Малак Ханум - Марқұм ақын Шахмар Акбарзаденің өмірлік досы Малак Ханум Бахарлиге

Мен жақсы сәйкестіктерді жақсы көремін және барлық сәйкестіктер біз жылдар бойы кездесіп, куә болған оқиғалардың жалғасы және нәтижесі деп сенімді түрде айта аламын Бұл 1996 жылдың қазан айының соңғы күндері еді. Нахчыванда Хусейн Джавид кесенесінің ашылу салтанаты қалың жұртшылықты жинады. Маған Тұран Джавид ханымның жеке шақыруымен кесененің ашылуына қатысу бақыты бұйырды. Үш күнге созылған үлкен шаралардың бірі Нахчыван мемлекеттік драма театрында өтті. Өлеңдерін сүйіп оқитын Шахмар Акбарзадені залда көргенде қатты қуандым. Сәлемдескен соң жан-жағымнан бос орын іздеп жүр едім, «Кел, кел отыр, қыз», – деді. Шара барысында Шахмар ұстаз маған сәл басын бұрып, өлең оқи бастағанда, мен алғашында қобалжыдым, бірақ бұл уақыттың еншісінде. «Кәджаван құтты болсын, тойың құтты болсын» деген өлеңнің алғашқы шумағы мені қатты тебірентті... Өлең Хусейн Джавид қабірі ашылмас бұрын, Мушкуназ Жәвидтің дүниеден өткеніне бірнеше күн қалғанда жазылған, жиырма жылдан кейін Нахчыванға әкелініп, Джавид Эфендидің бейітіне қайта қосылды. Өлең біткен соң басымды көтеріп рахметімді айттым, Шахмар мырзаның көзінен аққан жас, алысқа қарауы мені елжіретіп жіберді... Одан кейінгі сөйлеген сөздерді естісем де түсіне алмай, жан дүниеме сіңіп кеткен «Кежаван мүбарак, тойын мүбарак» деген өлең жолдары мені алып кетті Сіз бейіттен бейітке ауысасыз Туған күнің құтты болсын, тойың құтты болсын Бүгінгі күн қанның кездесетін күні емес Джавидтің қаны Сібірде мас болған Қуғында қатқан сүйегіңнің тойы Бүгін Джавидтің көйлегі ашылады Жылдар өтті. 1999 жылы күздің тамаша кешінде Алла ошағымызға нұр сыйлады. Оңтүстiгiмiзден әлемге танымал хирург және ғалым доктор Джавад Хейат, ұлы ғылыми хирург, профессор Нуреттин Рзаев және оның жұбайы, қазiргi әдебиетiмiздiң алыптары Бақтияр Вахабзаде мен Шахмар Акбарзаде қонаққа келдi. «Әй, қызым, сен отыр» деп бірнеше рет айтқанымен, құрмет ретінде дастархан басына тұрып, әңгімені қызыға тыңдап, естігенімді есіме түсіруге тырыстым. Бақтияр ұстаздың шақыруымен бізге алғаш рет келген Шахмар Акбарзаде Нахчывандағы сол кездесуді еске түсірді. Джавад Хаяттың ұсынысымен ұлы ақынымыз өлең оқып, сыйлыққа әкелген кітабына қолтаңбасын қойды. Сол түні түсірген суретіміз әлі күнге дейін отбасылық мұрағатта сақтаулы. Жылдар өтсе де, өзіме қызғанған сол бір мүбәрәк түнді тағы бір отпен еске аламын деп ойламаппын, толқудан құлағымның ұшына дейін қызарып кеттім, әрине, бұл екі кездесу қажеттіліктен туған бақытты кездейсоқтық деп сендім Арада жылдар өткен соң тағы бір кездейсоқтық. Мен Шахмар Акбарзаденің өмірлік серігі Мелак Ханумды жерлеу рәсімінде кездестірдім. Ұлы ақынымыз өмірден озған еді. Малақ ханым жиында жас келіншектерге «Әй, сұлу арулар, күйеулерің аман болса, шаңырағыңның шырағы, басыңның тәжі бар болсаңдар, қадірін біліңдер, қандай жағдай болса да, ешқашан ренжімеңдер» деді Қиындығыңды таста, өмірім, күнім Салмақтары аспанға қонсын, даңқым Менің өмірімнің түйіні кенет айналады Бұл дүние бізді бір кездері ажыратады Жүрегіңді өртейді, тау мен тауды күйдіреді Кеудемде жанған ошақ Түтін тек көзді күйдіреді Жүректің көзі суыған сайын Иә, айқай, үзілмейтін мәңгілік арманым Мен сенің мұрныңның иісін сеземін Менің жоқтығым сені тауларға сүйреп апарады Жараға тұз сеуіп тастағанда Еске бірінен соң бірі келеді Күндердің отына бірінен соң бірі жанып кетесің Жұмыс дірілдеп, дірілдейді Сынардың тізесі мақтанғанда Сәттілік күтпеген күнді кездестіреді Шаһмардан от пен шоқ жоғалады Дәміңіз де, тұзыңыз да Шахмарзызызға айналады Бұл дүние бізді бір кездері ажыратады Өлең мені балалық, жастық шағыма алып кетті. Өйткені, мен ақындар отбасында өстім. Әкемнің өмірден ерте кеткен анама арнаған өлеңдері есіме түсті, тағы не... не. Естеліктер мені соншалықты алысқа апарды, мен Малақ ханымды жақыннан тани алмадым. Бірақ ішімдегі дауыс: «Мұңайма, Жала, мен сені міндетті түрде кездестіремін» деді Жылдар тағы да өтті, бұл жолы Алла тағала өте-мөте рақым етіп, ұлы ақынымыз Шахмар Акбарзаденің ошағында қонақта болдым. Кездейсоқ па? Әрине жоқ. Солардың үйінің табалдырығынан әкемнің ошағындағы ауа мен хош иісті сезіндім. Үшінші рет келгеннен кейін Шахмар Акбарзаде ошағына ұлымдай, апамдай бауыр басып, осы ошақтан даналық қазына таптым. Бұл даналық қазынаның аты өзіне, өз атына лайық періште ханымға тиесілі болды. Алғашқы әңгімемізден-ақ адамның өмірге деген көзқарасы, ұлттық-адамгершілік құндылықтары екенін түсіндім Байлықтың түбінде сенің бай ата-тегің жатыр. Мен қателескен жоқпын. Әр келген сайын Малақ ханымның құрметпен, ынтамен айтатын естеліктерін тыңдап отырып, уақыттың қалай өткенін білмей қалдым. Малақ ханымның дірілдеген дауысына, бұлттай көзіне қарап, басынан аяғына дейін пәктік пен табиғилықтың нышаны саналатын дана сөздеріне сүйсініп тыңдаудан тойым болмады. Мелак ханым Қарабақтың көрнекті адамдарының бірі Ағдамның Бахарлы ауылында дүниеге келген атасы Әліш бейдің атымен аталған әжесі Мелак ханым туралы естелік айтты. Бұл жай ғана естелік, өмірлік оқиға емес, тек осы ұрпақтың ғана емес, ата-бабаларымыздың, ұлттық-адамгершілік құндылықтарымыздың қаншалықты бай екенін көрсететін үлгі болды Енді сол естелікті сіздермен бөліскім келеді Кеңес үкіметінің енді ғана орнаған кезі еді. Қызыл қалпақшалар ерлерді жер аударып, көңілдерін қалдырмай, олардың дүние-мүлкін Кеңес үкіметінің пайдасына сұрамай-ақ тартып алды. Қара қолдар да Қарабақ ауданында ерлігімен ел құрметіне бөленген Әліш бидің есігін қағып, халал, ыстық ошағына күлін ұшырып жатыр. Қазақстанның Чимкент аймағына жер аударылған Әліш би екі баласы мен сүйіктісі Малақ ханымды Құдайға аманат етуге мәжбүр болды. Қиын күндер басталады. Күн өткен сайын Әліш бей қызықты жаңалықтармен есігін айқара ашады. Оған «Періште ханым» деп жүгіну кімнің болса да өз еркінде еді, «ханым», «джентльмен» деген сөздерді айтқандардың жазасы анық болды. Күнде иығына шапан жауып, даладан қайтатын Малақ ханым ауыл әйелдері әкелген хабарды елемейді Ай малақ, Әлішіннің малы олардан бұрын колхозға жіберілген Әліштің жолы болсын, қайтып келген соң осындай 100 бас мал басын салады Әй, періште, о, періште, біздің балалар Әлішіннің кірпіш зауытына бес-алты адам келіп, есікке жазу іліп қойды деген хабар әкелді. Әй, қыз, Әліш байғұс, әлгі зауытты бір күн де істемеді Кім отырса отырсын, Әліштің өмірі былай тұрсын, қайтып келіп жаңасын салады. Жүз зауыт Әліштің бір сымына да жетпейді Осылайша Әліш бидің жеке мүлкінен үйден басқа ештеңе қалмады. Алайда, Малақ ханым бір рет те берілмеді. Күнде көзі жолда Әлішіннен хат күтетін Әліш бидің хаттарын қайта-қайта оқып, көзін сүйіп, уқалап, «Әй Әліш, ай Әліш» деп оңашада көз жасын көл-көсір босатып жіберсе де, қолына тоқмейілсіп отыра берді Осылайша қиыншылыққа толы күндер өтеді. Бір күні иығына орақпен аулаға жақындаған Мелақ ханым үй алдындағы үлкен шынардың түбінен кесіліп, жан-жаққа шашылып жатқанын көріп, дүниесі опырылып түскендей болды. Тырнағымен беті мен көзінен қан жұлып, шашын жұлып, киімін жыртып жатқан Мелак ханымды тыныштандырғысы келді. Ауылдың бір келіншегі: «Әй, періште, мен құрбан болдым, тозбайтын дүние-мүлкің кетті, сылдырмашты да алып тастамадың, неге ағаш сені олай басып қалды?» деп жүрегі сыздап кетті. Ешкімді елемей, Малақ ханым жүзін балта шабылған шынарға бұрып: «Ей, өмірім, мені кінәлама, бір күн бар, тым болмаса бір күн не болады? Мынау кәрі шынардың кітапқа да, тілге де жазылмайтын естеліктері бар. Бұл шынардың түбінде бірде-бір адам отырмаған, ұлдары дастархан жаймаған. Қонақтар отыр еді, мына шынардан басқаның қолынан келеді ғой. Осы оқиғадан кейін Малақ ханымның жүзінен ешкім күлкі көрмейді P.S. Күндер бойы мен бұл естеліктен шыға алмаймын. Әрбір сөзі Шахмар Акбарзаденің жүрегін елжіреткен Мелак ханымды тыңдай отырып, бұл дүниеден кетуі мүлде бөлінуді білдірмейтін адамдардың бар екеніне тағы да көз жеткіздім. «Ұмытылған адам өледі» деген әдемі сөз бар. Тазалықтан, халалдан, адалдықтан ұйытқысы иленген Шахмар Акбарзаденің пешінен ақиқат сарайына қосылғандар тек тәндік жағынан арамызда жоқ екеніне тағы да көз жеткіздім. Құдай бұл пештің жарығын ешқашан сөндірмейді. Осы ошақтың отын жағатын періште жүзді, періштелік қасиеті бар Періште арулар болған, бола да бермек