Мектептерде мәдениетті оқыту нені өзгертеді? - POSITION

Президент Ильхам Әлиев бекіткен «Әзербайжан мәдениеті – 2040» Тұжырымдамасы елдегі мәдениет саясатының жаңа кезеңін айқындайтын стратегиялық құжат ретінде ерекше көзге түседі. Тұжырымдамада мәдениеттің қоғам өміріндегі рөлін күшейтумен қатар, оны білім беру жүйесіне тереңірек енгізу басым бағыттардың бірі ретінде айқындалған. Құжатта мәдениетті білім берудің құрамдас бөлігіне айналдыру, осы сала бойынша оқулықтар дайындау, болашақта мәдениетке қатысты жеке пәнді оқытуды ұйымдастыру көзделген Милли Межлистің Ғылым және білім комитетінің мүшесі Мехрибан Валиева Modern.az сайтына берген мәлімдемесінде 2026 жылы қабылданған «Әзербайжан Республикасының 2040 мәдениет тұжырымдамасы» еліміздің мәдени саясатындағы жаңа кезеңнің негізін қалайды "Тұжырымдамада мәдениетті білім берудің құрамдас бөлігіне айналдыру ерекше орын алады және мен бұл тәсілді өте маңызды деп санаймын. Бүгінгі таңда мәдениет тек өнер немесе мұра ғана емес. Мәдениет адамның ой-өрісін, мінез-құлқын, қарым-қатынасын, азаматтық ұстанымы мен ұлттық болмысын қалыптастыратын негізгі факторлардың бірі. Жаһандану мен цифрландыру дәуірінде жастардың рухани құндылықтарын тереңдету, ұлттық құндылықтарды нығайту, ұлттық құндылықтарды нығайту үшін. Әзірбайжандық идеологиясы туралы және мәдени бірегейлік туралы сананы қалыптастыру үшін мұндай пәнді оқытудан гөрі әрбір пән маңыздырақ, пән ішінде мәдени құндылықтарды беру мәселесі концептуалды түрде белгіленуі керек» Депутаттың айтуынша, білім берудегі мәдениет ұғымы жастарға өткен тарихымызды танытып қана қоймай, олардың ұлттық мұраны иеленетін, әлемге ашық, заман талабына сай азамат болып өсуіне қызмет етеді: «Сонымен бірге, Әзірбайжанда мәдениетті қорғау, насихаттау және жеткізудегі қол жеткізген табыстар Президент Ильхам Әлиев мырза жүзеге асырып жатқан дәйекті мемлекеттік саясатқа негізделгенін атап өткен жөн. Мемлекет басшысының басшылығымен елімізде мәдени мұраны қорғау, тарихи ескерткіштерді қалпына келтіру, мәдени институттарды жаңғырту және жас ұрпақтың рухани құндылықтарын жаңғырту бағытында маңызды жобалар жүзеге асырылды. Вице-президент Мехрибан Алиева және ол басқаратын Гейдар Әлиев қорының тану тұрғысынан алғанда, мәдениеттің мемлекеттік даму стратегиясының негізгі бағыттарының бірі ретінде танылуында ерекше маңызға ие Ұлттық мәжіліс депутаты білім берудегі мәдениет тұжырымдамасын әзірлеу кезінде ұлттық құндылықтар негізінде қалыптасқан және сонымен бірге әлемдік тәжірибеге ашық теңдестірілген көзқарасты қамтамасыз ету басты қағидат деп санайды: «Оқушы ең алдымен өз халқының тарихын, әдебиетін, музыкасын, сәулет өнерін, әдет-ғұрпын, ұлттық-рухани құндылықтарын, мәдени мұрасын терең білуі керек. Өйткені ұлттық болмыс берік іргетаста қалыптасады. Бірақ бұған қоса әлемдік мәдениетпен салыстырмалы көзқарас та маңызды. Оқушы ұлттық мәдениетіміздің адамзат мәдениетіндегі орнын көріп, өзге ұлттардың мәдениетіне деген құрмет пен түсіністікті қалыптастыруы керек. Бұл тәсіл жастарда ұлттық мақтаныш пен жаһандық көзқарасты қалыптастырады» Бұл ретте М.Валиева жаңа оқу пәнінің мазмұнына енуі тиіс негізгі бағыттарды анықтаудың маңыздылығына тоқталды: «Мазмұнда әзірбайжан тілі, сөйлеу мәдениеті, өзін-өзі ұстау мәдениеті, кітап оқу мәдениеті, цифрлық мәдениет, мәдени мұраны сақтау және шығармашылық дағдылар сияқты бағыттар да көрініс табуы керек. Оқулықтар мен білім беру бағдарламаларын дайындау кезінде соңғы жылдары мемлекеттік мекемелер жүзеге асырып жатқан мәдени жобаларды, Гейдар Әлиев қорының ұлттық-мәдени мұраны қорғау саласындағы атқарған жұмыстарын, Әзірбайжанның халықаралық мәдени ынтымақтастығы тәжірибесін зерделеу тиімді болар еді. Бұл мысалдар жастардың бойында ұлттық мұраға деген құрмет сезімін одан әрі нығайта алады» Парламентарий ханым бүгінгі таңда білім беру жүйесінде білім берумен қатар, тұлғаны қалыптастыру мәселесі де өзекті болып отырғанын атап өтті «Біз цифрлық ортада қарым-қатынас мәдениетіне, сөйлеу мәдениетіне, оқу әдеттеріне және мінез-құлық нормаларына қатысты белгілі бір проблемалардың бар екенін байқаймыз. Мәдениет ұғымы осы саладағы олқылықтардың орнын толтыра алады Бұл құрал арқылы оқушылардың эстетикалық талғамын, этикалық мінез-құлқын, әлеуметтік жауапкершілігін, мәдени қарым-қатынасын және ұлттық-рухани құндылықтарды құрметтеу сияқты қасиеттерге ие болады. Яғни, білім берудегі мәдениет ұғымы адамның рухани-интеллектуалдық дамуына қызмет ететін тұғырнамаға айналуы мүмкін. Бүгінгі таңда елімізде мәдениетті дамыту бағытында жүзеге асырылып жатқан мемлекеттік бағдарламалар, тиісті мемлекеттік органдардың жобалары, сондай-ақ Гейдар Әлиев қорының бастамалары қоғамымызда мәдени білім беру саласын кеңейтуге маңызды үлес қосуда. Білім беру жүйесіндегі мәдени құрамды күшейту сол іс-шаралардың жалғасы және толықтыруы бола алады» Сөзінің соңында М.Валиева мәдениетке байланысты білім мен дағдыны қалыптастыруды мектепке дейінгі және бастауыш білім беру кезеңінен бастау керек деп қосты. Сонымен бірге тұжырымдаманы әр жас кезеңі үшін психологиялық тұрғыдан әзірлеуге және қолдануға болады «Бұл жас кезеңінде балалардың ұлттық санасы мен дүниетанымы белсендірек қалыптасады. Сондықтан бағдарлама жас ерекшеліктеріне қарай кезең-кезеңімен құрылуы керек. Мәдениет элементтерін бастауыш сыныптарда басқа пәндерге кіріктіруге, ал орта сыныптарда жүйелі түрде оқытуға болады. Жоғары сыныптарда мәдениеттің цифрлық трансформациясы, шығармашылық индустриялар, мәдени дипломатия және мәдени мұраны қорғау сияқты тақырыптарды кеңірек оқытуға болады. Қорытындылай келе, «Әзірбайжан мәдениеті – 2040» Тұжырымдамасында қарастырылған білім мен мәдениеттің интеграциясы болашақ азаматты қалыптастыруға қызмет ететін стратегиялық көзқарас деп айта аламын. Өйткені мәдениет өткеннің мұрасы ғана емес, болашақтың тұлғасын қалыптастыратын рухани-интеллектуалдық байлық. Мәдениеттің болашағы ең алдымен білім беру жүйесінде құрылады. Президент Ильхам Әлиев мырзаның басшылығымен жүзеге асырылып жатқан мемлекеттік саясаттың, Бірінші вице-президент Мехрибан Әлиеваның мәдени-гуманитарлық саладағы сан қырлы қызметінің, мемлекеттік мекемелер мен Гейдар Әлиев қорының жүзеге асырып жатқан маңызды жобаларының нәтижесінде Әзірбайжан мәдениетін сақтау және болашақ ұрпаққа жеткізу бағытында жаңа жетістіктерге қол жеткізілетініне сенімдімін. «Әзірбайжан Республикасының 2040-ға дейінгі мәдени тұжырымдамасы» осы стратегиялық көзқарастың бір бөлігі ретінде ұлттық-адамгершілік құндылықтармен сабақтас, мәдениеті жоғары, заманауи дүниетанымы бар азаматтарды дамытуға қызмет етеді», - деп түйіндеді сөзін депутат Милли Межлистің Мәдениет және ғылым және білім комитетінің мүшесі Эльнара Акимова «Әзірбайжан мәдениеті – 2040» тұжырымдамасында мәдениетті білім берудің құрамдас бөлігіне айналдыруды ұлттық ойлаудың стратегиялық жаңаруы ретінде қарастыру керектігін айтты «Өйткені мәдениет сабағы тек қосымша пән емес, ол баланың кім екенін, қайдан шыққанын, қандай құндылықтар негізінде қалыптасатынын түсіндіретін сана мектебі. Осы тұрғыдан алғанда мәдениетті жеке пән ретінде оқыту жас ұрпақтың ұлттық-адамгершілік негіздерін нығайтып, жаһандық әлемде оны жоғалтпай дамытатын аса маңызды қадам Өз мәлімдемесінде Е.Әкімова әлемдік тәжірибеге назар аударып, мәдени білімі күшті елдерде ұлттық болмыстың орнықты, ал әлеуметтік құндылықтардың берік болатынын атап өтті "Мәселен, Финляндия мен Жапония сияқты елдерде мәдени мұра тек тарих сабағында ғана емес, сонымен қатар жеке интеграцияланған немесе тәуелсіз модульдер түрінде оқушының күнделікті білім беруінде өмір сүреді. Екінші жағынан, Франция "мәдени білім беру" моделін мектептердің негізгі бағыттарының біріне айналдырды, балаларды ұлттық және әлемдік мәдениетті қатар оқытады. Бұл тәсілдің нәтижесінде жас ұрпақтың жаһандану мәселесінің тамыры ашық, сонымен қатар жаһандану мәселесін мойындау Мәдениет пәнінің мазмұнын дайындаған кезде тепе-теңдік негізгі ұстаным болуы керек. Яғни, бір жағынан әзірбайжан әдебиеті, музыкасы, сәулеті, фольклоры, тарихи-мәдени мұралары терең әрі жүйелі түрде оқытылып, екінші жағынан әлем мәдениетіне салыстырмалы көзқарас қалыптасуы керек. Өйткені жаһандану заманында тек ұлттық мұраға бағытталған білім беру моделі жеткіліксіз, ал әлемдік мәдениетке ғана бағытталған көзқарас тұлғаның әлсіреуін тудыруы мүмкін. Ең дұрыс жол – осы екі жолдың үндестігі» Депутат соңғы жылдары мектептерде отансүйгіштік, цифрлық сауаттылық және басқа да тың мазмұндардың білім беруге енгізіліп жатқаны мақтауға тұрарлық екенін еске салды "Алайда, мәдениеттану бұл жүйедегі іргелі олқылықтың орнын толтыра алады: "сана мен тұлғалық олқылық". Басқаша айтқанда, оқушы ақпарат алып қана қоймай, құндылықтарды түсінетін, эстетикалық талғамы дамыған, ұлттық мәдениетті күнделікті өмірде сезінетін жеке тұлға ретінде өседі. Бұл пән бала технологиясы. қабілеті мен рухани әлемі арасындағы көпір бола алады» Е.Әкімованың айтуынша, бұл пәнді қолданудың ең оңтайлы жас кезеңі орта мектептің төменгі сыныптарынан, яғни шамамен 3-4-сыныптан басталады: «Өйткені бұл жас кезеңі баланың дүниетанымы қалыптасып, құндылықтар табиғи түрде қабылданатын сыни кезең. Жоғары сыныптарда бұл білім тереңдетіліп, аналитикалық және салыстырмалы сипатта болуы керек Қорытындылай келе, мәдениет пәні тек білім беру инновациясы ғана емес, болашақтың азаматтық үлгісін қалыптастыратын стратегиялық қадам екенін атап өткім келеді. Өйткені мәдениеті мықты халықтың болмысы да мықты, есте сақтау қабілеті күшті, ертеңгі күнге деген сенімі де күшті»