Мұражайлар және жаңа ұрпақ: алшақтықты қалай жоюға болады?

Нармин НОВРУЗОВА – НМУ «Музей ісі, мұрағат ісі және кітапхана ісі» кафедрасының оқытушысы Кейде қаланың өткені оның көшелерінде емес, мұражайларының қабырғаларында өмір сүреді. Әрбір зат, көне құжат, ескі фотосурет немесе әйнек қораптардың артында қорғалған тұрмыстық заттар - өткеннің үнсіз әңгімесі. Бұл әңгімелер халықтың жады, өмір салты мен жолын көрсетеді. Бірақ бүгін сол үнсіз әңгімелердің алдында тағы бір сұрақ тұр: оларды тыңдап отырғандар бар ма? Нахчыван – көне тарихы бар өлке. Мұнда орналасқан мұражайлар тек жәдігерлер сақталатын орындар ғана емес, сонымен қатар тарихи жадты ұрпаққа қалдыратын маңызды мәдени орындар. Дегенмен, соңғы жылдары жастардың мұражайға деген көзқарасында белгілі бір өзгеріс байқалуда. Көбінесе бұл жағдай «жастар тарихқа қызықпайды» деген оймен түсіндіріледі. Дегенмен, мәселені қызығушылықтың төмендеуімен ғана байланыстыру дұрыс болмас еді Бүгінгі жастар өмір сүріп жатқан ақпараттық орта бұрынғы кезеңдерден айтарлықтай ерекшеленеді. Қазіргі жас күн ішінде жүздеген ақпаратпен бетпе-бет келеді. Бірнеше секунд ішінде телефон экранында түрлі тақырыптағы бейнероликтерді көріп, жаңалықтарды оқып, түрлі дүниелермен танысады. Бұл жылдам ақпарат ағыны адамдардың зейіні мен ақпаратты қабылдау тәсіліне әсер етті. Адамдар енді тек мәтінді оқығысы келмейді, олар көруді, естуді және процеске қатысуды қалайды Дәл осы жерде мұражайлар мен жаңа ұрпақ арасында белгілі бір алшақтық сезіледі. Өйткені қазіргі жастар жай ғана бақылаушы болғысы келмейді. Ол қатысқысы келеді. Ол сол кезеңді сезініп, тақтадағы тарихи оқиғаны оқып қана қоймай, процестің бір бөлігіне айналғысы келеді. Егер келуші тек мұражайдағы жәдігерді көріп, кетіп қалса, бұл сапар оған ұзақ әсер қалдырмауы мүмкін Екінші жағынан, кейбір жағдайларда таныстыру әдістері жаңа ұрпақтың үмітіне толық сәйкес келмейді. Мұндағы мақсат – мұражайлардың қызметін сынау емес. Тек заман өзгерген сайын адамдардың үміті де өзгереді. Егер бұрын экспонаттың қасында орналасқан қысқаша ақпараттық тақта жеткілікті болса, бүгінде адамдар таныстырудың кеңірек және әртүрлі формаларын күтеді. Мысалы, дәл сол тарихи ақпаратты виртуалды кескіндер, аудио материалдар немесе интерактивті презентациялар арқылы тиімдірек көрсетуге болады Тағы бір ескеретін мәселе – мектеп пен жоғары оқу орындары мен мұражайлар арасындағы байланыс. Көп жағдайда мұражайға бару белгілі бір бағдарламаның талабы ретінде жүзеге асып, қысқа мерзімде аяқталады. Оқушы немесе студент экспонаттарды қарап, ақпаратты тыңдайды және сапар аяқталады. Дегенмен, мұражайлар тек экскурсиялық орын ретінде емес, оқу процесінің белсенді бөлігі ретінде қызмет ете алады. Мұнда студенттік жобаларды, интерактивті семинарларды, шығармашылық презентацияларды және әртүрлі тақырыптар бойынша пікірталастарды ұйымдастыруға болады Мәселенің екінші жағы қызметке көтерілу мен коммуникацияға қатысты. Бүгінде жастар уақытының көп бөлігін әлеуметтік желіде өткізеді. Сол алаңдарда мұражайлардың қызметі заманауи әрі қызықты түрде көрсетілмесе, олардың назарда болуы қиындай түседі. Кейде қызықты іс-шаралар мен жобалар ұйымдастырылады, бірақ жастар олардың бар екенінен бейхабар болып қалады Бұл мәселені шешу тек жаңа технологияларды алумен ғана шектелмейді. Бір шешім – мұражайларды жастар қатысатын белсенді мәдени кеңістікке айналдыру. Мәселен, музейлерде студенттердің жобаларын көрсету, әртүрлі жас топтарына арналған бағдарламалар дайындау, мұражайлық детектив ойындары, интеллектуалдық сайыстар мен интерактивті шаралар жастардың қызығушылығын арттырады Сонымен қатар, цифрлық презентация мүмкіндіктерін көбірек пайдалану маңызды. QR кодтары, аудио гидтер, виртуалды турлар және әлеуметтік желілердегі жобалар жастар мен мұражайлар арасында жаңа коммуникация көпірін құра алады. Мұражайлар өткенді сақтайтын кеңістік болумен қатар, болашақтың тілінде сөйлей алуы керек Өйткені мәселе жастардың тарихтан алыстауында емес. Мәселе олар тарихқа қай есіктен енеді. Сол есік олардың әлеміне жақын болса, мұражайлар мен жаңа ұрпақтың арасы азаяды