалы, Джалил Мамедгулузаде мен Самад Вургудың мұражай-үйлеріндегі сияқты. Өткен жылы Бакуде Расул Рзаның мұражай-үйі ашылды. Ол үйде ақынның кенже қызы Тарана ханым тұратын. Үй-мұражай пәтермен қамтамасыз етілгендіктен ашылған болса керек. Расул Рзаның жеке жатын бөлмесі, қонақ бөлмесі, асханасы сол мұражайда сақтаулы. Осы мұражайға дейін жыл сайын 19 мамырда музейімізде ақын-жазушыларға Халықаралық Расул Реза мұражайы ұсынылатын. Биыл ол Бакудегі мұражайға қойылады. Қазіргі уақытта Гойчайдағы мұражайдағы ең үлкен қажеттілік пен кемшілік – жылу жүйесінің жұмыс істемеуі. Жылу жүйесі орнатылғанымен, еден астындағы судың ағып кетуін жою біздің қолымыздан келмейді. Сарапшы келіп, тексеріп, жұмыс істеуі керек. Бұл біздің денсаулығымыз үшін ғана емес, ылғалдылық мұндағы экспонаттарымызға нашар әсер етеді. Мысалы, Расул Резаның өз шайырын қойма ретінде сақтаймыз, оны ылғалдан бүлінбес үшін белгілі бір дәрежеде қыздырамыз. Бұл күрделі мәселе Әдетте, музейдің өңірлердегі серіктестері негізінен жазушылар, филологтар мен зиялы қауым өкілдері. Жоғарыда студенттерді мұражайға тарту нашар екенін айттыңыз. Бұл бағытта Әдебиет пәні мұғалімдерінің бастамалары немесе талпыныстары бар ма? Өңірлердегі әдеби үдерістерге араласу, қатысу әлсіз. Осы тұрғыдан алғанда, соңғы кездері жастардың оқуға қабілеті аз, студенттер әдебиетке тек оқулық ретінде қарайды. Осы тұрғыдан алғанда, жалпы білім беретін мектептерде қызмет ететін әдебиет пәнінің мұғалімдеріне мұражай арқылы оқушыларға ашық сабақ беріп, оларға әдебиетті насихаттау міндеті тұр. Мұражайымыз әдеби профильді болғандықтан, біз әдебиетті жақсы көретін балалар мен мұғалімдердің арасында ынта-ықылас туғызғымыз келеді. Біз студенттерді ынталандыру үшін марапаттаймыз. «Мақтау», «рахмет» айтамыз. Жақсы жағынан жарыса берсін. Тіпті сол ұстаздар мен жастардың ашық сабақтарын осында өтуі үшін осы мұражайда жағдай жасап жатырмыз. Өйткені мұнда көрнекі ресурстар бар. Расул Рзаның отбасында алты адам шығармашылықпен айналысқан және айналысуда. Салыстырмалы түрде қаладағы №1, 3, 4, 6, сондай-ақ Гойчай ауданы Улашлы ауылындағы мектеп, кәсіптік-техникалық училище осы жағынан басқалардан ерекшеленеді. Балаларыңызды осында үнемі әкеліп тұруды ұсынамын. Тым болмаса мұражайды білсін. Расул Рзаның да балаларға арналған өлеңдері бар. Бұл тұрғыда мұғалімдердің енжарлығы өкінішті. Мен мұнда Әзірбайжанның өте танымал ақын-жазушыларымен кездесуді қатты қалаймын. Бұл менің ең үлкен тілегім. Мұндай әдеби кездесулер біздің балалық шағымызда болатын. Ақындар күнінде мұндай басқосудың болғаны құптарлық Мұражайдың ашық есік күндері жыл сайын қашан өтеді және биылғы жылы көрермендер үшін ақпараттандыру марафоны бар ма? Мұражайға келушілердің дүниетанымы мен интеллект деңгейіне қарай көлемді немесе қысқаша мағлұматтар беріледі. Жеке заттармен танысу оның шығармашылық бөлмесінде жасалады. Сондай-ақ отбасы мүшелері, достары және отбасы мүшелерінің заттары хабарланады. Ол Әнуар Мамедханлының ұрпағы болғандықтан, бұл жөнінде ақынның әкесі Мырза Ибраһим, анасы Мәриям ханым, жұбайы Нигар Рафибейлі және оны бағып-қаққан нағашысы Мамедхүсейн Рзаев туралы да қонақтардың хабары болатынына сенімдіміз. Рзаев өмір бойы өз тегімен жазып, жаратты, оның отбасы мүшелері де осы фамилияны алып жүрді. Бұл фамилияны нағашы атасына деген сүйіспеншілігінен алып, сәтті шыққан шығар деп ойлаймыз. Биыл Расул Резаның туғанына 116 жыл толады. Олардың облыстың басқа жерінде үйлері болса да, сағыныш пен туған сезім бұл үйді мұражай етіп құруға түрткі болды. Расул Реза ешқашан Гойчайсыз болған емес. Ол өз үйіне қосылды. Ең беделді қонақтар Тоғрул Нариманбеков пен Рустам Ибрахимбеков болды. Осы үйде көптеген ақын-жазушылар оқырмандарымен кездесуге бізге жағдай жасалуы керек. Жастар өз әдебиетіне, мұражайына иелік етіп, осындай әдеби кездесулерге қатысуы керек. Жыл сайын 18 мамырдан бастап біздің мұражайда ашық есік күні өткізіледі. Біз өз көрермендерімізді мұражайда күтеміз. Олар бізді басқа күндері алаңдатқанымен, ашық есік күндерінде олардың саны көбейіп, көрермендер бізді жақсы жағынан таң қалдырғанын қалаймыз. Бүгінгі таңда балаларды қызықтыратын орындар өте аз екенін мойындайық. Сондықтан, балаларды саны аз саябақтарға ғана емес, бала кезінен кітапқа, мұражайларға, көрмелерге баулу керек. Бақтан осында бағытталса, оларда бұл мәдениет қалыптасады. Түрлі қызықты ойындарды, балалар тақпақтарын үйренсін. Үлкендердің жолы үздіксіз мұражайдан өтсе, балаларымызда осы құнды мәдениет қалыптасады. Барлығын шақырамыз «Менің істеп жүргенім өте ауыр – жақсы адамнан мәңгілікке айырылу азабы. Өмірінің әр күні адам баласының тірлігі болған жан» – деп Назым Хикмет туралы осы жолдарды жазған ақын бүгінде сол жолдармен оқырмандарын еске алады. Мұражай гид Гүлнәр Ағаевамен бөлмеме-бөлмеге әңгіме-дүкен құрып, ақынның сол жылдарға, сол кезеңдерге, өмір жолына көз жүгіртеміз. Дәл осы сәтте қабырғада ілулі тұрған суретші Ариф Гусейновтің жалғыз адам портреті аясында Расул Рзаның бір шумақ өлеңі назарымды аударып тұр Бір күні сен жоқ кезде Барлығына түсінікті болсын Орында бос орын қалды Орнында қалған бос жер, ақын, анық көрінеді. Шығармашылығында жүрегінің жылуы, нұрлы санасы мен мейірімді сезімі мәңгілік. Еркіндік мақтаумен, сынмен, мақтаумен Жүректегі адамдардың қайғысы Мекенжай төлқұжаттан белгілі қандай қала, көше, қалайы Оның үндеуі миллиондаған адамдардың жүрегінде Жаңбыр әлі жауып тұр. Осы өлең жолдарымен мен мұражаймен қоштасып, айналайын, сосын көшені артқа тастаймын, артынан ескі шынарлар