9 мамыр – Жеңістің көлеңкесіндегі тағдырлар

Біздің ұрпақ соғыс деген сөзбен мектеп кезінен таныс. Есейе келе төрт жылға дейін созылған «Ұлы Отан соғысы» атанған соғыстың тарихы туралы біліміміз арта түсті. Біз қазірдің өзінде бақытты совет адамдары болсақ та, соғыс туралы түсіріліп жатқан фильмдерді көру, жазылған шығармаларды оқу, біз өмір сүріп жатқан құрылым біз көрмеген қанды трагедияны жадымызға жазып, патриоттық тәрбие бере алды. Әзербайжан ұлдарының отыз жылдан кейін өздері көрмеген ата-баба жерін қайтарып беруі – біздің осы патриоттық сезімді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуіміз Ал бүгін 9 мамыр, Екінші дүниежүзілік соғыстағы жеңіске 81 жыл өтсе де, бұл тарих өмір сүреді, оны өмірге әкелгендер болады 1941 жылдың жаз маусымы енді ғана басталғанда, бәрінен хабары жоқ адамдардың арманы, тілегі, істері көп болды. Дініне, ұлтына қарамастан, қуғын-сүргін деп аталатын азапқа толы уақытты бастан өткерген адамдар өмірдің өзі аяқталады деп ойлады. Бірақ Фалек жазғандарын жазды, өйткені «Барбарос» олардың өміріндегі әскери операция ғана емес еді. Бұл адамзаттың жадында қалған ұлы қорқыныштың атауына айналды. Танктердің үні жер емес, халықтың тыныштығын бұзды. Аспаннан жауған бомбалар үйлерді қиратса да, ең үлкен ойран адамдардың жан дүниесінде болды. Сол күні адамдар соғыстың өте суық, өте аштық және ең қорқынышты, өте аяусыз екенін түсінді Соғыс басталса, адам бірінші өлмейді... Жұбаныш бірінші өледі... Сосын сенім... Маусымның сол бір аласапыран күнінде оянған адамдар аспанның көгермейтінін көрді. Дүние бір түнде қартая бастағандай. Соғыс бірінен соң бірі есік қаға бастағандықтан, аналардың жүзінен күлкі сейілді. Біреу парағын жоғалтып алмау үшін бітпеген кітаптың ортасына нәзік гүл қалдырса, біреу білместен үйінің терезесінен соңғы рет қараса, біреу «жақында келемін» деп, қайтып оралмады. Сол жылдардағы адамдар үшін уақыт әріппен өлшенетін болды. Хат келсе, өмір жалғасады. Келмесе, күткендерде аязды қыс басталғандай болды Тарих кітаптары соғыс туралы шындықты жазбады... Ең шындықты жазғандар сандықта жылдар бойы сақталған хаттарды, сарғайған суреттерді, есіктері қағылмаған үйлерді жазды. Соғыс тек окопта ғана емес. Өмірінің соңына дейін терезеге қадалған ананың көзі соғыстың нағыз бет-бейнесі. Ол жылдардағы адамдар көп сөйлемейтін, бір емес, бір өмірден айырылғандықтан, ауыртпалығын іште көтерген Соғыс өрбіген сайын тылда тыныс алып жатқан әрбір жанның тағдырына айналды. Ол жылдары Баку жай қала емес, соғыстың көзге көрінбейтін жүрегі болды. Баку жеңіс тынысын тартқан қалаға айналды. Соғыс кезінде өндірілген мұнайдың басым бөлігі Әзірбайжанға тиесілі болды. Гитлердің «Кавказға жорық» жоспарының негізгі мақсаты Баку мұнайын бақылауға деген сүйіспеншіліктен туған. Ол кезде кейінгі тарихшылар: «Баку мұнайы болмаса, соғыстың барысы мүлде басқаша болуы мүмкін еді» деп жазады деп ешкім ойлаған жоқ. Екінші дүниежүзілік соғысқа КСРО құрамындағы 15 республиканың бірі Әзірбайжаннан 700 мың адам қатысып, оның 300 мыңы оралмады. Ол кездегі Әзірбайжан халқының саны бүгінгідей көп болмағанын ескерсек, бұл сан соғыстың әр есікті қағып тұрғанының көрсеткіші 1945 жылдың осы күні көшелер жеңіс қуанышына бөленді. Бірақ жеңістің де қайғысы бар. Өйткені әрбір қуаныштың артында сөзбен айтып жеткізе алмайтын қуыс бар. Халық қуанғанымен, бұл күні көп есік ашылмай, көз жасын тыя алмады Соғыс сол мамырдың күні аяқталса да, түнде шошып оянған адамдардың жадында ұзақ өмір сүрді. Және Ал уақыт өтеді... Қалалар өседі... Адамдар өзгереді... Бірақ бір нәрсе өзгеріссіз қалады — соғыс әрқашан адамның ең тыныш жерін жаралайды және сол күйінде қалады. Біз оны бастан өткердік, көрдік Ей, адамдар, Алла бізге бұл дүниені құрту үшін бермеген. Өз әлемімізді өзгертпейік. Дүние – бізде сақталған естеліктер, жоғалтқан адамдар, әлі өмір сүрмейтін ертеңгі күндер және балалардың күлкісінің болашақ үні