Гвардияшылар және... соңғысы

Акиф Жаббарлы Екінші дүниежүзілік соғыста ұлы шайқасқа қатысқан жерлестерімізді құрметпен еске алды Біраз жыл бұрын ғұмыр кешсе де, қолындағы балтасын «көз тау» боп қалған жаңғақ ағашының діңгегіне сүйеп, брезент қолғабын ерекше ұқыптылықпен шешті. Маңдайы мен бетін орамалмен сүртті. Сосын әдеттегідей әскери адыммен маған қарай асыға жөнелді. Оның үлкен, жұмыста қараңғы қолдары менің арқама қосылды. Бетіме бетін сүйеп, Бакуде жалғыз тұратын балаларын, немерелерін, достарын, әріптестерін сыбырлап сұрап, хал-жағдайларын сұрады. Менің соңғы барғанымда кімге сәлем жолдады ма деп ойлады. Әдеттегідей мұндай жағдайда ештеңе айтпайды, оның жүрегін босатқанын күтемін. Бұл жолы көп тыңдамадым. Құшағымдағы кісінің бір кездегі қызғаныштай сымбатын, кең иықтарын, үлкен көк көздерін, қайратты қолдарын, үнемі жарқырап тұратын хром етігін еске түсіруге тырыстым Соғыстан колхозда жұмысшы болып оралып, кейін Гянджа ауылшаруашылық институтын сырттай бітіріп, есепші болып қызмет атқарған жылдардағы кездескен көріністерді есіме түсіргім келді. Екі қолтығымның арасында бет сүйегі томпайып, даусы қарлығып, құлағы естімейтін арық қария жақындарының денсаулығы мен амандығы туралы сұрақтарға жауап іздеп жатты. Бұл оның жас кезінен қалыптасқан әдеті еді. Өзі қалаған адамдарға деген көңіл-күйім болғанша оның жүрегі тыныштық бермеді Жаңғақ діңгегіне тіреп тұрған балтасын қолына алып, айналдырды: Тек қайрап қойдым – деді. Аузым жансызданғанда қолым ауырады, қолғап көмектеспейді Ол бірден менің жүзімдегі наразы көзқарасты естіді Құдай-ау, балақай, Агшин маған қол тигізбей қойды. Бірақ менің аулада жұмыс істеп, бос емес екенімді жақсы білесіз. Менің қызметімде келін де, балалар да жақсы болып жүргені рас. Бірақ мен сенің анаңнан кейін бойдақ қала алмаймын. Мен анау-мынау жұмыстармен айналысамын. Самауырдың ағашын жарып, ағаштардың түбін жұмсартып, қураған бұтақтарын қырқып, малға жем беремін. Өтінемін, бұл үшін мені айыптамаңыз. Менің жанымда әлі өмір бар, мен солай боламын! Мен ештеңе айта алмадым. Мұндай алдын ала ойлануға тағы не дейсіз... Мен оның қолтығына кіріп, жақын жердегі қасапханаға апардым. Отырмады, азды-көпті жұмыс істедім, жуынбасам отыра алмаймын деді. Көзімді ашсам, сондай жинақы, өзін-өзі күтетін адам екен. Киімімен, басымен, сөйлеген сөзімен, жүріс-тұрысымен көпшілікке үлгі болды. Бұл жаста ол жастықпен бірдей. Ештеңе өзгерген жоқ! Ол өзінің жасынан асып кетті және айтарлықтай салмақ жоғалтты. Бірақ оның жады жас балалар сияқты орнында. Орта мектептегі математикадан емтихан кезінде оған үнемі қиын сұрақтарға жауап беретіні жақсы есімде. Аудандық соттың халық шақырушысы ретінде бірнеше адамға көмектесті. Ауылға шабарман болып барған есіктен «құр алақан» қайтпайды Түн ортасына дейін сөйлесуді тоқтатпадық. Біз әлемде болып жатқан соңғы оқиғаларды талқыладық, мен олардың немерелерінің тәрбиесі, нәтижелері қолайлы ма, жоқ па деген түрлі сұрақтарға егжей-тегжейлі жауап бердім. Ол қанағаттанған сияқты. Енді бірдеңе сұрап, естеліктерін тыңдау кезегі маған келді. мен сөйлестім. Мінезі онсыз да нәзік болған азамат 9 мамыр қарсаңында одан бетер нашарлады. Ол үшін 9 мамыр екі есе қымбат. Біз де бұл күнді оның туған күні ретінде атап өтеміз Ол 474-ші атқыштар полкінің қатардағы жауынгері ретінде Украинаның Житомир облысы Волынск, Ровно қаласынан Францияның Лион қаласына дейін өлім дәлізінен аман-есен өтті Жәннатта Алла, жерде әкемнің қошеметі, анамның дұғасы мені сақтады. Майданда дос болған бірнеше жерлестерімнен, ержүрек адамдарымнан айырылдым. Мен олардың кейбірін жаралы қолымда бірнеше шақырым бойы алып жүрдім. Окопта қаза тапқан жолдастарымның көзін жұмған сайын мен де мың рет өлдім. Жау қоршауында қалғанда ағаштың қабығы мен жидектерін жеп, аштан өлген кездеріміз де болды. Бірақ біз селт етпейміз. Сол кездің түсінігі бойынша елім үшін жанын беруге ант бердік. Біз КСРО-ны және көптеген жаулап алған Еуропа елдерін фашизмнен құтқардық. Тіпті окоптың суық жүзі, азапты, қанды жолдардың шаршауы, кейде бір ғана бастыққа арқа сүйеу ерік-жігерімізді селт еткізе алмады. Хазилер, герайлар, исрафилдер, зиястар, мәликтер, хұсейнбалалар, мәһдилеріміз ерлік үлгілері екенін радио мен майдан газеттерінен білгенде, жаудың басына қалай от қойды, жүрегіміз тауға бұрылды. Біз өзімізді сол батырлардың орнында жүргендей сезіндік. Әрине, әрқайсымыздың елге алтын жұлдыз, жалпы төсбелгімен оралуын қатты қаладық. Бұл тағдыр әркімнің басына келе бермейді... Бірақ штыкымыз жаудың кеудесін қадағанда, атқан оқымыз нысанаға тигенін көргенде, бізден жеңіс күткендердің бәрі осы көріністі көріп, бағалап, қошемет көрсетті деп ойлайтынбыз. Енді жыл сайын 9 мамырда аудан орталығына жиналып, бір-бірімізден сабақ аламыз. «Ана» монументінің алдына гүл шоқтарын орналастырамыз. Біз ұлы көшбасшы Гейдар Әлиевті еске аламыз. Алла разы болсын ол кісіге. Ол нағыз ержүрек, ықпалды генерал болатын. Ол Әзірбайжанды жарыққа шығарды. Алла ұлыңыз бен немере-шөберелеріңіздің жүзін ақ қылсын! Елбасымыз бізге ерекше көңіл бөліп, қамқорлық жасап отыр. Батыр ұлдарымызды мәңгі есте қалдыру жолында Ұлы Көшбасшы бастаған істерді Елбасымыз қаншалықты адал әрі мұқият атқарып келеді. Бас қолбасшымызға сәлем! Еліміздің қарт тұрғындарының бірі, соғыс ардагері ретінде, Алла қаласа, Қарабақ мәселесі бейбіт жолмен шешілетініне сенімдімін. Армяндар осылай келіспесе, өздеріне ашулансын! Осылайша әңгімеміз ұзаққа созылды. Өткен жылдардағыдай күнделікті баспасөзді қадағалап, теле-радио хабарларын мұқият тыңдайтыны анық естілді Айтып жатырмын балам, азайып бара жатырмыз... Рахмет, жастың ғұмыры ұзақ болсын, бөбектерден Алла сақтасын. Кавказдан Берлинге дейінгі ұзақ, азапты жолдарда 420 мың әзірбайжан қаза тапты емес пе? Олар өтіп, ерлік пен қаһармандық көрсетті. 142 ұлымызға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Марқұм Хази Асланов бұл есімді екі рет алған. Батыр атанғандардың бәрі ақиқат әлемінде. «Даңқ» орденінің үш дәрежесімен марапатталған Гейдаров Мұрадәлі есімді жауынгер қазіргі таңда Зардаб қаласында тұрады. Құдайға ант етемін, жол мені шаршатады, әйтпесе бәрінен бірден айырылып қалар едім. Бакудегі Хази Аслановтың бейітін зиярат еткенімде кездестірдік, ол өте әдепті адам, жақсы адамдардың бірі Келесі күні таңертең шай үстіндегі әңгімеміз өте қызықты болды. Алдындағы тауға қолын созып: «Ол баурайларды жергілікті халық ``Қаш`` деп атайды. Бір кездері бұл өңірде болған Ғұтғаш (Гутгашен) атауы да «қас», «Қасқыр қас» деген мағынаны білдіреді», - деді. Бұдан кейін ақсақал түрік тотемдері мен көне жер-су атаулары туралы нақты тарихшылар сияқты өз ойлары мен тұжырымдарын ынтамен тізіп берді Қарашы, шырағым, осы ауылдың өзінде, оның төңірегінде қаншама көне түрік атаулары мен мекен-жайлары бар: Гурд Даресі, Гурдлу Булағ, Борчалы Дәресі, Қазан Дәресі, Чанагбулағ, Мұғанлы, Пирахмадлы, Қотанлы, Қосалар, Палантөкен, басқасын білмеймін. Ағаштан жасалған албан бейіттері мен үш-төрт жүз жылдық хан шынарларын айтпағанда. Қазір біз тұратын ауылдың аты шын мәнінде күрдше емес, күрдтер дейді. Бұл туралы үлкендер үнемі айтып отыратын. Бұл қонысты жүздеген жылдар бұрын қасқыр жүректі, арыстандай білек ұлдар салған. Өткен ғасырдың отызыншы жылдарында бұл атаудан сталиндік сұмдықтар қорқып, түріктің үрейіне тұншыққан. Сөйтіп жүргенде құжаттамада «Құрт» деп орысша жазыпты. Бірақ нағыз түрік ауылының жер-су аттары мүлде басқаша айтады Ареш ауданы, Ағдаш, шешесі Қарабақтан болса да, осы жерлермен тығыз байланысты ақсақалдың темірдей қисынына сенбеу мүмкін емес. Кейінірек академик Теймур Бунядовпен телефон арқылы сөйлесіп, осыған қатысты тұжырымдарымды айттық. Көрнекті ғалым осылардың барлығына ғылыми зерттеулер жүргізу қажеттігін айтты. Қалай десек те, сан алуан жорамалдар мен жорамалдарға нұр құйған олжалар табылып, ежелгі мекендеріміздің бірінің шын аты да қайта оралады Кәдімгідей ерте қайтуыма қарсы болмады. «Еңбекқор адам екенсің, қалаған кезіңде кел», – деді. Оның түсі әлдеқайда ашық болды. Арасында шифонерден медальмен әшекейленген жағасы бар күртешесін шығарып, киіп алды Арықтаған болсам да, бұл маған жарасады, деді ол. Ұрыстарда жоғары орден, медаль алмасам да, қолбасшылықтан алғыс хаттар мен наградалар алдым. Аудандық әскери комиссариатқа телефон соғып, анда-санда мерейтойлық медальдар беріп тұратын. Аудан басшылары, атқарушы өкілдік ұмытпайды, менің жағдайыма қызығады. Жиі кездесуге шақырады, сарбаздарды қоштасу рәсіміне шақырады. Ештеңеге алаңдамаңыз, сапарыңыз сәтті өтсін. Үйдегі және жұмыстағы барлық адамдарға сәлемімді жеткізіңіз. Достарыңызға айтыңыз, олар Габалаға келгенде міндетті түрде менің қонағым болып, шайымды ішу керек. Егер олардың уақыты көбірек болса, мен олармен нард ойнаймын. Бір кездері -41-45 аралығында бізді «бірінші», гвардияшылар деп атағанын ұмытпа. Ал енді оны қалай атасын, біз соңғымыз, соңғымыз 2011 жылдың наурыз айында Ысмайыл Мұзаффардың қолын қатты қысып, 9 мамыр күні кездесеміз деген ниетпен тастап кеттім.Тірісінде өзін баспасөзде жазуға, теледидардан, радиодан атауға жол бермейтін, тағдырына разы болып, ешкімге реніш білдірмейтін әкемнің бұл мақалаға қалай қарайтынын ғана ойладым...?! P.S. Исмайыл Мұзаффар оглы 2012 жылы 4 желтоқсанда 89 жасында әділет әлеміне қосылды. Бізге қалғаны оның шексіз махаббаты, мәнді, тұзды-күлкілі әңгімелері, Шипшир туралы естеліктері... P.P.S. Екінші дүниежүзілік соғыста, Қарабақ үшін қаза тапқан қайсар ұл-қыздарымыздың жатқан жері жәннатта болсын!