Алысты көретін әлсіз көздер – деп жазады Рафаэль Гусейнов

Ол қысқа өмір сүрді. Дегенмен, ол өзінің қысқа ғұмырында көптеген ұлы істерді атқара алғаны сонша, оның есімі Әзірбайжан әдебиеті мен мәдениетінің, жалпы Әзірбайжан руханиятының тарихында мәңгілік қалады. Кейде олар оның қысқа өмірде соншалықты көп нәрсені қалай жасағанына таңғалмайтын, тіпті сене алмайтын. Сондықтан оның жасы іс жүзінде көрсетілгеннен жоғары деген идеялар бар Джафар Жаббарлы 1899 жылы туған деп барлық жерде жазылған – энциклопедияларда, монографияларда, оқулықтарда. Мұны түрлі ресми құжаттар да растайды. Десек те, бұл ақпаратқа күмән келтіретіндер де баршылық. Өйткені 20 ғасырдың басында Әзірбайжан әдебиеті мен мәдениетінің Жафар Джаббарлы қолтаңбасы көрінбейтін маңызды саласы – поэзия, проза, драматургия, аударма, кино, журналистика жоқ Оның қаламынан шыққан дүниелерді жинақтасаң, бір адамның өміріне сыймайтын туындысы шығады. Күмәншілер осыған, сондай-ақ Джафардың әдеби шығармашылығының өте ерте басталуына негізделген. Бірақ, қаншама құжат, дәлел, куә іздегенімен, күдігін растайтын, орынды тұжырымға әкелетін дәлелдер таба алмады Жафар Жаббарлыға әр жылдары берген құжаттарын былай қойғанда, өз қолымен толтырған жеке бланкілері, жазған өмірбаяндық анықтамалары оның ұлты түрік, бүгінгі тілмен айтқанда әзірбайжан, 1899 жылы туғанын тағы бір дәлелдейді.Ұлттық туралы әңгімені басынан бастауым бекер емес. Ол Хизилиден болғандықтан, жергілікті халық оны барша әзірбайжандықтардан да мақтан тұтатын, тіпті таудан екенін алға тартатын Адам ата-анасын таңдай алмайды және әркімнің өз ұлтын мақтан етуге құқығы бар. Жафар Жаббарлы түрік болған, бұл жерде дауға орын жоқ, оны әр жылдары жазған түрлі құжаттарында өзі көрсетіп берді, халқын шын жүректен сүюден бөлек, ана тілімізді бір жол ретінде тазартып, байыту жолын таңдап, өз тілімізге – түрік тіліне өз заманындағы барлық жазушылардан да көп қызмет етті Джафардың өмір тарихына тереңірек үңілген сайын, оның қолтаңбасы баспасөзде алғаш рет қашан пайда болғанын және оның алғашқы көрнекті шығармаларын жазғанын зерттегенде, адамдардың таңданысы одан сайын арта түсті. Өйткені, оның отырған адамның көзқарасын білдіретін шығармалары газет-журнал беттерінен қоғамға жеткенде ол әлі бала, ең жақсысы жасөспірім еді. Өйткені, бұл жастағы адамдардың жұмысы жасынан үлкен нәрсе емес, әдетте алаңсыз ойын-сауық. Олар жазуға бейім болғанымен, мұндай жұмыстарды Жафар сияқты жоғары кәсіби деңгейде емес, өнерпаздар ретінде орындайды. Әйтсе де, әр халықтың тарихында ондай бір, екі, үш тұлғаның анда-санда болатынын ұмытпайық. Парвардигар оларды басқалардан ажыратып, оларға нұр сыйлайтындай, бұл нұр ​​сөзсіз таңдалады. Олар өте ерте жарқырайды, олардың нұры соншалық, бұл жарықты көрмегендер де оны көруге мәжбүр. Бірақ бір өкініштісі, мұндай тұлғалардың өмір жолы көбінесе өте қысқа. Әсеф Зейнәлі – небәрі 23 жыл өмір сүрген. Дегенмен, осы 23 жыл ішінде ол әзірбайжан музыкасында көптеген алғашқы істерді бастады. 20-ғасырдың алғашқы онжылдықтарында жарқыраған Миқайыл Мүшфигин мен Бахруз Қанғарлы да осындай қысқа ғұмыр кешті Кейде ойға оралады, сол кемеңгер жандар өмірден қандай себеппен, қандай жолмен кеткеніне қарамастан, олардың маңдай терімен ұзақ ғұмыр кешкені әлдеқашан белгілі болған шығар. Сондықтан да сол қысқа ғұмырда 60 жыл, 70 жыл, 80 жыл сыйатын жұмыстарды жасап, аяқтаған шығар?! 19 ғасыр аяқталып, 20 ғасыр басталғанда Әзірбайжан өмірінде мүлде жаңа бет ашылды. Осы беттерді толтыратын жолдарды жазу үшін, жаңа заманның Әзірбайжанын құру үшін заманнан бір қадам ілгері секіріп өту керек еді. Жафар Жаббарлы өз өмірін де, өмір сүрген уақытын да алдын ала болжағандардың бірі еді, ол заманның басында туған жерін, халқын ең кең көкжиектерге самғатып, осы ұлт пен елге құдайдың сыйындай болды Жафарды отын жарып, сатып күн көріп жүрген шаруаның баласы деп ойлайтын адам қателеседі. Жафар Жаббарлы заман талабынан туған, заманның өзі берген, жаңа дәуірде ұлтын ілгері басуға тура келген сирек жандардың бірі. Жафар Жаббарлы 1-2 курста да бізге өте жақын болды. Бұл біздің қазіргі күніміз сияқты еді. Өйткені ол онымен бірге отырды және қалды, оны жеке көрді, онымен бірге болды Байланысқа түскен адамдардың қаншасы тірі болды? Олар сондай естеліктерді айтып, әңгімесінде Жафар Джаббарлы бізбен бірге жүргендей болды. Бірақ бәрібір Жафар уақыт жағынан бізден алыс емес. Жүргізушілер – Джафар Джаббарлидың немерелері – ата-анасынан естіген отбасылық оқиғаларды дәл айтып беретін бізбен бірге Десек те, қанша жақын, сырлас болса да, оның кісілік келбетін, ой өрісінің ауқымын, үлкенді-кішілі шығармаларынан туған асқақтығын ойласақ, Жафар Жаббарлы соңғы заманның қаламгері емес, сонау ғасырларда өмір сүрген классиктеріміз деңгейінде болғандай әсер аламыз. Расында да, Джафар Жаббарлы ішкі дүниесінің кеңдігімен, ойының тереңдігімен, көзілдірікті көзінің таңғажайып көрегендігімен қарт заманда өмір сүрген алыптарымызға ұқсайды Жафар Жаббарлы – сол ұлы жандардың жаңа заманға қайта оралуы, жаңа заманға бейімделу арқылы қайта жаңғыруы, бұрыннан өлген өмірлер мен сөнген зерделердің қайта жаңғырып, жаңа кейіпте, басқа кейіпте жалғасуы Ал тарих бойында ұлттың өрлеуі осындай қуатты иығында болды Жаббарлыға жетіп, оның тынысын күнде сезетіндей жақынмын. Жылдар, айлар, апталар, күндер бойы адамдармен бірге болған нысандарда олардың энергиясының кішкене бөлігі де қалады. Низами мұражайында Джафар Джаббарлидың естеліктері жинақталған бұрыш бар. «Бұрыш бар» десем, осыдан 20 жыл бұрын осы мұражайдың экспозициясын салып жатқанда барлығын өз қолыммен реттеп қойғанмын. Міне, ол күнде киетін субұрқақтар. Оның көзі жастық шағынан әлсіреген (Жафар Жаббарлы өз өмірі туралы айтып, өмірінің «ерте жастық» кезеңін бөлек атап өтті. Завалли сондай жаста өмірден өтті, ол жас болды. Дегенмен, оның ақыл-парасатының салмағы соншалықты ауыр, тіпті осы шағын өмірді кезеңдерге бөлуге құштарлық пен мәжбүрлеу бар. Ол өзінің қолтаңбасы қарт болған кезде алғаш рет шыққан адам.88 жылы шыққан. алғашқы романы, оның алғашқы пьесасы 12-13 жасында Джафар Жаббарлы – жас, жасөспірім кезінде дана, жас кезінде дана болған ерекше адамдардың бірі Жасөспірім кезінен Джафардың қасында болған, қазір қолыма тиетін көзілдірік басқа біреудің көзілдірігін қолыма алған кезде ойыма келмейтін ойлар мен эмоцияларды тудырады. Көзі әлсіреп, күндіз-түні жазумен айналысқандықтан, ол көзілдірікті үнемі қолдануға тура келді, бірақ Джафар Жаббарлының өзі бүкіл болмысымен КӨЗІЛ болатын! Алыстан немесе жақыннан көрмейтіндер киетін көзілдірік қымбат та, арзан да кез келген қаңылтырдан табылады. Дегенмен, өзі ұлт айнасына айналған Жаббарлы сынды тұлғалар әр халықтың тарихында, ғасырлар бойында бір Жафар Жаббарлы келіп, сөздің тура мағынасында найзағайдай қысқа ғұмыр кешті. Әйтсе де, аз ғана ғұмырында атқарған орасан зор еңбектерімен, қайраткерлерімен ізін қалдырғаны сондай, Ұлыстың тамаша Айнасына айналғаны соншалық, ол халыққа барлық оқиғаларды, адамдарды, өткен оқиғаларды барлық көрнекілігімен, ақ-қарасын, реңктерін көрсетті. Ол өмірін аяқтап, кетіп қалды. Әйтсе де, оның жазғаны мен жасағаны бүгінде Ұлт көзілдірігі болу міндетін жалғастыруда, келешекте де осы ШЫНЫҢ сынбайтын, сынбайтын шынылары елге айшықты жолдарды көрсете бермек Ол қазір нормаланып, әркімге жатқызылғанымен, әрине, «данышпан» деген өте ауыр сөз, данышпан деуге болатын әрбір адам Алланың кереметі екені даусыз. Кейде олар соншалықты бейберекет ортадан жарқырайды, бұл адамды таңдандырмайды. Адамды қалыптастыратын да орта болса, кейде мұндай адамға бұл баланың немесе жасөспірімнің сол ортадан шығып, кемеңгерлікке жетуін елестету қиын болып көрінеді. Жафардың өзі. Жетім бала, кедей отбасы, бір қап кендір, күн сайын қарын тойғызу басты мақсат. Маңайда оқуға, оқуға бейім адамдар санаулы ғана Бізге бұрыннан белгілі Жафар Жаббарлы өмірбаянын Құдайдың өзі емес, кез келген белгілі жазушы жазған болса, бұл үдерісті табиғи деп қабылдамай, жазушы қиялы қисын мен шындықтан асып түсті деп есептейтіндер кемде-кем болар еді. Дегенмен, Парвардигар жазған сценарийге кімнің күмәндануға құқығы бар! Әлемнің әр ғасырында өмір сүрген бірнеше данышпандардың өмір жолына үңілгенде, олардың көпшілігінің Джафар өміріндегідей ерекше оқиғаларды бастан өткергеніне куә боласыз Жафар Жаббарлы Бакуден 110 шақырым жердегі шалғайдағы Хизи ауылында дүниеге келген. Бұл кедейлік, күн көру үшін күресу бұл отбасының арқасында ұрпаққа жалғасқан тағдыр болды. Ақжелкен нан отбасында ағаштан шығып, ағаш өңдеуге араласқан 7 баланың бірі болды. Өмірге келгеннен-ақ оның болашақ тағдыры белгілі болғандай болды. Өйткені бұл тағдыр Хизидегі басқа да талай отбасының балаларының тағдырындай болды. Оның жылқысы орманмен қоршалған, Парвардигар бұл ормандарды кедейлерге нан ағашы ретінде отырғызған сияқты. Бұл ауылдың фуқарасының бірден-бір табыс көзі де, үміті де сол бір шетінен кесілген, бірақ Алланың рақымымен сарқылмайтын қалың ормандар еді. Жафардың шала сауатсыз әкесі Ғафар ауылдастары сияқты сол ормандарға көзі қадалып, барып отын шауып, жинағанын жағып көмірге айналдыратын, сосын Баку мен Шамахыдағы базарға апаратын. Бірақ тағдыр қара көмірден шыққан нанды да қараңғыда көреді. Орманға кезекті сапарларының бірінде отын жарып жатып абайсыздады, кесілген бұтақтардың бірінің үшкір ұшы көзін тесіп, әлгі кісі қансырап, көзіне қысым жасап, әйтеуір ауылға әкелді – бұл жерде дәрігер де, дәрі-дәрмек те жоқ, науқасты Бакуге әкелуге де мүмкіндік жоқ. Осылайша ол бір көзді болып қалады Өмір оны тығырыққа тірейді: іздеген орманы оны көзсіз қалдырып, Хизиде қалып, отбасын асырау өте қиын болатынын сезінді. Оның жақын туыстарының кейбірі Бакуде, басқа да көптеген Хизи тұрғындары тұратын Дагли ауданында тұрды. Қалай болғанда да Баку Баку ғой, жеңіл жұмыс тауып, жайғасып қаламын деп ойлайды. Байлығы – кескен ағашын, базарға әкелген көмірін таситын өгіз арба еді. Арбасына жүгiн салып, Бакуге көшiп, iнiсi Мәшәди Ибраһимдi бiраз паналады, көп ұзамай арбасын, өгізiн сатып, ағайын-туыс, ағайынның көмегiмен өзiне кома салды. Қаладағы ұлдарының айлығы аз болса да, аралаушы болып жұмыс істей бастайды: сылақшы Хусейгулу Баннамен, Гейдар шай қайнатушы, Айдарса «Кавказ и Меркурий» серіктестігінде отыншы көмекшісі болып жұмысқа кіріседі. Бірақ ауырсыну оларды әлі де тоқтатпайды. Ғафарға ағаш кесу кәсібі қымбат. Аралаудан көтеріліп, көзге толған шаң ұзаққа бармай, шаруа бұл жұмысты да тастап кетуге мәжбүр. Бір көзде қатты ауырсыну басталады, көп ұзамай бұл көз де зардап шегеді және қараңғыда қалады. Жүрегі қайғыға батқан Ғафар 1903 жылы өз-өзіне қол жұмсайды.Отбасының бар жауапкершілігі мен салмағы оның байғұс жары Шахбикенің нәзік иығына түседі. Шахбикенің 3 баласы кішкентай кезінде қайтыс болды. Жафарса әлі кішкентай еді - 4 жаста. Байғұс әйел 4 баламен өмірдің ауыр сынақтарымен жалғыз қалады. Ұлдары жұмыс істесе де, тиын-тебен ғана алатын. Ағайын-туыс болғаны рас, бірақ әр шаңырақтың өз басынан кешкен қиындығы мен уайымы басынан өткеріп, осынау абзал келіншек мың сан қиындықты бастан кешіріп, Ішкі қаладағы үйлердің есігінде қызмет етіп жүрген тиын-тебенімен бала-шағасын өсіруге кірісті Жафар ұрпағында осынау перзенттік емлемен танылған, ерекше дарынымен көзге түскен адамдар болған жоқ. Қалай десек те, отбасылық естеліктер осылай дейді, егер ұрпақтан ертерек талантымен ерекшеленетін біреу болса, Жаббарлы өмірбаяндық шығармаларында осыны бейнелеген болар еді. Бұл ұрпақта ғана емес, Хызының өзінде де сауаттылар саусақпен санарлықтай сирек болатын. Алайда өнер мен салықты қан арқылы өткен нығмет, Жафардай жанартау жоқтан атқызбайтын деп есептеп, шежіреден оның ізі мен ізін іздеп жүргендер соңғы бірнеше ғасырда Жафардың нағашысы Зарнишанда осы ұрпақтан азды-көпті атақты ақын, өнер иесін таба алмаған соң тоқтап қалды. Оса сөзге шешен, тапқыр, көңілді адам болғанымен, кейде ақымақ сөздерді көп айтса да, өмірінде қолына қалам алып, өлең жазбаған, сауаты мүлде болмаған Былайша айтқанда, Жафардың бұл ұрпақтан дарынды баба іздеп табуы бекер. Бұл болмады. Бұл жастың сол шежіреге және Әзірбайжанға қосқан үлкен үлесі, бұл аңыздың кіріспесіздігі – бастауы, бірінші нұры Жафардың өзі! Әкесі аман қалып, Хизидада ағаш кесуші болып жұмыс істесе де, бұл отбасында Джафарды кітап пен оқуға бағыттайтын ешкім болмады. Болжамдық келешегі ол да әкесі және осы ауылдың көптеген ер азаматтары сияқты бетін кітапта емес, орманда ұстауы керек еді. Оқиғаның барысы осылай өрбісе, Алланың кішкентай Жафарға берген тума таланты Ол да сол ауылдың ішінде жоғалып кетті. Ұзағбасы ағаш кесушілерінің ең жақсылары көміршілердің ең теңдесі жоққа айналар еді. Бірақ оған талант берген адам оның жарқырауы үшін есік ашты. Жафарчун сол есіктің арқасында Бакуге көшкендерін айтты Шаһбиқа ішкі қаладағы үйлерде қызметші болып жүргенде моллаханаға баратын балаларды, мектепке баратындарды көріп, не болса да баласы да оқиды, оқиды деп ойлады. Сол себепті Джафар есейіп, мектеп жасына жеткенде Шахбика оны Дағлы кентіндегі көрші тұратын Абдулқадиргилге апарады Расында, бұл аспанда жазылған сценарийдің бір нүктесі еді. Джафардың алғашқы ұстазы Абдулғадир Исмайылзаде ұстаздықпен қатар «Вусаги» деген бүркеншік атпен қалам тартқан ақын еді, бірнеше жылдан кейін оның үйінде Джафар сияқты әдеби ортада жарқырап нұрланып, Джафардың ең ынталы табынушыларының және ең сенімді достарының біріне айналатын ұл бала дүниеге келді - Мииилшг! Тағдыр жаңа дәуірдің негізін қалаушылардың біріне айналдыруды көздеген Жафарды шалғайдағы Хизиде ұстай алмады, Дағлы орамының бұзақыларының арасында жоғалта алмады. Жаңа ғасыр басталды. Баку даму мен өрлеу мекені болды. Тағдыр оны өсетін Бакуге әкелді Шаһбикенің ептілігін, ұқыптылығын, қарапайымдылығын естіген, түрлі үйлерде, аулаларда, мұржаларда қызмет еткен Баку байларының бірі сізді өз үйіме тұрақты жұмысқа шақырамын деп хабар жібереді. Ол Шахбикеге келеді, аз уақытта оның жанашырлығы соншалық, олар оған қызметші ретінде емес, отбасы мүшесі ретінде қарай бастайды. Тіпті Меккеге барғысы келген үй иесі Шаһбиканы да өзімен бірге ертіп барғаны сонша. Қазір отбасы Бакуде тұрып, қаржылық мүмкіндіктері біршама жақсарғандықтан, Шахбика ұлы Джафарды мектепке бере алады 1905 жылдың күзінде Жафар Бакуде Сүлеймен Сани Ахундов басқаратын жаңадан ашылған 7-орыс-татар мектебіне қабылданған 50 оқушының бірі болды Кішкентай Жафар сияқты мектепке барып, оқыған бұл 50 баланың арасында бай отбасынан шыққандар, орта таптағылар және Жафар сияқты кедей отбасынан шыққандар болды. Бірақ Жафар олардың ешқайсысына ұқсамайтын. Ол 8 жаста болса да ешкімге ұқсамайтынын дәлелдеңіз. 1907 жылы 8 сәуірде «Таза өмір» газетінде хат жарияланды. «Джафар Джаббарлының» қолтаңбасы алдымен әзірбайжандықтарға сонда табыс етілді. Бұл мақала да, өлең де, әңгіме де емес еді. Бұл Жафар Жаббарлы бірнеше мектептегі достарымен бірге қол қойған алғыс хат болатын. Өйткені, ол кезде Баку мектептерінде оқу ақылы болды, ал курстар мектепке байланысты әр түрлі және біршама жоғары болды. Бұл мектепте Сүлеймен Санидің бастамасымен кейбір кедей оқушыларға жеңілдіктер жасалып, оқу ақысы төмендетілді, ал жақсы оқитындардың біразы төлемақыдан мүлдем босатылды. Жафар мен оның серіктерінің «рақмет» айтуы оларға көрсетілген қамқорлықпен байланысты болды және олар бұл мақтауға талмай оқу арқылы жауап беруге тырысамыз деп уәде берді. Жарияланған шағын мақаланың сиқыры сонша, Жафара өз қолтаңбасының баспасөзде пайда болуының тәттілігін сезінді, ал бұл дәмнің дәмін таңдайыңнан бір рет сезгенде, сол тәттіліктің сүйкімділігінен ешқашан арыла алмайсың Жафар 7-орыс-татар мектебін бітіргеннен кейін 1908 жылы Бакудегі 3-ші жоғары бастауыш мектепке оқуға түседі.Осы мектепте өткізген 5 жыл оның тамаша іргелі білім алуына ғана емес, жақсы мұғалімдерді көруге мүмкіндік берді. Мырза Қадір бұрын Исмайылзададан дәріс алып, бәлкім оның жүрегінде поэзияға деген сүйіспеншілік сол кезден туған болса, оны оқытқандардың арасында Абдолла Шайқ сынды кемел ұстаз ғана емес, ақын да болған. Оның мұндағы тағы бір ұстазы – кейін Бакуде құрылатын дарулмұллимді басқаратын Панах Ғасымов – басынан аяғына дейін ағартушы болған тұлға. Жалпы, 20 ғасырдың басында Бакуде баспасөзде қызмет еткен, мектепте ұстаздық еткен, қоғамдық-саяси өмірде белсенділік танытқандардың барлығы жанқияр, қажымас қайраткерлер еді. Олардың әрқайсысында сол кезден келе жатқан жақсылыққа құштарлық бар сияқты, әрқайсысы өз кезегінде ұлттың ілгерілеуі үшін қандай да бір жұмыс істеуге тырысқан Ол кездері мектепте, баспасөзде, театр өнерінде белсенділік танытқандар да жастар еді. Бірақ олар үлкендер сияқты өзінен кішілерді қолдап, олардың дамуына ұйытқы болуға тырысты 1907 жылы бірнеше курстастарымен оның алғашқы қолтаңбасы Бірде баспасөзге шығуы кішкентай Жафарды жігерлендіріп, мезгілінен бұрын тәрбиеледі. 8-9-10 жасында ол енді бала емес еді және қарындашпен алғашқы тәжірибелерін жасады Ал Жафардың сол кезде жазуға кіріскенінің, көптеген өлеңдері мен хикаяларының болуының куәгері оның әу бастан-ақ өмірлік досы әрі туысы Сона еді Жафар тірі болмаған дәуірде – 1960 жылдары Сона Жаббарлы да күйеуі туралы естеліктерін қағазға түсіріп, кейін есте қалғандарын қағазға түсіруінің себебі, бір күні оның жақын достарының бірі одан Жафарды қанша уақыттан бері танитынын сұрап, 12 жыл серік болғанымызға, бірақ оның балалығымен бір шаңырақтың астында өмір сүргендігімнен кейін мен онымен таныс емеспін. ұлы Сона ханым осыны айтқанда, құрбысы естеліктерге толы екен, басқалар Жафарды аз да болса жақынырақ біліп, көрсін деп жазып, жазып қоймасқа деді Сона ханым да естеліктерін Жафардың балалық шағы туралы баяндаумен бастады. Жафардың бала күнінде арық, арық болғанымен, ұйқысы қанбаған, бұзық, тілі өткір, 8-9 жасында отбасында, ағайын-туыс арасында болған түрлі оқиғаларға жазған күлкілі өлеңдерін туған-туыстары, делдалдар жаттап алатынын жазған Яғни, Жафардың әдебиетке көзқарасын енгізуді оның қаламының әріп танып, сөйлегенінен бастау керек 1907 жылы Хашим бей Вазиров «Таза Хаяттың» редакторы болып, 8 жасар Жафардың қолы қойылған «Алғыс хатты» басып шығарып, кішкентай ақынның жолы онымен тоғысты. Содан бері бір шетінен жазып келе жатқан кішкентай Жафар ақыры өлеңдерін ешкімге көрсетпей қойын дәптерге сақтауға шыдамы қалмағанын сезеді. 1911 жылы біраз өлеңдерін алып, «Седа» газетіне жібереді. Бұл басылымның редакторы басқа газеттердің арасынан «Саданы» таңдағаны – бір кездері мақтау сөздерін айтып, үндеулерін газет бетіне жариялаған Хашим бей Вазиров болатын. Дегенмен, Джафари «Садада» өкініш күтті. Бәлкім, бірдеңеге ашуланған Хашим бей Вазиров баланы қарсы алмайды Хашим бей тегі шушалық, зиялы отбасынан шыққан, тегі оның арғы атасы Мир Имамвердидің Қарабақ ханының министрі болғандығынан шыққан Ереван мұғалімдер семинариясын бітіргеннен кейін Әзірбайжанның әртүрлі аймақтарында ұстаздық еткен Хашим бей 30 жыл – өмірінің соңына дейін газет қызметкері болып қызмет етті. Бірінен соң бірі «Таза Хаят», «Иттифақ», «Сада», «Кавказ» газеттерін орыс тілінде – «Кавказеу» (1911), «Сада-йи Ватан» (1911), «Сада-йи Хак» (1912), «Сада-йи Цафақ» және соңғысынан бұрын «Мазали» журналдарын шығарды Сондай-ақ, бұлардың барлығы қысқа болса да, әрқайсысы өз әсерін тигізген басылымдар. Әрине, ол үнемі жұмыстан қолы босамайтын, абдырап жүретін, замандастарының айтуы бойынша, Хашим бей Вазиров өте жауынгер, белсенді, еңбекқор адам болғанымен, ол да шыдамсыз, шыдамсыз, тез ашуланып, қаламына таласып-тартысып, оның әр түрлі қоғамдық айтыстарына ескі баспасөзде шулы сауалдар әкеліп, күні бүгінге дейін жеткен Жалпы шыдамсыз адам, бәлкім, сол сағатта, неге екені белгісіз, кәдімгідей ашуланып, бір мезгілде дәрменсіз баланың алдында тұрып: «Өлең жаздым, «Садаға» жариялау үшін әкелдім 1911 жылы «Садаға» өлеңдерімен келген тұста Жафар 12-ге енді ғана толған еді, Сона ханымның есінде болса, Жафар 11-12 жасында да 8-9 жасар баладай көрінетін. Хашим мырза мына биязы балаға, қолындағы қағазға қарап: «Балам, шығып жұмысыңды істе. Біз абдырап қалдық. Бұл күрделі әкімшілік» Жафар бұл сөздердің алдында үндемеді, амиран сөйлеп, редакциядан шығып кетті. Алайда ол ниетінен айнымайды. Өйткені ол қолына түскен газеттердің бәрін оқып, өзі шығарған көптеген өлеңдерінің мүлде жаман емес екенін көрді. Сондықтан ол өлеңдерін газет-журнал беттерінде жариялауды мүмкін деп санады. «Сададан» ештеңе шықпағанын көріп, «Хақиқат-и афкар» газетіне барады. Бұл газетті сол кезде Мирза Жалал Юсифзаде шығарған. Джафар редакцияға келіп, Мырза Жалал Юсифзадеге өлеңдерін көшіріп алған беттерін ұсынады. Алғашында бұл арық балаға қатты әсер етпесе де, жауап беруге асықпайды. Өзің жазғансың ба деп сұрайды. Джафар растайды. "Жарайды, қол қойған қолтаңбаң қандай? Бұл ұзындықта лақап ат болуы мүмкін бе? "Джафар сада-йи матруд". Бала Жафар менің атым, ал сада дегенім "Сада" газеті, ал "матруд" дегенім "қуылды" деп қайтарады. "Ал ол неге шығарылды?" Мен өзіме осындай лақап ат алдым 20 ғасыр басталып, баспасөз өмірі қайнап жатты. Бакуде көптеген газеттер мен журналдар шықты. Дегенмен, қанша болғанымен, бұл газеттерді шығарғандар мен сол газеттерде қызмет еткендер бір-бірін бәрібір жақсы танитын. Ең болмаса редакторларының кім екенін, мінез-құлқын, жүріс-тұрысын, жазу деңгейін білетін. Мырза Жалал Юсифзаде досы Хашим Бей Вазировтың жазбаларымен де, оның қара ирониясы мен сынға шыдамсыздығымен де таныс болды. Тіпті, күндердің бірінде «Молла Насреддин» Хашим бей бір-екі сөйлем айтып, қылышын суырып, далаға лақтырған. Тіпті, бір күні Омар Фаиг Неманзаде «Молла Насреддинде» Хашим бей Вазиров туралы кезекті сын мақаласын жарияламақ болғанда Мырза Жалил: «Оны жайына қалдыр, оның қандай адам екенін білесің, сонда тағы да басымызға түседі, езіліп, тоқтамайды, жақсырақ, қимылдамай-ақ қояйық», – деп келіспейтіні де бар. Осының бәрін біліп тұрған Мырза Жалал Юсифзаде ауырмайтын басын неге мазалауы керек?! Ол да баланың жүрегін жаралағысы келмейді: «Өлеңді баспа, шығарамыз, бірақ қолтаңбаңды сәл өзгертейік – «Жафар» деп қалдыр, «матруд» дегенге де сөзім жоқ, «седа» дегенді қысқартайық. Ең бастысы, айдау белгісі орнында қалады, бірақ мекен-жайын көрсетпей-ақ қояйық, «Садаға» баса мән берудің қажеті жоқ, шабуылға жол берілсін.» Жафар да келіседі де, 1911 жылы 5 қарашада «Хақиқат-и афкар» газетінде өлеңі жарияланады Джафар Жаббарлы ұзақ уақыт бойы 16 жасында вундеркиндінің, жас шағында үлкен еңбектің үлгісі ретінде «Адал сериал» пьесасын жазған. Бірақ оның 1916 жылы емес, 1912 жылы жазғанын кейінгі зерттеулер мен Жафар Жаббарлы қолжазба жазбалары дәлелдеп берді.Жафар Жаббарлы бұл еңбекті 1912 жылы жазып, аяқтаған.Яғни 12-13 жасында. Осылайша ол кезде Жаббарлы шын мәнінде жасынан екі есе үлкен болатын Бірнеше жылдан кейін Джафар Джаббарлидың қолтаңбасы баспасөз беттерінде дәйекті түрде көріне бастады. Жазғандары да көбейіп барады, бұл жазбалардың авторы кім екенін білмейтіндер 30-40-тар шамасындағы шаруадан шығып кеткен азаматтың ойы деп ойлайды 1916 жыл енді ғана басталып жатыр. 4 ақпан. Жафар Джаббарли 17 жастағы жас жігіт. Әйтсе де оның есімін сол кездегі белгілі зиялы қауым өкілдерінің қоғамдық маңызы бар қайғылы оқиғаға көзқарасын көрсететін баспа мақалаларының арасынан кездестіреміз. Оның жасына енді ешкім мән бермейді, ол мәдени өмірдегі оқиғалар мен тұлғаларды бағалайтындардың арасында қабылданған тұлға Хашим Бей Вазиров дүниеден өтті. Жафар бала кезінде «Садаға» өлеңдерін әкелгенде бірден ренжісе де, кейін бұл әзіл-қалжыңға айналып, жылдар өте келе екеуінің қарым-қатынасы бірқалыпты болса да, Хашим бей Вазиров өзі редакторлық ететін газеттерде мақалаларын жомарттықпен жариялап отырады Ғасырдың алғашқы онжылдықтарында Джафар газетші болудың қаншалықты қиын, жанқиярлық екенін, Хашим бей Вазировтің осы жолдағы еңбегінің жемісін жақсы түсінді. Баспасөз құрудағы еңбегі өз орнында екенін, қаламы мен данышпан мақалалары орнында екенін де білді. Аз ғана ғұмырында атқарған көп, пайдалы еңбектерінің қайтарымы ретінде осы жолдың бастаушысы болған Хашым бей де мәдениет пен өнер адамдарының көбінің «Ахсан!» дегенді естімегенінен хабардар еді. және тиісінше бағаланбады. Осы мұңды ойлардың қорытындысы ретінде Джафар Хашим бей Вазировтің кетуіне қоштасу хаттарын арнағандардың қатарына қосылды. Бірақ ол басқалар сияқты мақала жазбай, Хашым биге арнаған өлеңімен жүрегін ағытты Алғыс айтудың орнына ұлтты қарғады Өйткені Хаффаш Афтабты жек көреді Бірақ ол мұндай қорлық пен қорлыққа қарамады Ауылдың өмірін ұлт үшін құрбан етті Өте надан адам өмірден өтті Бұл – жасында жас жеткіншектің, рухы дүниелік данышпанның өмірін ұлтқа арнау Бұл оның өмірді марапатсыз қалдыратын патриоттардың қайғылы (және жиі болмай қоймайтын) тағдырына шаршаған сенімі болды Бір жағынан, тез өзгеріп, құбылып жатқан заман Жафарды соншалықты ескірген болса, екінші жағынан, өзін қоршап, өзінен әлдеқайда үлкен тұлғалармен қарым-қатынаста болды. Жафар дәуірінің алдыңғы қатарлы зиялылары бірінен соң бірі іріктелді. Жоқ сияқты, олар шынымен таңдалды. Оларды HAQQ өзі таңдап, өсіріп, жарқыратқысы келген белгілі бір уақытта біріктірді. Олардың барлығын мемлекет құруға жұмылдырды. Біреулері мұны өмірлік міндет деп қабылдап, түсінсе, енді біреулері осынау даңқты да қиын жолдың түсіністікпен, санадан тыс күштің бұйрығымен мызғымас, дәйекті саяхатшылары болды. Жафар да бұл кісілерді әдеби-мәдени ортаға алғаш келгеннен бастап көрді. Сіз кімнен білім алсаңыз, оған айналасыз. Джафар Жаббарлидың ең үлкен ұстазы және ұстазы осы орта, осы ортаның нұрын көтерген Әзірбайжан зиялылары болды Бұл жолдарды жазғанда Жафар Жаббарлы 16-17 жастағы жасөспірім еді, бірақ мұны айтса, түбін де, алысын да қатар көретін: «Театр – елдің мәдени деңгейінің биіктігін, мәдениетінің дәрежесін көрсетеді. Елдің театрының деңгейі – мәдениетінің биіктігі» Джафар Жаббарлы еңбек жолының басынан-ақ оқиғаға, ортаға, шындыққа жоғарыдан қарай алатын басты артықшылығы болды. Биіктен тамашалай білгендіктен, оның көзінен тайғандар аз, көп нүктені анық көріп, сол панорамадан көре білгендіктен, ұлтты ілгерілетудің болашағы зор құралының бірі ретінде театрды таңдаған. Өйткені театр халыққа мәдениетті жеткізуге, жаңашылдықпен жақындастыруға, мәдени әлеммен байланыстыруға ең қолайлы, қолайлы көпір болғаны сондай. Әлі де радио, теледидар болған жоқ. Алаңды алып жатқан негізгі күш – баспасөз болды. Бірақ, бірі газет оқыса, бірі оқымайтын, көпшілігі газет оқуды, әліпбиді білмеген. Бірақ театр мен музыка көз көріп, құлақ еститіндей. Көрдіңіз бе, тыңдадыңыз ба, көргеніңіз сізге еріксіз құйылады. Демек, 20-ғасыр басындағы халық үшін театр – әрі мектеп те, талғам тәрбиешісі де, ойды жылтыратып, бағыт-бағдар беретін күш, соның барлығының жиынтығы – ұлт болмысының, пәк бет-бейнесі, пәк болмысының ұйытқысын ойнаған сол Сабыр айтқан УАҚЫТ ӨЗЕҢІ! Сол сөздерді жазып, театрды осылай мадақтаған Жафар 16-17 жасында театрдың ұлт үшін өнер ғана емес, ұлт құруға қызмет ететін ұлы саясат екенін жария етті. Жафар Жаббарлы өзінің бар әмбебап өнері мен талантын берген театрымыз сол кездегі саяси кедергілерге қарамастан өзінен күткен ең биік міндетті орындап, ұлт рухын тәрбиелеп, қалыптастыра білді Көптен бері театрымыздың қолынан келмеді. Бірақ, байқағыш Джафар театрдың жалпы мәдениеттің де, ұлттың да деңгейлік белгісі екеніне сенімді болды. Барлық кезеңдерге дерлік жарамды бұл критерийді 16-17 жастағы жас жеткіншек жариялады. Өйткені, бұл сөздерді айтқан данышпан еді. Өйткені, шымылдықтың артында бәрібір қабылданатын жай сахна емес, қоғамның өзі тұр ғой! Не болғанын, не болып жатқанын біз де көріп жүрміз ғой! Бос орындарды толтыру үшін сізге Жафарлар керек!