«Цифрлық даму – мемлекеттің экономикалық күші мен бәсекеге қабілеттілігін анықтайтын негізгі факторлардың бірі» - Академик Асаф Гаджиев

Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясының толық мүшесі, физика-математика ғылымдарының докторы, Қара теңіз экономикалық ынтымақтастық ұйымының (ҚҚҰҰ) Бас хатшысы Асаф Гаджиев сұхбат берді. Математика ғылымының, ықтималдықтар теориясының және математикалық статистиканың дамуы саласында маңызды ғылыми жетістіктерге қол жеткізген көрнекті ғалым және қоғам қайраткері ұзақ жылдар бойы Әзірбайжан ғылымын халықаралық деңгейде табысты таныстырып, қазіргі ғылымның мәселелері, цифрлық трансформация, жасанды интеллект технологияларын дамыту, жоғары білікті ғылыми кадрларды даярлау, халықаралық ғылыми ынтымақтастықты кеңейту және т.б. мәселелерге кеңінен жауап берді Құрметті Асеф мырза, алдымен өзіңіз жүргізіп жатқан ғылыми зерттеулер мен жобалардың негізгі бағыттары мен маңызды ғылыми жетістіктеріңіз туралы айтып берсеңіз? Бүгінгі таңда ғылыми қызметіміздің негізгі бағыттары әртүрлі салаларда статистикалық әдістерді әзірлеу және қолдану болып табылады. Әсіресе соңғы жылдары қарқынды дамып келе жатқан инженерия, биология, медицина, ақпараттық технологиялар және жасанды интеллект салаларында статистикалық тәсілдердің рөлі артып келеді. Қазіргі заманда статистикалық әдістер математиканың әртүрлі салаларына негізделген, әрине, жаңа тәсілдер әзірлеу бұл салаларда терең теориялық білімді қажет етеді. Сондықтан статистикалық әдістерді дамыту үшін математиканың әртүрлі салаларын қатар дамыту, яғни сол бағыттар бойынша жаңа ғылыми зерттеулер жүргізу қажет. Осы бағытта жүргізіліп жатқан зерттеулер еліміздегі ғылымды дамытуға, жоғары білікті мамандар даярлауға, халықаралық ғылыми ынтымақтастықты кеңейтуге маңызды үлес қосуда Биылғы жылы менің келесі кітабым – «Белгісіз параметрлердің көбеюі бар регрессиялық модельдер» дүние жүзіндегі беделді «Taylor & Francis» баспасынан АҚШ-та шығатынын атап өткім келеді. Кітап басуға қабылданған. Бұл жұмыста шешуі әртүрлі қиындықтармен қатар жүретін бірқатар практикалық мәселелерді шешуге арналған жаңа ғылыми тәсілдер мен әдістер ұсынылған Жалпы, әрбір кітап ғалымның ұзақ жылдар бойы жүргізген зерттеулерінің логикалық қорытындысы мен жалпылама нәтижесі деп ойлаймын. Әдетте, зерттеу нәтижелері алдымен беделді журналдарда ғылыми мақалалар түрінде жарияланады, содан кейін сол зерттеулер жүйеленіп, кітап түрінде оқырмандарға ұсынылады. Менің бұл кітабым да әлемдік жетекші ғылыми басылымдарда жарияланған 30 мақаламның нәтижелері бойынша дайындалды Әзірбайжанның жаңа цифрлық архитектурасын қалыптастыруға қатысты президент Ильхам Әлиев мырзаның алға қойған стратегиялық мақсаттарын жүзеге асырудағы ғалымдар мен зиялы қауымның рөлін қалай бағалайсыз? Бұл үдерістегі негізгі мақсаттар мен күтулер қандай деп ойлайсыз? Бүгінгі таңда цифрлық архитектураның қалыптасуы мен дамуы әрбір мемлекет үшін стратегиялық маңызға ие. Цифрлық даму – әр мемлекеттің экономикалық қуаты мен бәсекеге қабілеттілігін анықтайтын негізгі факторлардың бірі. Әлемнің жетекші елдерінің тәжірибесі цифрлық экономиканың жалпы ішкі өнімді де, мемлекеттік бюджетті де қалыптастыруда үлкен рөл атқаратынын көрсетіп отыр. Цифрлық технологияларға ең көп инвестиция салатын елдер АҚШ пен Қытай екені кездейсоқ емес. Осы бағытта жүргізіліп жатқан дәйекті саясат олардың әлемдік экономикадағы жетекші орындарын одан әрі нығайта түсуде Халықаралық сарапшылардың бағалауы бойынша цифрлық салаға инвестиция қысқа мерзімде жоғары экономикалық нәтиже береді. Болжамдарға сәйкес, таяу болашақта әлемдік ЖІӨ-нің айтарлықтай бөлігі цифрлық экономиканың үлесіне түседі Осы орайда Президент Ильхам Әлиевтің еліміздегі цифрлық трансформацияға, жасанды интеллектті дамытуға және жаңа цифрлық архитектураны қалыптастыруға ерекше көңіл бөлуі уақыт сынынан туындайтын стратегиялық көзқарас болып табылады. Атап айтқанда, Бірінші вице-президент Мехрибан Әлиеваның жетекшілігімен Цифрлық кеңестің құрылуы және осы саланың дамуын қамтамасыз ететін жаңа институционалдық тетіктердің әзірленуі мемлекеттің цифрлық дамуды басым бағыт ретінде анықтайтынын айқын көрсетеді Осыған байланысты мен цифрлық трансформациялардың маңызды құрамдастарының бірі болып табылатын жасанды интеллекттің дамуын ерекше атап өткім келеді. Егер 2025 жылы АҚШ-тың жасанды интеллект саласына бөлген қаржысы 285 миллиард доллар болса, бүгінде бұл көрсеткіш 470 миллиард долларға жетіп отыр. Және бұл бір жылдың ішінде шамамен 65 пайызға өскенін білдіреді. Бұл сандар жасанды интеллекттің мемлекеттер үшін стратегиялық маңыздылығын айқын көрсетеді. Бұл жасанды интеллект пен болашаққа есептелген көзқарасты дамытуға берілген маңыздылықтың өте жақсы мысалы Жалпы, әлемде жасанды интеллект саласына салынған инвестицияның 75 пайызға жуығы АҚШ компанияларының үлесіне тиеді. Бұл салада «Google», «Microsoft», «Amazon» және OpenAI сияқты жетекші технологиялық компаниялар ерекше рөл атқарып, олардың қызметіне де мемлекет тарапынан үлкен қолдау көрсетілуде. Қытай да жасанды интеллектті дамытуға үлкен көлемде – шамамен 120-125 миллиард доллар инвестиция бөлді. Бұл елде «Baidu», «Alibaba», «Tencent», «Huawei» сияқты алпауыт технологиялық компаниялардың пайда болуы кездейсоқ емес. Мұның бәрі әлемнің болашақ дамуы негізінен цифрлық технологиялардың, әсіресе жасанды интеллекттің дамуына байланысты болатынын көрсетеді Мемлекет басшысының Әзірбайжандағы ғылым мен білімді цифрландыру және инновациялық-бағдарлы дамытуға қатысты реформаларын ескере отырып, елдегі ғылыми зерттеулердің тиімділігін одан әрі арттыруды қай бағыттар қажет деп санайсыз? Мемлекет тарапынан ғылымға бөлінетін қаржының негізгі бөлігі мемлекеттің бірінші кезектегі тапсырыстарын орындауға бағытталуы керек деп есептеймін. Мемлекет тарапынан бөлінген барлық қаражат тиімді жұмсалып, еліміздің ғылыми-техникалық және экономикалық дамуына қызмет етуі тиіс. Бұл тәсіл көптеген жылдар бойы әлемнің дамыған елдерінде сәтті қолданылып келеді Бүгінде әлемнің жетекші мемлекеттік мекемелері де, ірі жеке компаниялары да ғылыми зерттеулерге елеулі инвестиция салып, түрлі гранттар мен стипендиялық бағдарламаларды қаржыландырады. Мысалы, Гумбольдт ғылыми-зерттеу стипендиялық бағдарламасы, «Форд», «Фольксваген» және басқа да компаниялардың стипендиялық бағдарламалары бұған мысал бола алады. Жас ғалымдарымыз осындай мүмкіндіктерді тиімді пайдаланып, жергілікті және халықаралық стипендиялық бағдарламаларға белсенді қатысуы керек деп есептеймін. Сонымен бірге, АМНА, сондай-ақ Ғылым және білім министрлігі жастардың мұндай бағдарламаларға қатысуына ғылыми-әдістемелік және ұйымдастырушылық қолдау көрсетіп, ынталандыруы қажет Сонымен қатар, әлемде жеке сектордың ғылыми зерттеулер мен инновацияларға құйған инвестиция көлемі де жыл санап артып келеді. Бұл үрдіс Әзірбайжанда да көрініс табуы керек. Бүгінгі дәуірде жеке сектор ғылымға инвестиция инновациялық өнімдер мен технологияларды жасауда, бәсекелестік артықшылықтарға қол жеткізуде және тұрақты экономикалық дамуды қамтамасыз етуде шешуші рөл атқаратынын ескеруі керек Бүгінгі таңда ғылым мен зерттеулерге бөлінетін қаржы көлемі бойынша әлемдегі алдыңғы қатарлы екі ел – АҚШ пен Қытай. АҚШ-та ғылым мен білімге бөлінетін жалпы қаражат 1 триллион АҚШ долларына жақындаса, Қытайда бұл көрсеткіш қазірдің өзінде 600 миллиард доллардан асты. Израиль мен Оңтүстік Корея ЖІӨ-ге қатысты ғылым мен зерттеулерге бөлінген қаражат бойынша көшбасшылық танытып отыр. Екі ел де жалпы ішкі өнімнің 6 пайыздан астамын ғылымды, ғылыми-зерттеу және инновациялық қызметті қаржыландыруға бөледі Мен атаған елдердің әлемдегі ең мықты экономикалардың қатарында болуы бекер емес. Жалпы, ғылыми әлеуеті жоғары елдердің де экономикасы мықты. Жапония, Сингапур, Норвегия, Дания, Германия, Нидерланды және басқа да дамыған елдердің тәжірибесі мұны тағы да дәлелдей түседі. Бұл елдерде ғылымға үлкен инвестиция құйылып, соның нәтижесінде елдің экономикалық дамуы қамтамасыз етіледі Әзірбайжанда ғылым саласындағы реформаларды дәйекті түрде жалғастыру керек деп есептеймін. Бұл реформалар ғылымға деген қызығушылықты арттыруға ғана емес, сонымен қатар ғылыми қызметкерлердің әлеуметтік әл-ауқатын, оның ішінде еңбекақысын арттыруға да қызмет етуі тиіс. Сонымен бірге, реформалар бір реттік сипатта болмай, әлемдік даму тенденцияларына және еліміздің стратегиялық басымдықтарына сәйкес жүйелі түрде жаңартылып отыруы керек. Ол үшін ғылыми дамудың ұзақ мерзімді жол картасын дайындау маңызды. Бұл оңай шаруа емес екені сөзсіз. Дегенмен, қазіргі заманның қиындықтары мен Әзірбайжанның стратегиялық даму басымдықтары мұндай жол картасын дайындауды сөзсіз етеді Асеф мырза, аймақтағы геосаяси және экономикалық өзгерістер Қара теңіз экономикалық ынтымақтастық ұйымының қызметіне қалай әсер етті? Осы ұйымның соңғы оқиғалары мен қызметі туралы хабардар еткіміз келеді Соңғы жылдары Қара теңіз аймағы әлемдік саясат пен экономиканың басты стратегиялық нүктесіне айналды орталықтарының біріне айналды. Бұл ең алдымен аймақтың қолайлы геостратегиялық жағдайына байланысты. Қара теңіз бассейні Азия мен Еуропа арасындағы маңызды көпір қызметін атқарады. Екінші жағынан, бұл аймақ арқылы әлемнің негізгі көлік дәліздері – тарихи Жібек жолы мен Солтүстік-Оңтүстік халықаралық көлік дәлізі өтеді. Сонымен қатар, бұл аймақ Каспий және Қара теңіз бассейндерінен әлемдік нарыққа энергетикалық ресурстар – мұнай мен газды жеткізуде ерекше маңызға ие Көлік инфрақұрылымын дамыту, энергия ресурстарын тиімді өндіру және басқару заманауи ғылыми зерттеулерсіз және инновациялық технологияларсыз мүмкін емес екенін атап өткен жөн. Сондықтан да біздің ұйымның бастамасымен Қара теңіз аймағындағы елдердің ғылым академияларының президенттері мен жетекші университет басшыларының тұрақты кездесулері өткізіліп тұрады. Осы жылдың мамыр айында Софияда өткен үшінші кездесу сәтті аяқталып, келесі – төртінші кездесуді келесі жылы Молдова астанасы Кишиневте өткізу туралы шешім қабылданғанын еске салдым Мұндай кездесулер өңірдегі ғылыми ынтымақтастықты кеңейтуге, бірлескен зерттеулер жүргізуге және жоғары білікті ғылыми кадрларды даярлауға маңызды үлес қосады деп есептеймін. 21 ғасырда ғылым жеке тұлғаға емес, ұжымдық әрекетке негізделген. Сондықтан халықаралық ғылыми ынтымақтастық пен ғылымның интеграциясы қазіргі заманның маңызды талаптарының бірі болып табылады Жасанды интеллект пен цифрлық технологиялар қарқынды дамып, еңбек нарығындағы түбегейлі өзгерістер дәуірінде ғылым мен жоғары оқу орындарының алдында жоғары білікті кадрларды даярлау саласындағы негізгі міндеттер қандай? Қазіргі заманда жасанды интеллект пен цифрлық технологиялар саласындағы ынтымақтастықты кеңейту, сондай-ақ жоғары білікті кадрларды дайындау үлкен маңызға ие. Осы орайда, ең алдымен, заман талабына сай жаңа мамандықтар құруға көңіл бөлінуі керек. Бұл тұрғыда әсіресе қаржылық технологиялар (FinTech), жасанды интеллект, қаржылық математика, биотехнологиялар және басқа да перспективалық бағыттар өзекті болып табылады Екінші жағынан, барлық осы мамандықтар бойынша мамандарды дайындауға кез келген елде материалдық және адам ресурстары жеткіліксіз. Сондықтан Қара теңіз аймағы елдері арасындағы үйлестіру мен ынтымақтастықты күшейту керек деп есептеймін. Әрбір мемлекет өзінің даму басымдықтарына сәйкес жаңа мамандықтар ашу шараларын қолға алса, аймақтың басқа елдері де бұл мүмкіндіктерді пайдалана алады. Осылайша, жаңа мамандықтарды ашу үдерісі келісілген түрде жүргізіліп, бір мамандықтардың әртүрлі елдерде қайталануына жол берілмейді және қолда бар ресурстар тиімдірек пайдаланылады Бұл орайда сәтті мысал ретінде Баку мемлекеттік университетінің тәжірибесін келтіруге болады. Университет әлемдік еңбек нарығының талаптарына сәйкес келетін біліктілікті құруға ерекше көңіл бөледі. Сонымен бірге, бұл бағытта әлемнің жетекші университеттерімен ынтымақтастықты кеңейтуді мақсатқа сай деп санаймын. Біз әлемдік тәжірибені пайдаланып, озық үлгілерді зерттеп, еліміздің және өңіріміздің талаптарына сай қолдануымыз керек Тағы бір маңызды бағыт – инновациялық стартап экожүйесін дамыту және оны үздіксіз қолдау. Бүгінгі таңда инновациялық стартаптарды қолдау өте маңызды. Бірақ мәселе оларды қаржыландырумен ғана бітпейді. Сондай-ақ қолдау көрсетілетін стартаптардың одан әрі дамуы, олардың нәтижелері мен экономикалық тиімділігі тұрақты түрде бағалануы керек. Өйткені мемлекет қаржысы осы салаға бағытталып, сол инвестициялардың ел экономикасына, инновациялық ортаға, қоғамға нақты пайда әкелуі басты мақсат болуы керек Ғалым ретінде де, депутат ретінде де көп жылғы қызметіңізді ескере отырып, қоғамымызда ғылымға деген қызығушылық пен ғылыми кәсіптің беделін одан әрі арттыру үшін қандай тетіктерді пайдалану керек? Жастарды ғылымға баулуда қандай жаңа тәсілдер маңызды деп санайсыз? Әлемдік ғылымның даму динамикасына үңілсек, көптеген елдерде ғылыми қызметпен айналысатындар саны азайып бара жатқанын көреміз. Дегенмен, бұл тұрғыда АҚШ пен Қытай ерекшелік болып табылады. Екі елде де ғалымдардың саны жылдан жылға артып, қазірдің өзінде 1,6 миллионнан асты. Үздіксіз ғылымға, жоғары білікті кадрларға инвестиция құйып отырған бұл елдердің бүгінде әлемнің жетекші экономикаларының қатарында болуы кездейсоқ емес Жастардың ғылымға құлшыныссыз болуының бірнеше себебі бар. Солардың ішіндегі ең маңыздысы ғалымдардың әлеуметтік қамтамасыз етілуі, әсіресе, олардың жалақысының деңгейі екені сөзсіз. Өкінішке орай, ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істейтін ғалымдардың, мамандардың, профессорлардың еңбекақысы қажетті деңгейде емес. Бұл қысқа мерзімде ғалымдардың жалақысын күрт көтеру керек дегенді білдірмейді. Дегенмен, ғылым саласында мақсатты реформалар жүргізіп, мемлекет қаржысын тиімді пайдалану арқылы бұл мәселені кезең-кезеңімен шешуге болады деп ойлаймын Жоғарыда айтып өткенімдей, ғылым саласындағы ұзақ мерзімді даму стратегиясын қамтитын жол картасын әзірлеу – уақыт талабы. Мұндай стратегиялық құжат ғылым алдында тұрған көптеген мәселелерді жүйелі шешуге және даму басымдықтарын дұрыс анықтауға мүмкіндік береді. Бұл ретте нақты, ғылыми негізделген ұсыныстар дайындалып, олардың мемлекет пен қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан үлесі нақты негізделуі керек Меніңше, бүгінгі күннің ең өзекті мәселесі – ғылыми ортаның бастамасын арттыру. Ғылымды дамытуға қатысты тың идеялар мен ұсыныстар тек жоғары жақтан келеді деп күту дұрыс көзқарас емес. Мұндай бастамаларды ең алдымен ғалымдар көтеріп, Әзірбайжанның стратегиялық даму мақсаттарына сай қалыптасуы керек Біздің мемлекет басшысы Ильхам Әлиев мырза да, бірінші вице-президент Мехрибан Әлиева да мұндай бастамаларға оң көзқараспен қарайтынына сенімдімін. Өйткені Елбасымыз да, бірінші ханым да заман талабына сай ой-өрісі, терең білімі бар, ғылым мен білімнің дамуына ерекше мән беріп, қоғам дамуындағы ғылымның рөлін, еліміздің болашақтағы дамуындағы стратегиялық маңызын терең түсінеді Сөз соңында осы сәтті пайдалана отырып, бір мәселені айта кеткім келеді. Үстіміздегі жылдың мамыр айында «Спрингер» баспасынан жарық көрген «Көпөлшемді регрессиялық талдау және жасанды интеллект» кітабы үшін Әзірбайжан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының берілуі ғылым мен ғалым еңбегіне берілген бағаның айқын мысалы болып табылады. Осы жоғары баға мен жұмысымызға ерекше көңіл бөлгені үшін Президент Ильхам Әлиев мырзаға шексіз алғысымды білдіремін Әзірбайжан Ұлттық Ғылым Академиясы Президиумының қоғаммен байланыс, баспасөз және ақпарат бөлімінің электронды ақпарат секторының меңгерушісі