Ниязи Қызылюрек: Кітап: «Ізге ұқсайтын бейтаныс адамдар»

Ниязи Қызылюрек Мақала тақырыбы журналист-жазушы Йоргос Франгостың кітабының тақырыбы. Франгос «Біз сияқты бейтаныс адамдар» атты кітабында кипрлік түрік ақын-жазушыларының шығармаларынан таңдалған мысалдарды қарастырып, грек тілді оқырмандарға қолжетімді етеді. Осылайша, екі қоғам арасында мәдени көпір орнатуға көмектеседі. Бұл елге мұндай зерттеулер өте қажет екені анық, өйткені біздің аралда бұрыннан байланыс жоқ. 1950 жылдары басталып, кейінгі онжылдықтарда жалғасқан этникалық қақтығыстар Кипр грек және түрік қауымдарын өмірдің әр саласында бір-біріне қарсы қойғаны белгілі. Бұл кезеңде мәдени және басқа салалардағы ынтымақтастық пен барлық байланыстар толығымен дерлік тоқтап, қоғамдар бір-біріне қарсы тұра жаздады Түркия 1974 жылы Кипрді географиялық және демографиялық тұрғыдан екіге бөлгенде, екі қауымдастық арасында ұзақ жылдар бойы байланыс орнатылмаған. Жанжал, басқаға сенімсіздік және қорқыныш мәдениеті басым болды. Қорқыныш жек көрушілікті арттырды. Азаматтық құқық қорғаушы Мартин Лютер Кинг өзінің атақты сөздерінің бірінде айтқандай: "Адамдар бір-бірін жек көреді, өйткені олар бір-бірінен қорқады. Адамдар бір-бірін білмейтіндіктен қорқады. "Адамдар бір-бірін білмейді, өйткені олар қарым-қатынас жасамайды." Тараптар арасындағы байланыстың болмауы қақтығыстың жалғасуын қалайтындардың қолындағы маңызды қару болып табылады. Себебі конфликт тілі диалогқа ғана тұйық болып қоймайды, ол «басқаны» алдын ала шетке шығарады. Конфликттік логика бойынша индивидтер біртекті топ ретінде басқаларға қарсы тұруы керек. Егер олар басқа адамның ауруы мен мәселелеріне қандай да бір түрде сезімталдық танытса, олар «сатқындар» деп аталады Шыны керек, қайшылықты тәсілдер мен ұлтшылдық тенденциялар мәдениет саласында да көрініс табуда. Шындығында, тарих сахнасына ұлтшылдық пен ұлттық мемлекеттердің шығуымен мәдениет «ұлттық мақсатқа» қызмет ету үшін құралға айналды. Стефан Цвейг айтқандай, ұлтшылдық пен ұлттық мемлекеттер гуманизмді жою арқылы мәдениетті ұлттандырды. Алайда мәдениет ұлтшылдықты басшылыққа алған мәдениетке қайтадан бас көтеруде. Өйткені мәдениет, әсіресе өнер, эмпатия арқылы жалпыадамзаттық құндылықтарға жету қабілетін өз бойына сіңіреді. Украин жазушысы Андрей Курков айтқандай, «аспаннан басқа барлық адамдарға ашық, мемлекеттік шекарамен үзілмейтін, шекарамен бөлінбейтін жалғыз кеңістік – мәдени кеңістік». Шынында да, мәдениетаралық диалог эмпатияға кеңістік ашады және қарым-қатынастағы кедергілерді жояды. Біз шығаратын мәдениет демократиялық және инклюзивті болғанша... Мәдениеттің маңызды бөлігі болып табылатын өнер әмбебап коммуникация арналарын ашады және ортақ кеңістіктерді құруға көмектеседі, өйткені ол адамдардың этникалық шығу тегіне қарамастан, олардың ортақ экзистенциалды мәселелерін қозғайды. Көркем шығармалардың ең маңызды ерекшеліктерінің бірі – оларда жеке адамдар мен халықтар арасындағы жанашырлық сезімін дамыту мүмкіндігі бар Йоргос Франгос Кипр түрік қоғамында шығарылған кейбір әдебиет туындыларын зерттеп, оларды кипрлік гректердің танымына ұсынып, мәдениетаралық диалогқа маңызды үлес қосуда Франгос «Біз сияқты бейтаныс адамдар» деп атаған Кипр түрік жазушылары мен кипрлік грек жазушылары арасында маңызды ұқсастықтардың бар екенін айтты. Бұл жерде таңғаларлық ештеңе жоқ. Өйткені, біз бір елдің, бір жердің, бір географияның жазушыларын айтып отырмыз. Дегенмен, Франгос білгендей, әрбір әдеби шығарманың оның пайда болған жағдайларына тән ерекшеліктері болады Дәл осы себепті кипрлік түріктердің 1974 жылдан кейін жасаған өнер туындылары кипрлік гректердің туындыларынан біршама ерекшеленеді. Мысалы, 1974 жылдан кейін грек кипр әдебиетінде сағыныш басым. Елінің жартысынан қарумен қуылған кипрлік гректердің сағыныш туындыларын шығаруы түсінікті. Алайда кипр түріктері тұрғысынан қарасақ, 1974 жылға дейін сағыныш сезімін тудыратын «бақыт ғасыры» жоқ. Сондықтан 1974 жылдан кейін кипр түрік әдебиеті «бүгінгі» болашаққа қарайтын әдебиет Тұлға мен Отан үшін күрес 1974 жылға дейін негізінен ұлтшылдық өлеңдер жазған кипрлік түрік суретшілері 1974 жылдан кейін басқа бағыт алды. Оның шығармалары 1974 жылы жасаған уақыттың «қазіргі шақ» немесе рухымен ерекшеленеді. Бөлінген елде оқшау өмір сүру Түркияның Кипр түрік мәдениетіне және Кипр түрік соғыстарына қарсы таңуға тырысуы. Кипрліктер туған жері мен жеке басын жоғалту туралы алаңдайды. Бұл алаңдаушылық Тарихи зерттеулерде де, саясат пен әдебиет салаларында да көрініс табады Алғашқы эстетикалық қозғалыс «74 ұрпақ» деп аталатын жазушылар мен ақындардан келеді. «74 ұрпақ» өз өлеңдерімен Кипрдің бөлінуіне, милитаризм мен шовинизмге қарсы шығып, екі қауымдастықтың бейбіт қатар өмір сүруін насихаттайтын туындылар шығарады. Бұл ақындарды «кипрлік орталықшылдар» деп атауы кездейсоқ емес. «74 ұрпаққа» 1974 жылдан кейін бірден шыққан Неше Яшин, Мехмет Яшин, Филиз Наловен, Хаккы Йүжел сияқты ақындар ғана емес, Фикрет Демираг сияқты олардан үлкен ақындар да бар. Өйткені сөз болып отырғаны – өлеңдердің мағыналары Бұл буын ақындары түріктердің Кипрді біржолата бөлшектеуге бағытталған ресми саясатына үн қатса, «кипрлік» негізінде «біз» туралы жаңа түсінік қалыптастыруға тырысты. Олардың пікірінше, Кипр - оның барлық тұрғындарының ортақ отаны. Солай болуы керек. Олар да өз өлеңдерінде кипрлік гректердің мұңын терең жанашырлықпен білдіреді. Бастапқыда Түркиядағы прогрессивті журналдарда жарияланған бұл өлеңдер кипрлік түріктердің назарын аударып, толқу тудырды. Бұл ұрпақтың өнер туындыларына ұлтшыл, жікшіл топтар тарапынан реакция жасалып, олардың жазушыларының қаралауы ешкімді таң қалдырмас еді Аралдың екі жартысы жартаспен бөлінген бұл кезеңде, кипрлік гректер мен кипрлік түріктердің байланысы нөл болғандықтан бір-біріне хат жіберуге де рұқсат етілмеген ортада ақын Мехмет Яшынның бастамасымен екі қауымның жазушылары арасындағы алғашқы поэзиялық аудармалар жүзеге асты. Кипр грек ақындарымен өзара аудармалар сол кездегі бейбітшілік сүйгіштер арасында бірлік рухын тудырды. Кипр түрік қоғамындағы милитаристік ортаның тұншықтырғыш атмосферасында бейбітшілік шараларында оқылған бұл өлеңдер қоғамның көптеген топтарында таңданыс пен қызығушылық тудырады. Өз поэзиясында да, кипрлік гректермен ынтымақтастығында да ресми идеология мен сепаратистік тарихи әңгімелерді сынаған ақындар кейде қысым мен қоқан-лоққыларға ұшырайды Ақындардың тұлғалық күресі 74-ші буын ақындары тұлға, туған жер сияқты ұғымдарды талқыға салды. Олар түрік ұлтшылының кипрлік түріктерді «түрік кипрлері» деп атайтын этно-детерминистік көзқарасына және оның Кипрді Түркияның «қызы отаны» ретінде салуына қарсы шықты. Идентификаторлар әлеуметтік, мәдени және саяси жағдайларға байланысты қалыптасатынын, олардың әрқашан өзгерістерге ашық екенін және табиғи категория мен өзгермейтін «мәні» жоқ екенін ескерсек, сәйкестіктер төңірегіндегі пікірталастардың идеологиялық және саяси өлшемдері бар екенін жақсырақ түсінуге болады. Бұл пікірталастарды тудыратын негізгі фактор – гегемония мен қарсы гегемонияға ұмтылу. Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі үстемдіктің жалғасуын қалайтындар тағы бір гегемонияның қалыптасуына ұмтылатындармен бетпе-бет келеді. Зигмунт Бауман айтқандай, "Сәйкестік талқыланатын жерде қақтығыс болады. Өйткені төбелес немесе күрес - болмыстың табиғи үйі. Сәйкестік күрес ортасында туады, ал шайқас дыбыстары басылған кезде ол ұйықтап, тыныштыққа кетеді". Кипр түрік ақындарының тұлғалық күресі Бауман айтқандай қақтығыс жағдайында өтті. Бұл күрес кипрлік түріктердің жергілікті және аумақтық ерекшеліктерін, олардың «кипрлік» екенін және олардың отанының «қызы отаны» емес, бүкіл Кипр екенін, өмірдің барлық саласын сынауға бейім түрік ұлтшылдығына қарсы күрес Бұл күрестегі маңызды бетбұрыс 1987 жылы Лондонда өткен «Әдебиеттегі түрік кипрлік болмысы» атты конференция болды. 74 буын ақындары ұйымдастырған бұл конференцияға мен де қатысып, сөз сөйледім. Конференция үлкен әсер етеді. Кейіннен түрік және ағылшын тілдерінде кітап болып басылған конференция баяндамалары кипрлік түріктер тарапынан үлкен қызығушылықпен қарсы алынды. Денкташ режимі бұл бастамаға қатты алаңдап, қатал әрекет етуде. Сөйлеушілердің барлығы дерлік сатқын деп жарияланды Бірақ шындық мынада, түрік ұлтшылдығы бұл мәдениет соғысында жеңілген тарапқа айналды. Кипр түріктері барған сайын өздерін «кипрліктер» деп анықтап, бүкіл Кипрді өздерінің отаны деп санай бастады. Кипр түріктерінің 1990-шы жылдардың соңы мен 2000-шы жылдардың басында сепаратист Денкташ режиміне қарсы көтерілістерінің артында ұзақ процесс жатыр және бұл процестің жетекші актерлерінің арасында өнер адамдарының орны ерекше Йогос Франгостың үлкен ықыласпен дайындаған бұл кітабында сол ақын-жазушылардың шығармаларынан бірнеше мысалдар Кипрлік грек оқырмандарымен тоғысты. Осылайша, екі қоғам арасындағы есте сақтау алшақтығы Бұл кейбір жабуға ықпал етеді