Артек. 1969 жыл, маусым – Нариман Ғасымоғлы жазады

Менің бақытты балалық шағым өтті. Менің достарыммен өткен балалық шағым да қызықты және шытырманға толы болды. Ол жылдардың бір айлық мерзімі бар, ол Артек лагерімен байланысты. Сондай-ақ, қазіргі жас ұрпақтың бойына кеңестік дәуір туралы белгілі бір түсінік қалыптастыра алатындықтан жаза алмаймын Жастарымызды ақпараттандыру мақсатында кеңестік балалардың жазғы демалысына мемлекет тарапынан жасалып жатқан қамқорлық айтарлықтай жоғары деңгейде болғанын айта кеткім келеді Кең байтақ елдің шалғай түкпір-түкпіріндегі пионер лагерьлері әр жазда қызу жұмыс істейді, ал кейбір жерлерде олар қысқы демалыста да жұмыс істейді. Лагерьлерде балалар мәдени-көпшілік шаралардың, спорттық жарыстардың, мұғалімдер, өнер қайраткерлері, комсомол топтарының жетекшілері ұйымдастырған жарыстардың белсенді қатысушылары болды Ата-ана бақылауынан тыс қоғамдық ортада аз ғана уақыт өткізген кеңес оқушысының қызық өмір жолы оның жалпы біліміне де әсер етпей қойған жоқ. Әрине, бұл мемлекет қамқорлығының басты мақсаты болды. Билеуші ​​идеологиялық жүйе қызықты да мазмұнды демалыс ұйымдастыру арқылы кеңестік балаларды кеңестік Отанға, коммунистік партия мұраттарына адалдық рухында тәрбиелеуді бақылауға тырысты Пионер лагерлері Кеңес Одағындағы пионер қозғалысының жемісі ретінде құрылған. Қозғалыстың тарихы өткен ғасырдың 20-жылдарынан басталады. Процестің бірегейлігі негізінен пионер ұйымы бала тәрбиесінде ата-аналарды біртіндеп ауыстыруға мәжбүр болды. Ұйымға мүше болу отбасына неғұрлым қолайлы балама ретінде елестетілді. Кеңестік жүйе бойынша болашаққа прогресшіл көзқарасты ұстанатын балалар ата-анадан келе жатқан реакцияшыл, артта қалған ой-пікірлер мен діни нормалардан ада отбасылық ортада өсіп, жаңа дүниені құратын тұлға болып қалыптасуы керек. Жақсы есімде, бұл жаңа дүние «коммунизм» қиялы, материалдық игіліктер толып, бәрі сол тауарларда бейбіт өмір сүретін «бақытты болашақ» болатын Пионер атрибуттарына, ең алдымен, қызыл галстук, төсбелгі және арнайы жалау кірді. Пионерлерді жас октибарлардан, егде комсомолецтерді – олардың идеялық ағаларынан ерекшелейтін басқа да құралдар болды: кернейлер, барабандар, куәліктер, жарғылар, гимндер Атақты «пионер салями» де өз орнында. Мектеп пионері оң қолын шынтақтан бүгіп, басынан сәл жоғары көтереді. Бұл кезде оң қолдың бес саусағын біріктіріп, оң жақ қасқа (маңдайға жақын) тірелуі керек. Қолды бастан жоғары көтеру, маңдайға жақындату жеке мүддеден гөрі қоғамдық мүдденің жоғары тұрғанын білдіреді. Пионерлік сәлемдесу пионерлер бір-бірімен, сондай-ақ жалаумен немесе көшбасшылармен амандасу үшін қолданылатын ерекше қимыл болды Басқарушы коммунистік партия пионер қозғалысына өзін-өзі ұйымдастыру мен ішкі тәртіпке баулу арқылы 9-14 жас аралығындағы кеңес балаларын мемлекет бақылауында ұстауға тырысқаны тағы да есіме түсті Пионерлік лагерьлер балалар құрбыларының арасында бірнеше апта бос уақыт өткізетін орын болды, бірақ шын мәнінде оларды қоғамның мойынсұнғыш мүшесі етуге арналған мемлекеттік мекемелер болды Өткен ғасырдың 80-жылдарының аяғында еліміздегі пионер лагерлерінің саны 40 мыңнан асты. Соның бірі Кеңес Одағында тұратын балалардың арманы, еліміздің пионер ұйымының өзіндік визит карточкасы мәртебесіне ие халықаралық Артек пионер лагері болды. Бұл лагерь жыл бойы жұмыс істейді, әртүрлі мазмұндағы байқаулардың жеңімпаздары ретінде шет мемлекеттерден балаларды және үздіктердің үздігі деп танылған кеңес балаларын, яғни оқуда және қоғамдық өмірде ерекше жетістіктері бар ізашарларды қабылдайды Балалардың Артекке баруы үшін жыл сайын кеңестік республикаларға белгілі мөлшерде квота бөлінеді, ал біздің елімізде іріктеуді Әзірбайжан комсомолының орталық комитеті жүргізді Артек, менің арманым орындалып жатыр Артек менің інім Хансувардың да жүрегін тебірентті. Бұл тілегімді айтпасам да, Хансувар әкеміз Ғасым Ғасымзадеге айтты Ғасым мырза Артекке ұлы Хансуварды комсомол орталық комитетінің меңгерушісі Рая Әлиевадан сұрады Г.Ғасымзаде мектеп директоры, мамандығы биолог Фарида Гажиеваға келіп, 4-сынып оқушысы Хансуварға мінездеме сұрайды. Қ.Ғасымзадеге жаны ашитын адам ретінде құрметтейтін Фарида ханым Хансуварға жақсы мінездеме бере алмайтынын айтып, себебін түсіндіреді. Айтпа, бауырым, бірнеше күн бұрын Сабақтарында Аббас есімді курстастың көзін жұдырығымен көгерткен. Аббастың анасы директорға баласын әкеліп, жарақатын көрсетіп, Хансуварды өлшеуді талап етеді Енді не істейміз? Артекке жіберсек, оның бұзақылығына дем беріп жатқан жоқпыз ба, Ғасым мырза? – дейді Фарида ханым ақынның үнсіздігін көріп, ойға шомады Осылай жасайық. Хансувардың інісі Нариман, сенің балаң менің шәкіртім, ботаникадан сабақ беремін. Ол үлгілі студент, үздік. Сіз оны Хансуварға емес, Артекке жібересіз. Ол болмасын, мынау болсын... – деп күледі Ғасым мырза да күледі: Ол кешке үйге қайтады, оқиғаны айтып береді, бірақ Аббасты ұрғаны үшін Хансуварға сөгіс бермейді. Яғни, Артектен айырылғаны жеткілікті, бұл да жаза. Хансувар «Артекке бара алмаймын» деп мұңаяды, үндемейді, үндемейді, қателескенін аңғарса керек. Әкесіне бұл мінез ұнайтын сияқты: Уайымдама мен сені Артекке жіберемін Ғасым мырза шынымен де Хансувараға берген уәдесін орындап, мұғалімдер демалыста, директор демалыста жүрген тамыз айында Рая ханым арқылы Артекке жіберетін. Ал Хансувар осыдан екі ай бұрын Артекке жасаған әрекетін жасамақ болды. Көздері көгерген баланың арызданбағаны бақыты болды. Жұдырықпен ұрған баланың бір көзін зорлықпен ашқанын көрген Хансувар қорыққанынан оған жақындап, кешірім сұрайды. Мәселенің мән-жайын білген топ басшысы балалар татуласып үлгергендіктен болған жағдайды асыра айтпауды жөн көрді. Мұны маған Артектен оралған соң Хансувар айтты. Айтпақшы, Хансувардың үйге жазған хаттары да күлкілі болды. Осы хаттардың бірінде ол асханада әділетсіз деп санаған нәрсеге шағымданып, «моңғолдар алмұрт жеді» деп жазады. Ғасым мырза өзінің көңілді хаттарын жақын достарына оқып беретін. Профессор Ширмаммад Гусейнов Хансуварды көрген сайын «моңғолдар алмұрт жеді» деп айғайлайтын Мен Хансувар үшін аздап уайымдап тұрмын, ол біздің кішкентай, ол мен емес, Артекке кетуі керек еді. Бірақ Артектің толқуы менің ойымнан асып түседі. Келесі күні Ғасым мырзамен бірге Фарида ханымға мақтау қағазын алуға барамыз. Артекте өсетін өсімдіктердің жапырақтарын жинауды бұйырады. Сынып бөлім меңгерушісіне тапсырма береді, мен туралы мақтау қағазын жазады. Ол жақтан Ескі қаланың кіреберісіндегі іргелес ғимараттағы No132 мектепке қарама-қарсы орналасқан Әзірбайжан комсомолының орталық комитетіне барамыз. Рая ханым бізді күлімдеп қарсы алады. Ол маған Әзірбайжанды лайықты түрде ұсыну жауапкершілігін еске салып, маған нұсқаулар береді. Менің де саз мектебінің тар сыныбында оқитынымды білген соң, «Артекке шайсыз барма» деп қатаң нұсқау берді Мен 12 жаста едім, Бакудегі №6 музыка мектебінің 3-сыныбында Рашид мұғалімнен нота, Ситара мұғалімнен муғамат үйрендім. Мен өте жақсы болдым, жаман ойнаған жоқпын. Аспапты маған мектептің өзі берді, ол балаларға арналған шайыр, жеңіл, көлемі шағын болды. Біздің үйде шайыр да бар еді, оны Бакуде армянның атақты шебері Сархан үлкен ағам Фахреддинге арнап жасаған. Сол шайыр біздің үйде алпыс жылдан бері бар, саусақтарым сөзге көнбесе де, көңілімнен шыққанда анда-санда ән айтамын... Айтпақшы, кәсіби музыкант ретінде отбасылық ортада эпизодтық орындауларым балаларымның музыкаға деген ынтасын арттыруға ықпал еткен жоқ Артекте ойнау үміті маған жағымды толқу сыйлады, сондықтан мен өзіммен жасыма сай балалардың шайырын емес, матадан жасалған қорапты емес, сол Фахреддин шайырын ала кетейін деп шештім. Артекте армандаған өнерім мен көрермендердің қошеметіне бөлену үшін мен кәсіби бишілерге жарайтын ауыр қапты жалаңаш денеммен көтеріп, өзіммен бірге алып жүруді жөн көрдім Бізді, әзірбайжан балаларын, Симферопольге ұшақпен әкеліп, Артек басшыларына тапсырады. Қырымның әсем түкпірінде, Қара теңіз жағалауында, орыстар Аю-Даг деп атайтын Аю тауының маңында орналасқан Артекке автобуспен барамыз. Олар бәрімізді топ-топқа бөледі Артек барлығы бес лагерьден тұрды, әр лагерьге жататын командалар: «Морской» - «Морская»; «Горный» - «Алмазная», «Хрустальная», «Янтарная»; «Прибрежный» - «Лесная», «Озерная», «Полевая», «Речная»; «Лазурный» - «Лазурная»; «Кипарисный» - «Кипарисная» Мен «Янтарная» командасының 8-ші командасына кіремін. Біздің жатын бөлмеде 7-8 бала бар. Біз кездесеміз. Ұлттық ресейлік Саша скрипкамен және украиндық Володя кларнетпен келді Енді міне 57 жыл болды, олардан және орыс мектебінде оқыған Эльдар мен Фуад есімді әзірбайжандық екі отандасымыздан басқа ешкімнің аты есімде жоқ. Қолымдағы шайырды көргендіктен мені Саша мен Володямен бір топқа жатқызған екен. Үш бала, әртүрлі мәдениет өкілдері... Біз бірден дос болып кетеміз. Музыка бізді дос еткені сөзсіз. Біз трио боламыз. Әрине, ансамбль ретінде емес, жай ғана үш дос, үш жүрек деген мағынада (бұл жерде Тофиғ Гулиевтің «Достық әнінің» әуені мен «біз төрт дос, төрт жүрек, төрт жолдас» деген сөздер құлағымда естіледі) Артектегі жалғыз тарист Екі әзірбайжан баласынан басқа топтағылардың барлығы шайырды бірінші рет көріп отыр. Олар жіптерін, перделерін, мизрабтарын мұқият сүзеді. Бірінші кеште біздің бөлмеге топ басшысы келеді, балалар менің жаныма жиналып, кешке бірдеңе ойнауымды өтінеді. Мен не ойнап жатырмын? Мұғамат? Олар не түсінеді? Жүрегімде азербайжан әуенін ойнауға рұқсат етіңіз. Фуад таныс әуенді ойнасам жақсы болады деп кеңес береді. Мен сұраймын, қандай әуен? Ол айтады, қарашы, сен не білесің? Тардың аккордтарына қарай кез келген әуенді ойнай аламын деп айтпайды. Әйгілі «Катюша» есіме түседі, әннің әуенін ақырын айтамын. «Ооо, тамаша, тамаша...» деп қуанады. Жылдар өтер деген ой ол кезде ойыма келмеді, бала кезден жаттап алған әннің сөзін өз тілімізде жатқа айтатынмын. Әннің сөзіне де, әуеніне де сәйкес келетін сияқты: Алма мен алмұрт гүлдеді Танк өзенде қалқып кетті Катюша жағаға жалғыз кетіп бара жатты Ол кезде ғашық тапқысы келеді Ән айтумен, ән айтумен шатастырған Шөл қыраны, сырлас жартысы Сүйіспеншілікпен мойынға тұру Ол хаттарын сақтап қалды Сен, қыздың әні, көкке көтеріл Үш күннің үні Алыс шекарада тұрған солдатқа Катюшадан жеткізіңіз, жеткізіңіз Қарапайым қызды еске алсын Тыңда, жүрегіңнің дауысын есті Отанды қорға Катюшаның өзі махаббатын қорғайды Алма мен алмұрт гүлдеді Танк өзенде қалқып кетті Катюша жағаға жалғыз кетіп бара жатты Ол кезде ғашық тапқысы келеді Сонымен, менің Артек күндерім музыкамен басталады. Now, when I review the diary I wrote in Artek, I see that there were often concerts among various cultural events, and I participated in each of them with enthusiasm. Түсіндірейін, бұл тапсырма болды, мен орындадым, өйткені 12 жастағы баланың көңіл көтеріп күнделік жазуы оқырманға оғаш көрінуі мүмкін. Тапсырманы күнделік жазып, барлық сапарларында жазып отыратын Ғасым ұстаз баласын осылай жазуға үйреткісі келген сияқты. Қазір қарап отырсам, менің ізденістерім сәл немқұрайлы болды, журналдарым күнделікті оқиғалардың статистикасы көбірек, егжей-тегжейлері аз. Дегенмен, бұл статистика да менің жадымды қуаттап, жадымда болған оқиғаны жаңғыртады Артекке қонақ ретінде келген делегацияға дружина берген концертте «Баяти-Шираз» муғамын ойнадым. Қонақтар туралы айтсам, Артектің мәртебесі туралы түсінік беру үшін әр жылдары осы халықаралық лагерьде болған атақты тұлғалардың толық емес тізімін ұсынамын: Жан Бедел Бокасса, Юрий Гагарин, Никита Хрущев, Индира Ганди, Леонид Брежнев, Урхо Кекконен, Джавахирел Неру, Лидьятто Шишомидова, Одиато Шимидова То Мин, Бенджамин Скотт, Михаил Тал, Валентина Терешкова, Лев Яшин Күнделігімдегі тағы бір жазба: Артектің 44 жылдық мерейтойында «Қарабах шикастесін» ойнадым. Неліктен дәл «Қарабақ шал»? Мен білмеймін. Мүмкін атына байланысты шығар? Мен Әзірбайжанның атынан келсем, бізге тиесілі аймақтың атын атағым келген шығар? Мүмкін мерекелік шараға сәйкес келетін салтанатты дыбыс шығар? Әрине, бұл сауалдар қазір менің ойымда айналып тұрғандықтан, соңғы отыз жылда елімізде өткізілген «Қарабағ шикастесінің» мақсаты Қарабахты ұмыттырмау болса, ендігі кезекте Қарабах жеңісіміздің тойын қайта жаңғырту көбірек Тағы бір концерттің дыбыстары есімде. Артекте музыкалық байқау өтті, оған барлық дружиналар қатысты. Әділқазылар алқасы осы сайыста бал биінен біздің топты 1-орынмен марапаттады. Ол сайыста мен де тарс ойнадым, не ойнағаным есімде жоқ. Күнделігіме қараймын, бұл туралы да мәлімет жоқ. Сашаның скрипка орындауы 1 орын, Володяның кларнет орындауы 2 орынға ие болды. Мен қарсылас болмадым, яғни, мен ғана шайыр ойнадым, сондықтан қазылар алқасы мені байқаудың жеңімпазы деп таныды. Мен бақытты болдым, өйткені «жеңімпаз» Мен «1-орын» деген сөзді жақсы білетінмін. Жалпы, 2-3 күн бойы кез келген іс-шарада музыкаға орын болса, үшеуміз де қатысатынбыз. Мұндай шаралардың басым бөлігі шетелдік қонақтарды кеңес мәдениетімен таныстыруға бағытталған Ялтада әртістердің қатысуымен өткен ашық аспан астындағы концерт менің жадымда ерекше орын алды. Тыңдаушылар жергілікті тұрғындар мен Германия Демократиялық Республикасынан, Финляндиядан, Чехословакиядан және Польшадан келген туристер болды. Олар қойылымды концерттің соңына қойды. Менің кезегім келгенде жүргізуші не ойнайтынымды сұрап, хабарлайды. Әзербайжанның «Забул сегах» муғамы деймін. Ол менің айтқанымды түсінбей: «Азербайджанская песня Забил» деп хабарлайды. Басқа уақыт болса, күлетін едім. Маған бәрібір, өз бетімше, аздап қобалжыдым. Мен мугамды қысқартып ойнаймын. Олар қол шапалақтайды. Жүргізуші тағы не ойнайтынымды сұрайды. Жаһангир Жахангировтың «Ана» әнін айтамын. Композитордың атын айтпай-ақ, «ән Мат» деп, сілтеп, ойнап қояйын. Мен өз әлемімде осы әуенді шайырда атақты орындаушы Қажы Мамедовке еліктеп, саусақтарымды ішекті аралап, шайырдың тостағанына анда-санда басымды төмен түсіріп ойнаймын. Ол сөзін аяқтаған кезде шапалақ соғылады. Жүргізуші концерттің аяқталғанын хабарлайды. Шетелдік туристер сахнаға ағылып, фотоаппараттарымен бірінен соң бірі мені және ауылымды суретке түсіреді. Олардың шайыр аспабына деген қызығушылықтары мен менің тұлғама деген «халықаралық назары» мені қатты қуантады Біздің Артек тұрғындарының бағдарламасы өте бай: күнделікті спорттық жарыстар, табиғи жартастарға серуендеу, теңізге саяхат, алау айналасында әңгімелесу, көркем фильмдерді көрсету, музыкалық жаттығулар және т.б. және i.a. Олар туралы күнделігіме біраз жазып қалдырдым Біреуі туралы бөлек жазғым келеді. Біз кішкентайлар үшін екі күндік жорық туралы айтып отырмыз. Қырымның ең биік шыңы Роман-Көшті бағындыруға тура келді. Ол теңіз деңгейінен 1545 метр биіктікте орналасқан Кешке дейін кетеміз. Қадам сайын қалың ормандар мен тік беткейлерден өтеміз. Тәртіппен жүреміз, сапты бұзбайсыз, анда-санда көзге түсетін құлпынайдан дәм татуға да мүмкіндік жоқ. Мен топ басшысымен бірге жүремін Орман арқылы өтетін жолдың шетінде кирилл әліпбиімен жазылған «Учан-Су» деген жазуы бар ағашта ілулі тұрған белгі бар. We keep our feet, our eyes are on the writing. Осы ағашқа осы жазуды біздің тілімізде неге қойғанына таңғаламын. Фуад бұл тіркесті банда басшысына аударады: «Летяшая вода», «водопад». Учан-Су - Роман-Кошадан 10-15 шақырым жерде орналасқан әйгілі сарқырама. Мұндай топонимдердің шығу тегі мені ойландырады. Бірнеше күн бұрын олар Артектің жанындағы тауды көрсетіп, оның атын Аю-Дагтың айтылуымен айтты, содан кейін Медвед-гораны түсіндірді, бұл Аю тау дегенді білдіреді. Әрине, қазір Украинаның Қырым жері бір кездері түріктерге тиесілі болғанын білмеймін. Ұшқан судың бұл көрінісі содан бері миымның терең қабаттарына еніп кеткендіктен, қызым дүниеге келгенде, мен оған бұл есімді қойғым келді, бірақ отбасылық талқылауларда Хумай жеңді Үш сағаттай жол жүріп, бір жазыққа келдік. Үлкен балалар бізді сонда қарсы алады. Қазірдің өзінде кеш батты. Біз кешкі ас ішіп жатырмыз. Содан кейін біз оттың айналасына жиналамыз. Біз қызық көрініс көріп отырмыз. Тамшадан кейін түнеу үшін тігілген шатырларға апарады. Таңертең ерте тұрып, тамағымызды жеп, жолымызды жалғастырамыз. Роман-Коша төрт сағаттық жол. Ертегілерде айтылғандай, «аздап кеттік, алысқа кеттік, аңғар мен қырдан тіке өттік» деп ақыры Қырымның ең биік шыңына жеттік. Балалардың кейбірі тасқа атын жазып, сол жерде «мәңгілік» қалдырса, кейбірі тас сынықтарынан естелік ретінде алып, үйлеріне апарады. Мен де өз атымды тасқа қашап жазамын. Біраз демалып, қайтып келеміз. Олар біздің жасымызды, шаршауымызды ескерді. Бізді төменде бір жерде автобус күтіп тұр. Артекке қайтамыз Үштіктің телефон ұрлау шытырман оқиғасы Кеш батты, кешкі ас ішіп, бөлмемізге қайтамыз. Бізде алау басына жиналуға әлі уақыт бар, бос уақыт бар. Кейбір балалар аулада ойнап жүр. Володя өз ойымен келеді, кетеді. Бөлмеде Саша екеумізден басқа ешкім жоқ екенін көріп: «Мен саған бір сыр айтқым келеді, ал егер айтайын десең не істеймін?» деді. Сөйтіп, біз тұратын ғимараттың екінші қабатының дәлізінде оның көзіне ілінетін телефон түсті. Оған ұнайды. Яғни, ұрлап кеткен. Ол телефонды жақын маңдағы ағашқа тығып қойды. Біз оған қосылып телефон қарауға барамыз. Ол ағашқа жақындап, үстіне үйіп қойған қоқыстың астынан ұрланған телефонды алып, көрсетеді. Артектен үйіне қайтқанда бір ой келеді жасырын түрде өзімен бірге алып кетсін. Окоптан атылған мылтық үні астында телефон арқылы бастықтармен айқайлап, сөйлескен бөлім командирлерін соғыс фильмдерінен көргенбіз Алып кете алмайсың дейміз. Енді, сөзсіз, олар телефонды іздейді, сізді ұстауға болады. Ол қорқады. Біз телефонды ұрланған жерге қайтаруды ұйғардық. Бірақ қалай? Олар көрмей ме, сэр? Жарайды, түсініксіз, әлі уақыт бар. Володяға телефонды алып, төсегінің астына әзірше тығып қоюын айтамыз. Түн ортасында операция жасаймыз. Барлығы ұйықтап болған соң. Володяның қолында телефон бар, телефонды ешкім көрмес үшін оның сөзін бөліп, өз бөлмемізге қайтамыз. Бөлме бос, Володя телефонды төсегінің астына итеріп жібереді. Біз от жағу шарасына барамыз. Қайтып келгенде сөйлесеміз, түн ортасында бір-бірімізді оятамыз, үндемей ойлағанымызды жасаймыз Сонымен, бәрі ұйықтап жатыр. Мен де тәтті армандамын. Володя мені оятады, сыбырлап, уақыт келді дейді. Содан кейін ол Сашаның төсегіне жақындап, оны оятады. Байғұс Володяның көзі қорқыныштан ұйықтамаған сияқты. Володя телефонды алады, біз іш киімімізбен, жалаңаяқ, абайлап, дыбыс шығармай дәлізге шығамыз. Бұл тыныш. Біздің бөлме жоғарғы қабаттардың бірінде. Қарасам, Володя қорқып дірілдеп тұр. Қолынан телефонды алып, өзім ауыстырамын деймін. Сонымен, біз операциялық жоспарды сол жерде жасаймыз. Володя алдымен баспалдақпен түсіп, әр қабатта өзінен келе жатқан Сашаға белгі беріп, келе ме, келмей ме, яғни алда біреу бар ма, соны айтуы керек. Ақыры ұрланған портативті телефонды қолыма алып, баспалдақпен төмен түстім. Екінші қабатқа жетеміз. Дәліз жарық. Володя дәліздің аяғындағы дәретханаға баруы керек, сондықтан түннің осы уақытында алдынан кім тапса, ол дәретханаға барамын дейді. Жаяу жолдың есігінде тұрып, маған нұсқайды, қауіп жоқ, кел, телефонды қой. Саша бізді дәлізге кіре берісте күтіп тұр. Телефонды қайда қоямын деп ойлап, қатты дыбыстар естимін. Топ басшыларының жиналысының бірі түнде менеджер бөлмесінде, дыбыстар сол жақтан шығып жатыр. Қасынан өтіп бара жатсам, кабинеттің хатшы отырған бөлігінде ешкім жоқ. Мен ішке кіріп, телефонды үстелдің үстіне қойып, дәлізге асығамын. Мен жаяу жолдың есігінде тұрған Володяға ымдаймын, кеттік. Біз дәліздің шыға берісіне жақындап келе жатқанбыз, бізді біреу тоқтатты. Ол басқа топтардың бірінің басшысы болса керек. Түн ортасында не істеп жүргенімізді сұрайды. Жаяу жолдан келдік дейміз. Қай бандадан екенімізді сұрағанда шындықты айтамыз. Сегізінші сынып оқушылары балаларының дәретханаға еденде емес, одан төменірек баратынына қалай сенсін. Қолымызды жібермейді. Директордың кабинетіне жақындағанда, тағы біреуі шығады. Олар жиналыстан біздің топ басшысын шақырады. Хатшының үстеліндегі телефонды көрді, мәселенің қайда екенін біліп, ұйықтай бер, ертең шаруаңды қараймыз дейді. Саша дүбірді естіп, жоғалып кетті. Бөлмемізге қайтамыз, ол төсегіне кіріп, көрпесін басына тартып алды Келесі күні таңғы астан кейін олар пионер жиналысын өткізеді. Бұл біздің күнделікті мәселеміз. Жиналыс алдында Володя банда басшысына болған жағдайдың бәрін айтып берді. Отряд басшысы күн тәртібіндегі мәселеге егжей-тегжейлі назар аударып, Володяның қандай жазаға лайық екендігі туралы пікірталасқа кіріседі: не оны Артектен шығару керек, не сөгіс алу керек, не оны кешіру керек. Сөз алған бірнеше белсенді оның пионерге лайық емес жұмыс істеп жатқанын ашумен айтып, Артекті жұмыстан шығаруды талап етті. Басқалары сөгіспен келісуді ұсынып, жанашырлық танытады. Отряд басшысы маған қарап, сен не ойлайсың? Не ойлайын... Досымды жалғыз қалдыра алмаймын. Мен қолымды көтеріп, кешір мені. Саша маған қосылып, дәл осылай дейді. Өз сөзінде Володя қателігін мойындап, кешірім сұрайды. Қоғамдық дауыс беруде көпшілік сөгіс беру туралы ұсынысты қолдайды. Содан кейін олар Саша екеумізге өтеді. Бізді пионер антын бұзып, Володянның әрекетін жасыру операциясын ұйымдастырды деп айыптап отыр. Олар да бізге сөгіс айтады. Банда басшысы Сашадан дәл сол жұмысты қайта жасайсыз ба деп сұрағанда, ол ойланбастан бәрі болуы мүмкін дейді. Ол менің бетіме қарап, менен жауап күтеді, мен Сашаны дәл қайталаймын: бәрі болуы мүмкін. Топ басшысы екеумізді мағыналы түрде сүзеді. Көңіл-күйіміз жақсы, Володя Артекте тұр, сыналған достығымыз жалғасуда Мен елу манат жұмсауым керек Олар біздің топты Артек маңындағы Гурзуфке серуендеуге апарады. Қаланың бір жерінде дүкендерден қалағанымызды сатып аламыз. Бакуден шыққанда Ғасым мырза қалтамға елу манат салып, керек кезде жұмсайды. Артекте не жұмсау керек? Төленген ештеңе жоқ. Біздің кететін уақытымыз аз қалды. Саша кеше анасынан пошта арқылы алған бір манат елу тиыным бар екенін айтады. Ол оған балмұздақ немесе бір нәрсе ұнатса, бұл ақшаны жұмсау керек деп жазды. Әкем елу манат берді деймін, не керек екенін айт, бәрібір жұмсауым керек. Рақмет сізге. Балмұздақ аламыз, ақшасын төлеймін. Біз бөлекпіз. Елу манаттан қалғанын күн көру үшін дүкендерге асығамын. Саған берілген ақшаны соңғы тиынына дейін жұмсайсың деп біздің үйден бұйрық алған сияқтымын. Бала кезімде менің ойым дірілдеп кетті. Мен ақшаны үнемдеу үшін Қырымның қалалары, бақтары мен табиғаты туралы сувенирлер, кітаптар мен ашық хаттар сатып аламын. Мен соңғы сувенирді сатып аламын, сөмкем ауырлап, жеңілірек болдым, яғни мен міндетімді аяқтадым, ақшам таусылды. Қазір ойлап отырсам, өмірімнің бір сәтінде ақша керек болса да, мен ешқашан сараңдық пен сараңдық танытқан емеспін. Менің қалтамға елу манат салған Ғасым мұғалімнен гөрі Сашаның анасы баласына сол азғантай ақшаны жөнелтті. Баланың қажеттілігіне қарай ақшаны басқару әдетін сіңіру мағынасында Соғыс батырларын еске алу күні Маусымның 22-сі. Таңертеңгі сағат 05:30-да біз орнымыздан тұрып, дружинаның ауласына жиналамыз. Неміс фашизмінің Кеңес Одағына шабуылы осыдан 28 жыл бұрын бүгін, сағат 4-те басталды. Біздің бригада басшысы фашизмнің елге әкелген қиыншылықтары, 1941 жылы қарашада неміс фашистерінің Артекті басып алуы, оның ғимараттарының өртенуі, саябақтар орнына әскери бекіністердің салынуы, окоптар қазылуы, лагерь аумағының тікенек сыммен қоршалуы туралы әңгімелейді. Онда Артектің 1941 жылдың 22 маусымын қалай қарсы алғаны, еліміздің батыс өңірлерінен балаларды әуелі Мәскеуге, кейін Сталинградқа, одан әрі соғыс жүріп жатқан аймақтардан шалғайдағы Алтай өңіріне қалай көшіргені туралы қызықты оқиғалар баяндалады 22 маусымдағы жазбаларымда спорттық жарыстың финалында 1-орын алғанымыз туралы да ақпарат бар. Өткен күндерге қатысты біраз жайттарды айтсам, әңгіме «Мерген» атты спорттық жарыс туралы екенін түсінемін. Бұл ойын Артекте соғыстан кейін жасалып, кеңестік жастарды әскери патриоттыққа тәрбиелеу аясында өткізілетін спорт түрлерінің бірі ретінде танымал болды Кешке алау айналасында соғыста қаза тапқан батырлар туралы әңгімелесіп, олардың естеліктерін еске аламыз Орыс шовинизмімен алғашқы танысуым Бір күні Эльдар жылап, дәрігер оны «нерусская нечист» деп атады деп шағымданды. Менің орысшам мінсіз емес, мағынасын сұраймын. Бакудегі орыс мектебінде оқыған Эльдар орыс тілді дерлік. Әйтеуір түсіндіреді, мен түсінемін, «нечист» шамамен «лас» дегенді білдіреді. Эльдар өте тәртіпті бала, оны неге «лас» дейді, өзі «орыс емес арам», оның мысалында «әзербайжандық арам». Ешқандай қателік жасамадым деп ант береді, дәрігер оны тексеріп жатқанда балағаттады. Мен оған оқиғаны банда басшысына айт деп айтамын. Кешке төсегімізге жатқымыз келеді, бөлмемізге лагерь бастығы кіреді. Көңіл-күйімізді сұрап, жұмысымызға қызығып, тілек тілейді. Оған Эльдар да шағымданады. Мәселені білетін сияқты, бізге жұқтыру үшін келген. Неге сол дәрігер әйел өзін де, халқын да қорлауы керек, Елдар көзіне жас алады. Өз əлемімде ананың баласындай жылап, əйеліңнің жауабын қалай қайтардың деп ойлаймын. Оның әлсіздігін орыс мектебінде оқығанымен байланыстырамын. Әлі есімде, 132-нің жігіттері, көбісі ішершелік, көрші 134-ші орыс мектебінің ұлдарын «ананың баласы» деп, әр сәт сайын мазақтайтын. Солардың бірі Эльдар болса керек. Менеджер басынан сипап, дәрігерді міндетті түрде жазалайтынын айтады. Жазалады ма, жоқ па, білмейміз. Дәрігер ең жақсы жағдайда. Мүмкін біз ескерту алған шығармыз және бізге хабарланбаған шығар. Жалпы, халықаралық дәрежедегі «Артек» жағдайында шенеуніктің басқа адамның, кәмелеттік жасқа толмаған кеңестік мектеп оқушысының ұлты туралы қорлайтын мәлімдеме жасауы өкінішті жағдай болды. Кейін ол әйелдің дөрекілігіне бір рет тап болдым Біз «үш музыкант» бос уақытымызда айналадағы бақшадағы ағаштардың арасына серуендейтінбіз. Шие жеміс беретін мезгіл ғой, қабығын аршып жейміз. Бізді алыстан бақылап тұр адам сол дәрігерге барады. Бұл хабар біздің отряд басшысына жеткенде, ол дәрігерге баруымызды бұйырады. Қатыгез әйел жуылмаған жемістерді жесең уланып қалуың мүмкін дейді. 750 грамдық банкаларға су құйып, ішіне марганец лақтырып, ішуімізді, сосын дәретханаға барып құсуымызды талап етеді. Біз біртүрлі жұмыс істеп жатырмыз. Біз марганец суларын ішеміз. Тротуарда не істеп жүрмін, ішкенімді қайтарамын, болмай тұр Володя мен Саша саусақтарын тамағына тығып үлгерді. Біз дәрігерге қайтамыз. Иә, бұл қалай болғанын сұрайды. Мен де ішкенімізді қайтардық деп дәрігерге өтірік айттым. Елдардың жылағаны есімде, мына әйелде не болды, сен «орыстың нечисті» сияқтысың. Әрине Сашаның алдында айта алмаймын, негізі түсіндім, айтуға да батылым бармайды, мына ұятсыз бейбақ мені Артектен қуып жібереді Менің санамда түріктердің өзін-өзі танудың алғашқы белгілері Бұл Артектегі соңғы күндеріміздің бірі. Көңілді мерекелік іс-шара кез келген жағдайда өткізіледі. Барлығы парадтық көйлек киген, кейбір балалар бетперде киіп, бір-бірін күлдіреді. Мен жалғыз жүремін. Түнлұқтағы бір жігітке тап болдым, ол менің құрдасым. Ол мұрнының астынан күбірледі, мен оның не айтып тұрғанын түсінбесем де, сөздері табиғи естіледі. Мен кешірім сұраймын және оның кім екенін және қайдан келгенін сұраймын. Ол Татарстанның Қазан қаласынан. Әзірбайжан тілінде сұраймын, жасыңыз нешеде? Бірегей, түсіндім, яғни он екі дейді. Ол да сенің жасыңды сұрайды. Мен де өз тілімде он екі деймін. Үй мекен-жайымызды жазып, бір-бірімізге хат береміз. Біраз сөйлескеннен кейін Володя мен Саша келіп, мені тауып алды, мен оны тастап кеттім. Айю тауы, Роман-Көш жолында кездескен ұшқан су, Артекті басып өтіп, Қара теңізге құятын өзеннің салқын суы – осы топонимдер мен осыдан біраз бұрын әңгімелескен татар баласының тілінен енген төл сөздердің арасын санамда байланыстыруға тырысамын Әр сәті қызықты, мәнді, есте қаларлықтай өткен Артекли күндеріміз аяқталып келеді. Біз чемодандарымызды ретке келтірдік. Тарымды еркелетіп қорапқа салдым. Табиғат бейнелері, түрлі ағаштар мен бұталардан жұлып кептіріп алған жапырақтары, қырым кәдесыйлары, мектебімізге тапсыратын төсбелгілер толы кітап беттерінің арасында жол сөмкемде музыкалық байқауда жеңіске жеткенімнің екі дипломын алып, Бакуге оралуым керек Ол ертең таңертеңнен бастап автобустарға толып, әр бағытқа қатынайтын болады. Соңғы, ән айту жиналысын өткізіп жатырмыз. Қоштасар алдында ұл-қыздар бір-бірін еркелетіп құшақтайды, сосын шеңбер құрып, алғашқы күннен үйренген «Артектің анты» әнін айтамыз. Көзінен жас ағып кетпейтін қыз жоқ. Мына жолдарды жазып, сол әннің сөзін өз тілімізде айтамын: Гур Артек отшашуы Ол шу шығарып, көңіл көтеруде Жиналып ант берейік Балалар, бұл ант соңғы: Мен бүгін Артеклимін Достяна, қатар-қатар Тыңдаңыздар, бұл анттың қалай екенін қараңыздар Бұл әрі қатал әрі қарапайым болды: Мен бүгін Артеклимін Мен бүгін Артеклимін