Нафия Акдениз және «Қаснақ» - Серкан Соялан

«Шығыр» сөзін «Нафия Акдениздің жаңа кітабы» немесе «Шығырға ойып жазылған естелік кітабы» деп анықтауға болады Қоғамның мәдениеті қалың тарих кітаптарының арасында ғана өмір сүрмейді. Бұл мәдениет қарияларымыздың қолында, кейде асханадағы буы бұрқыраған дастарханда, кейде үлкен еңбекті қажет ететін қолөнер бұйымдарында, кейде балалық шақ естеліктері сақталған ескі сандықта сақталады Әдебиеттің ең маңызды міндеттерінің бірі; Көрінбейтінді көрінетін ету, ұмытылғанды болашаққа апару Кипр түрік әдебиетінің соңғы жылдардағы мықты жазушыларының бірі Нафия Акдениздің Йитик Үлке басылымдарында жарық көрген соңғы кітабы «Каснак» дәл осы міндетті атқаратын кітаптардың қатарында Поэзия мен әңгімені эстетикалық әрекет ретінде ғана емес, сонымен қатар мәдени жадты сақтау құралы ретінде пайдалана отырып, Акдениз Кипрдің күнделікті өміріне, адами қарым-қатынасына және әлеуметтік жадына назар аударатын әдебиет туралы түсінікті дамытады «Қаснақты» оқып отырып, кітапханамның поэзия кітаптары бөлімінде 2013 жылы жарық көрген Нафия Акдениздің «Ешбір» атты поэзиялық кітабын да қолыма алып, «Қаснақтың» нұсқауымен «Жоқ» деген жолға түстім Ақдениздің «Ешбір» атты тұңғыш кітабы ақынның осы күнге дейін басынан кешкен, сезінген мұңынан нәр алады. Дегенмен, Акдениз өзі ұшыраған айыруларды кедергілер жасаудан гөрі итермелейтін және ынталандыратын факторлар деп санайды Кітапта махаббаттан саяси тақырыптарға, мифологиялық оқиғалардан бастап аралдық сезімге дейінгі әртүрлі тақырыптағы өлеңдер бар. Сонымен қатар, сөздер мен көрнекіліктер кіріктірілген өлеңдер назар аударады «Ешкімде» күнделікті өмірдегі кемшіліктер, жоғалтулар, үнсіздіктер мен адамдардың ішкі жан дүниесіндегі ұлғайып келе жатқан олқылықтар поэтикалық тілмен суреттелсе, оқырман замандастардың жалғыздығымен де бетпе-бет келеді Дегенмен Нафия Акдениздің соңғы шығармасы «Қаснақ» жазушының әдеби желісіндегі жаңа кезеңді көрсетеді «Күнделікті өмірдің поэтикалық өріс жадысының баяндаулары» деп аталатын жұмыс күнделікті тәжірибе арқылы жеке және ұжымдық жадтың қалай жаңғыртылатынын зерттейді Кітаптың кіріспе мәтінінде; Әжейдің асханасында ашыған қамырдан бастап, аралдың самал желіне, балалық шақ естеліктерінен археологиялық олжаларға дейін кең мәдени және эмоционалды ғаламның құрылғаны айтылады Жұмыс ұмытылғандарды еске түсіруге және жоғалған байланыстарды қалпына келтіруге бағытталған Тіпті «Шығыр» атауының өзі символдық мағынаға ие Дәстүрлі қолөнерде құрсау – матаны берік ұстайтын және өрнектің шығуына көмектесетін құрал. Акдениздің кітабында құрсау жады мен мәдениет өңделетін аймақты білдіреді Өткеннен бүгінге дейін жеткізілген әңгімелер, дәстүрлер, дыбыстар мен эмоциялар осы шеңберде қайталанады Кітапта сол беттерде жазылған, мақтаған ұлы тарихи хикаялардың орнына қарапайым адамдардың күнделікті тұрмыс-тіршілігіне назар аударылған Ол мен үшін әлдеқайда қымбат және қымбат Өйткені қоғамды өмір сүретін тек соғыстар, саяси оқиғалар, қайраткерлер немесе көшбасшылар ғана емес Ана айтатын бесік жыры, ауылдағы той, көрші-қолаңмен бөліскен нан немесе бала кезде тыңдалған ертегілер де мәдениеттің негізгі құрылыс материалы Ақденіз бұл ұсақ-түйек болып көрінетін детальдардың шын мәнінде қоғамның жанын құрайтынын көрсетеді Осы тұрғыдан алғанда «Шығыр» Кипр түрік мәдениетін сақтау тұрғысынан да маңызды қызмет атқарады. Жаһандану әсерінен жергілікті мәдениеттер барған сайын көрінбейтін дүниеде Кипрге тән өмір салтын, сезімталдықты және есте сақтау элементтерін әдебиет арқылы жазып алудың маңызы зор Жерорта теңізінің «Шығырында» арал жай ғана география емес; өмір сүретін, есте сақтайтын, айтатын болмыс ретінде алдымызға шығады Кипр түрік әдебиеті тарих бойы сәйкестік, тиесілік, миграция, соғыс және бейбітшілік сияқты тақырыптар төңірегінде дамыды. Дегенмен, бұл әдебиеттің бір күшті тұсы – күнделікті өмірдің детальдарын жазып алуы Нафия Акденизді де осы дәстүрдің қазіргі өкілдерінің бірі деп санауға болады Кипр түріктерінің бүгінгі күндегі ең маңызды қажеттіліктерінің бірі – мәдени жадын тірі қалдыру Өйткені жады жоғалған кезде өткеннің ғана емес, болашақтың бағыты да бұлыңғыр болады Сондықтан да Нафия Ақденіз сияқты жазушылар шығарған шығармалар тек әдеби шығарма емес; Олар да мәдени жазбалар, әлеуметтік куәліктер және болашақ ұрпаққа қалдырылған құнды мұралар «Қаснақ» оқырмандарын өткенге оралуға емес, өткенмен қарым-қатынасты қалпына келтіруге шақырады Есте сақтау тек есте сақтау ғана емес, көбейіп келе жатқанын көрсетеді Өйткені мәдениет түсіндірілсе ғана өмір сүреді Мақаланы кітаптың алғысөзіндегі үзіндімен аяқтағым келеді «Сіздер оқитын поэзиялық хикаялардың күш-жігері – матаға құрсау салу, яғни қуыстың жүрек лүпілін ести бастау, поэтикалық кеңістікке мән беріп, оны есте сақтау орындарына айналдыру. Бұл күнделікті өмірдің матасы... Күнделікті эмоциялардың, ойлардың, әрекеттердің өрімі. Құрсаққа кесте тігу – бұл әрекет, бұл біздің дүниенің құрылысы. Кестелеу арқылы семиофера пайда болады, тыныс алады, дем шығарады, жүрек соғады Матаның орнын ауыстырған кезде құрсау мен оның қабаттары қиылысатын шоғырлар сияқты ілгерілейді - көлденең, бойлық, қабатты. Көпөлшемді. Жеке адам мен ұжым, табиғи және мәдени бірге топтастырылған. Мысалы, бадам мен әйелдер бірге гүлдейді. Бірге гүлдену орны, көктемгі гүлдену орны, маусымдық цикл, жапырақтардың бірге түсу орны. Мысалы, көшпелілік пен отырықшылықтың тоғысқан жерінде керуен бұзылады. Жер мен аспан құстар мен балықтар сүйгендей біріктіреді. Ұйқы босағасынан ағып жатқан иістің ізі түсінде қалмайды. Бұл табалдырық туған жердің иісін таниды. Аз мөлшерде төгілген сүт қатып қалған сәтті картинадағы балалық шақпен байланыстырады. Басқа суретте қолдар ыстыққа жетеді. Шараптың үні дастархан басындағы әңгімелер мен психикалық кеңістіктегі әңгімелерді біріктіреді. Шындық пен фантастика, нақты мен абстрактілі, метафора мен литераль қатар ағып кете бастайды»