Рафаэль Гусейнов мыңдаған адамдардың арасынан ерекшеленетін дауысты жазады

Бахрам Әбу Наср Фарабиден (870-951 ж.ж.) ұстаз болғанға дейін мың жыл жол жүріп өткен және осы сапарда оның өмірінен жүздеген емес, мыңдаған шеберлер келіп, өткен. Сансыз шебер өнерпаздардың арасынан сирек кездесетін санаулылардың ғана есімдері тарих жадында қалды, тіпті сол есімдердің өзі шайырға жақындағанда, сол баға жетпес тұлғалардың аты шайырмен бірге шайырды да биіктетіп, бұл алаңда атақ-даңққа ие болу, өнерпаздардың биік деңгейіне көтерілу мүмкін емес екенін түсіндіңіз Баһрам тараға бейімділігін жоғалтқаннан кейін біраз уақыттан кейін тараға тек музыкалық аспап ретінде ғана емес, өмірлік дос, айнымас серік ретінде қарай бастағанда, тарзандағы үздіктер қатарынан орын алудан үміт күту қиялы арман екені басқалардан гөрі оған түсінікті болды Ол бұл шындықты, ең болмаса, көзін ашқанда олардың үйлеріндегі шайырды көріп қана қоймай, шайыр әңгімелерін естігендіктен білетін Алайда, осының бәрін жақсы білген, шайыр ойнап, бірінші қатарға көтерілу қиын екенін түсінген Бахрам шайырдан басқа махаббаттың болмайтынын өзі шешті Өйткені ол үшін шайыр еріксіз жұққан махаббат еді, ал ғашық болған мен ғашықтардың ең жақсысы боламын деп ойлай ма?! Кез келген ғашық өзін ғашықтардың ең жақсысы деп санамайды, бірақ, ең болмағанда, ешкімнің өзі сияқты қатты сүймегеніне сенімді Бахрам Мансұров жолын даладан бастағанда, мұны өмірінің мәні деп есептей отырып, өткенді шетке ысырып, үйлеріне келіп-кеткен Садықжан мен Мырза Фарадждан, үнемі көз алдында жүретін Гурбан Пірімовтен кейін оның бір кездері талантты тарзан ретінде атағы шығатынына көз алдымыздан сенімді еді. Алайда оның қалауы атақ та, таңдаулылардың қатарында болу да емес еді. Онымен бірге жүрегін шығарып, тыныштық табу үшін ол Тарға жабысып қалды. Бұл махаббат оған илаһи шабыт ретінде берілгендіктен Тардан кете алмады Жаратқан Ие ешбір махаббатты, ешбір риясыз махаббатты жауапсыз қалдырмайды. Бұл марапат өмір бойы Тараға адал қызмет еткен, Тараға адал қызмет еткен Бахрам Мансұровқа да бұйырды Әр адам сияқты ол да өз өмірін өткізді және кетті. Кетті, өріс қалды, аты екпінді өрісімен жұптасып, есімі ұлтының жадында мәңгілікке жазылды Өнер адамдары мен шығармашылық адамдарының жеке өмірі мен отбасылық өмірі бүкіл әлемде әрқашан қызығушылықты, дауларды, өсектерді, әңгімелерді тудырды Көбінесе «өнерпаз күйеулер әйелімен ажыраспайды, отбасылық өмірлері сәтсіз, сондықтан жан тыныштығын сырттан іздейді» – деген ой ешбір дәлелді қажет етпейтін ақиқатқа айналды. Бұл шын ба, өтірік пе? Барлық идеялар сияқты, бұл идеяны қолдайтын да, оған қарсы да ондаған мысалдар келтіруге болады. Бірақ, бәрібір біріншісі қашанда шындыққа жақын болатын сияқты. Өйткені, шығармашыл адамдар әдетте анағұрлым тынымсыз, шыдамсыз, қол жетпес, қарапайым адами қарым-қатынаста өткір болады. Оларды тыңдау үшін, өмірлік серік болудың қиындығына төзе білу үшін әйелдерден көбірек жігер, ақыл, ықылас, мейірім қажет шығар. Сансыз уайымға батқан әрбір әйел мұны жеңе алмайды. Бұл даусыз. Десек те, адалдығымен, қайсарлығымен, сүйіспеншілігімен ерекшеленетін, жарының талантын терең сезініп, соның кесірінен талай нəрседен құр қалуға дайын, талай мəртелікке төзетін, сол арқылы отбасына ғана емес, халқына да қызмет етіп жүрген əйелдердің болғаны да, бар екені де жақсы. Олармен өмір жақсырақ Ал, шындығында, әр сөзден бұрын тіл білетін, сөзді түсінетін адамдармен өмір сүру керек емес пе? «Батыр ана» деп көп бала туып, өсірген әйелдерді ғана атауға болмайды. Өз өмірін қиып, күйеуінің өміріне қосқан, ертеңіне керек, азабын жасырын тартып, кейде іштей жылайтын, өз уайым-қайғысы, қиналған сәттері, өз бойларына сіңіре алатын қыңырлығының арқасында жарына көбірек жасауға мүмкіндік беретін, барған сайын құлшыныспен еңбек ететін әйелдерді батыр деп атаған жөн "Мен ғана емес, бүкіл Әзірбайжан халқы, барлық музыкатанушылар Бахрамның ойнағанын жақсы көреді. Тіпті басқа елдерден "рахмет" деп хат жазады. Олар оны жігерлендіреді. Мұның барлығына Мунаввар ханым себепші деп ойлаймын. Мунаввар ханым оны соққан желден қорғайды. Ол ойнауға баратын күні онымен сырласады, жолға шығып кетеді, Шехрам: "Бәрекелді", - дейді. жақсы ойна, мизрабты қатты соқ» Менің бұл сөздерім өмірде де, үйде де болашақ ұрпақтың жастарына естелік болсын Әйеліне риза болмаса, бақытсыз болса, ешқашан ганигара ойнай алмайды. Өйткені шайыр нәзіктікті жақсы көреді, сырласуды жақсы көреді. Барлық аспаптар осындай Үйден шыққанда қанды жерге барса, олай ойнай алмас еді. Бахрам әрқашан жақсы ойнады және жақсы ойнайды. Мунаввар ханым қасында болғанша Бахрам жас болып қала береді Бұл ұмытылмас әншіміз Явар Қалантарлының сөзі. Ол 1978 жылы мен дайындаған радиобағдарламада сөйлеген кезде Бахрам ұстаз туралы айтты Және оны әрі дұрыс, әрі дәл айтты Бахрам ұстазбен кездескенде Мунаввар ханым одан әлдеқайда кіші, сұлу, қолында гүлдей өнері – дәру. Бахрам ол кезде опера солисі болған, тіпті еңбек сіңірген әртісі де болмаған. Мунаввар Ханимажанның отбасы мен баласы болды. Алайда, бір күні ол үйден жалғыз шайырмен шығып кетті Мунаввар ханым жақсы дәрігер бола алар еді. Бұл жұмыс істемеді. Есейе келе түрлі дертке шалдыққан күйеуіне қызмет ету үшін оған білімі мен дәрігерлік қабілеті қажет болды Жазу машинкасына жазуды, суретке түсіруді, түрлі магнитофондардың тілін түсінуді үйренді Ас үйде жұмыс істеді, кір жуды, балаларына қарады. Ол күйеуіне қамқор болды. Және ол газет-журналдарды парақтады. Радио мен теледидардан музыкалық бағдарламалар мен концерттерді тамашалады. Оны қаладағы плакаттар қызықтырды. Күйеуі туралы бір ауыз жақсы сөз немесе мақтау естіген сайын оны дәптерге ұқыптылықпен жазып алатын. Бахрамның әр жерде, әр жылдары түсірілген суреттерін жинай бастады Жылдар өтіп, бірінен соң бірі керемет альбомдар жасалды, олардың артында үлкен еңбек атқарылды. Бұл альбомдарда Бахрам Мансұровтың өмірбаяны көрініс тапты Бахрам Мансұровтың аспаптары, түрлі өнер қайраткерлерімен сұхбаттары, сирек дыбыстар мен қойылымдар үйдегі таспаларға жинақталған Толыққанды үй-мұражай құрылды Неге екені белгісіз, Мунаввар ханым осының бәрін музыка тарихымызға қызмет етуден гөрі күйеуін қиналған сәттерде жұбату үшін жасады деп ойлайтынмын Кейде кешке олар отырып, тәтті естеліктер мен әдемі фотосуреттерге толы альбомдарын парақтайтын. Бахрам қожаның тамыры ісіп кетті. Осы құжаттарға, осы жазбаларға үңілген сайын ол өмірінің бекер өтпегенін сезінді. Көңіл-күйінің ең қиын кезінде ол қанағаттанып, ең шаршаған кезде оның жан дүниесіне тыныштық пен жайлылық тарады Мина, мені осында әкелші,-деді Бұл Мунаввар ханымға жеткілікті болды. Ең жақсы марапат ретінде, сіздің барлық қажырлы еңбегіңіз үшін ең жақсы төлем Бұл 1980 жылдардың басындағы естелік. Бірде кешке Бахрам ұстазға бардым. Теледидардан осылай жазылды. Ол әлі шықпаған еді. Мен Мунаввар ханымның алдына түрлі газет-журналдардан қиып алынған кеңестік және шетелдік ғалымдардың бір топ кітаптары мен таза ғылыми-көпшілік мақалаларын жинап, оқып, жазып отырғанын көрдім Бұл мақалалардың, бұл кітаптардың ешқайсысы музыка туралы болған жоқ. Бұл мақалалар жүрек аурулары туралы болды "Бахрам үш рет инфаркт алды. Мен дәрігерлерге жүрегімді жылыта алмаймын. Мен барлығын білгім келеді, сонда мен онымен өзім айналысамын - жағдай нашарламас үшін. Мен бұл кітаптардың көп оқығаным сонша, қазір жүрегім ауыратын адамдар маған кеңес сұрайды. Бірінші инфаркттан кейін Бахрамның көңілі құлазып қалды. Ол қатты сынғанын іштей сезіндім «Эй Мина, дәрігерлер мені қозғалтпайды. Бірақ мен жаралы жүрегіммен шайырды қалай ойнаймын?» Содан бір канадалық ғалымның мақаласын оқыдым. Ол керісінше қозғалыс жүрек талмасынан кейін жүректің тез қалпына келуіне көмектесетінін жазды Олар Бахрамды концертке шақырды. Дәрігерлер: «Өлгің келе ме?» деп үзілді-кесілді қарсылық білдірді. – деді олар. Оқыған мақаламды Бахрамға айттым: «Бар, ойна, қорықпа, ештеңе болмайды, керісінше жақсы Үйден шыққанда баладай қуанды Ол кетті, жүрегімді жеуге қалдым. Мен Эльдарға жиі хабарласып тұруды тапсырдым (Эльдар Мансұров қазір Әзірбайжанның халық әртісі, біздің ең сәнді композиторларымыздың бірі, Бахрам ұстаз жеткен өнер биігін көрсе қандай бақытты болар еді! – Р.Х.) Анашым, менің әкемнің дауысы сондай жақсы, ынталы ойнайтыны сонша, оны ауырып қалдым деп айтпайсың Мен отырдым да, қуаныштан жылай бастадым» Мунаввар ханым – бұл жанқияр әйел – қант диабетімен ауырған. Бахрамли жастық шағында сырқатының ауыр күндерін, тосын талмаларын жасыруға тырысып, ешкімге айтпай, жолын жалғастыра береді. Қандағы қант күрт көтерілген кезде де – комаға түсу қорқынышы болғанда да ауруханаға барғысы келмеді. Бірақ дәрігерлер оның тілін де үйренді. Сонда: «Баһрам ұстазды жалғыз қалдырғың келе ме? – деді олар Ол ауруханаға жартылай баратын болды. Ол шыдай алмады. Бірнеше күннен кейін, Жағдайы сәл жақсара салысымен үйіне Бахрамиге оралды Мұғамлы одақта, шайыр алдында өскен Бахрамның ең маңызды қызметтерінің бірі – аспапта ойнаудың ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрі мен стилін сақтап қалуы Садықжан солай ойнады, Мирза Фарадж солай ойнады, Гурбан Піримов осылай ойнады, Бахрам анау аспапта ойнады Бахрам өнері – көпір. Мұғамымыздың өткені мен бүгіні арасындағы көпір. Оның ойын мәнеріне ғана емес. Ұзақ уақыт ұмытыла бастаған осындай муғамдық бөлімдер мен бұрыштарды орындады. Ескі қолжазбалар мен музыка тарихы кітаптарында бұрын естімеген муғам бөлімінің атын кездестірдім. Ең білікті де тәжірибелі әншілерге, тарзандарға, музыкатанушыларға жүгіндім. Олар иықтарын көтерді. Бахрам мұғалімге айттым, ол ойнай бастады. Және ол көп нәрсені түсіндірді. Осындай тірі классиктің барына қайта-қайта қуанбасқа амалым болмады Бұл 1978 жыл еді. Мен XI ғасырдағы Шығыстың атақты ойшылы, сөз шебері Баба Тахир Урянды зерттеп жүргенмін. Парсы тіліндегі ортағасырлық дереккөзден мен «Шур» муғамында осы ақынның атымен айтылатын муғам бөлімі бар екенін байқадым. Мен дереккөздерге сүйендім. Баба Тахир де музыкант болған. Дауысы әдемі, домбыраны жақсы шертті. Ол өзі құрған муғам бөлімінде өзінің кербез дубейлерін шырқайтын. Жаббар Гарягдыоғлұның муғамдарымыз туралы жазған қолжазбасында 19 ғасырда әншілеріміздің сол саланы зерттегенін көрдім. Бұл қалай болды? Сегіз жүз жыл бойы тілден тілге, жадтан жадқа жалғасып келе жатқан муғам саласы жойылды ма, одан бас тартып, бас тарту керек пе? Бахрамның шебері болғаны жақсы. «Баба Тахир» дегенімде ол шайырды алып, сол бөлімді ойнай бастады. Біз оны жазып, жазып алдық. Ол жазба алғаш рет 1979 жылы Баба Тахирге арналған диссертациямның авторефератының соңында пайда болды Баһрам ұстаздың жадында осындай ұмыт болған муғам бүршіктері қаншама! Қызығушылық танытқан сайын, сұраған сайын бұл «гүл бақшасы» ашылды (Ең сорақысы, сирек адамдарға қажетті сұрақтарды қоюға жиі баяулайтынымыз) 1967 жылы Парижден Бакуге «зергер» келіп, Бахрам Мансұровтан іздеген «алтынын» тауып алады. Сол кезде Халықаралық салыстырмалы музыканы зерттеу және құжаттама институтының директоры Ален Даниэлу: "Мансұровтың орындауындағы өнер ерекше. Оның муғамдық орындауы ЮНЕСКО-ның нұсқауымен жазылып, әлемге таратылуы керек" деген болатын Бұл тілегім 1975 жылы орындалды. Голландиялық «Philips» компаниясы Бахрам Мансұровтың орындауындағы әзірбайжандық муғамдардың үлкен көлемін шығарды. Сол кітаптың көшірмелері Бакуге келді Сол күндері қуанып, мақтанатынбыз. Өйткені бұл бірінші толқын болды (Қазір Құдайға шүкір, ондаған Әзірбайжан музыкалық компакт-дискілері әлемді шарлап жүр) Мен оларды құттықтау үшін үйлеріне бардым. -Рахмет,-деді ауызашар. Мен бұл салқындыққа таң қалдым. Мунаввар ханым: "Ол оқпан неше күннен бері шықпай жатып, жерге түсіп жатыр. Неге екенін білмеймін. Сұраймын, жауап бермейді" деді. Бахрам мырза: "Мен Даниелуге хат жазып, өз наразылығымды білдіргім келеді. Сонымен қатар, менің ойымша, іс бітті, содан кейін не істеу керек? Мына білікке қараңыз» қарадым. Өте талғампаз. Ортада Бахрам ұстаздың түрлі-түсті фотосы. Шеттерде әртүрлі ұлттық музыкалық аспаптарымыздың суреттері бар. Шекарадағы шайырдың суретіне саусағын қойып: "Әзербайжан тарчаласының өзегі босап шықты. Мен өз әзірбайжан мұңымды ойнадым, соны алып, иран шайырының бейнесін осында берді..." Бахрам ұстаз бүкіл ғұмырында еліміздің жанашыры әрі адал қызметшісі болды Бахрам Мансұров операда 1932 жылдан бері жұмыс істеді. Елу жылдан астам театрға спектакльде ойнауға тура бір сағат (аз!) қалғанда келетін. Ол ғимараттың ауасын жұтып, біраз жаттығу жасау үшін осылай жасады. Бірақ қойылымның басында қан мен тер төккен актерлар, әншілер, күйшілер де бар. Осыны өзі де айтатын, қатты налыйтын (Ұстаз жарты ғасырдан астам уақыттан бері ұстанып келе жатқан тәртіпті бүгінгі ұрпақ жастары мен өнерпаздары бойына сіңірсе, жаман болмас еді) Операмыздың ең тәжірибелі солисті болған Бахрам театрда қызмет еткен жылдары ондаған Лейлин, Мәжну, Аслин, Карам, Шах Исмайыл, Арабзангиді сахнаға алып шықты. Олардың барлығымен бір-бірден айналысты, білгенін жомарттықпен үйретті. Ұстаз Бахрам тауып, үлкен өнерге әкелген бұл әншілердің көпшілігі бүгінде құрметті атақтар алып, танымал өнерпаздарымыз. Жаңа әншілер, операның жаңа солистері, өмірі бітсе де оның қолында Олар Баһрам ұстаздың жомарт үйіне келетін, осы үйде бұдан 10, 20, 30 жыл бұрынғыдай 10, 20, 30-шы жаңа Лейлі, жаңа Мәжнүн оқуға кірісетін (Егер Бахрам ұстаз бұған куә болса, басқа ұлы Елханның өзі сияқты Тараға да, операға да адал болғанына, әкесі сияқты ондаған жылдар бойы жаңа Лейлілер мен Мәжнүндерді жаңа спектакльдерге дайындап жүргеніне ерекше риза болар еді) «Көзімде» Баһрам ұстаздың нұрлы жүзі, «құлағында» туған, жылы үні Кешегі күнге сүңгіп бара жатқанда, қатқан заманның суын жауып жатқан мұз қатпарларының үстінен басып, өз жасымнан өтіп бара жатқандаймын, Баһрам ұстаздың балалық шаққа жетіп келемін, алыс күндердің қалың тұманы ақырындап сейіліп, бұрын көрмеген таныс жүздерді көремін Олардың үйіне атақты әншілер ғана емес, ақын-жазушылар, ғазалхандар да жиі келетін. Мырза Абдулхалиғ Юсиф, Ағададаш Мунири, Бузовнәли Азер, Алаббас Музниб Машади Сүлейменнің тұрақты сұхбаттастары болды. Кішкентай Бахрам ағаларымен бірге осы қадірлі қонақтардың келуін күтіп, әңгімелерін тыңдап, әрқайсысынан бір ауыз сөз үйренді 18-ші Шура мектебінде оқыған жылдары Бахрам өзі ансамбль құрып үлгерген. Сол ансамбльде Агасаф Бақиханов, Махаррам Хашимов, Сүлейман Мамедов өнер көрсетті, «Салянский казармасында» – солдаттардың алдында жиі концерттер берді "1930 жылы мені доктор Ионезия оркестріне қабылдады. Ол кезде бұл оркестр Әзірбайжан Концерттік одағының оркестрі болатын. 1930 жылдың аяғында мені радио комитетіне алып барды. Сол жерде Мүсілім Магомаев мені тыңдап, жұмысқа алды. Мен солода да, триода да ойнадым. Содан кейін олар бізден ән шақырғанда, триода ойнадым. көмектесу Біз де көмектестік. Сол оркестрде Амрулла Мамедбейлі, Хосров Маликов, Саид Рустамов, Хафиз Мирзалиевпен бірге ойнадық. Мен жазбаны білмедім. Шуберт маршын ойнадық. Естіген бойда жаттап алдым. Көрермен нотада ойнап жатырмын деп ойласын деп, нотаның орнына «Йени йол» газетін алдым Сол оркестрде бес-алты ай ойнадым. Ол кезде «Дом обороны» (қазіргі филармония – Р.Х.), «Ротефане» саябағында (қазіргі Низами саябағы – Р.Х.) концерттер бердік 1932 жылдың аяғына таман Мүсілім Магомаев мені опера театрына апарды» Бірақ Бахрам ұстаздың опера театрына бейімділігі бұрыннан болатын. 1922 жылы Тағиев театрында алғаш рет опералық қойылымды көрді. Нағашысының балалары театрға бара жатыр еді, ол да бас тартпай, оларға қосылды «Сені ала алмаймыз, сен әлі кішкентайсың» десе де, Бахрам екі аяғын бір етікке тығып, әйтеуір сол кешке билетсіз жіберіпті. Сарабски Мажну оқып отырса, Лейлі Сона Гаджиева еді "Спектакль басталғанда шайырдың әдемі үнін көрдім. Өз-өзіме іштей айттым, шайырдың үні осы жерден қандай жақсы шығады! Мен де осында ойнай аламын ба?" Бұл ұшқын болды, бірақ оның опера мен тараға деген сүйіспеншілігін арттырған оқиға да болды 1924 жылы қазіргі Қуыршақ театрының ғимаратында екі күндік концерт жарияланды. Ионезия оркестрімен Тбилисиден шақырылған Гурбан Піримов пен Бала Маликян өнер көрсетеді. Бахрам қиналып билет тауып, сол концертті тамашалайды. Бұл жай ғана концерт емес. Екі танымал стиль бір-біріне қарсы тұрды. Бұл әртүрлі музыкалық мектептердің, әртүрлі музыкалық дәстүрлердің байқауы және өнердегі бірінші орын Зал Гурбани мен Баланың жанкүйерлеріне лық толды – мен мұнда музыкадан гөрі спортты еске түсіретін сөзді кездейсоқ емес, әдейі қолданамын, өйткені ол кездесу тек талғам мен өнерге деген сүйіспеншіліктің қақтығысы ғана емес, сонымен бірге фанаттық құмарлықтардың, ұлттық мақтаныштың, армян мен түріктің тоғысуы болды "Гурбан Пірімовтың Бала Маликянды асқан шеберлікпен жеңгенін көргеннен кейін тараға деген құштарлығым одан сайын арта түсті. Мен бұл тараны қаттырақ ұстауым керек, менің махаббатым - осы тара" деп ант бердім Баһрам ұстаз «махаббатым» демей, «менің тілегім» демей, «махаббатым» деп, осыны айтқанда еріксіз есіме біздің әңгімеміз түсіп кетті Біздің аңызға айналған, құдайлық, асқақ махаббат туралы ертегілер Расында, Бахрам ұстаздың тараға деген сүйіспеншілігін, осы сүйіспеншілігінің арқасында тарамызға жасаған қызметін қарапайым сөзбен айтып жеткізу қиын Басында «Баһрам ұстаз Тарға не берді, Тар оған не берді?» деген екі сұраққа жауап іздегенімді жаздым Негізі бірінші сұраққа жауап іздегеннен кейін екіншісінің жауабы да ашылды деп ойлаймын Әйтеуір, бір рет сұрағанымда: «Тар маған көп бақыт сыйлады», – деді Одан дәлірек қалай айта аласыз?! Бахрам мырза көне қағаздарға үнемі қызығушылық танытқан және бұл қызығушылық оның жас кезінен басталған Бахрам мырзаның жүзі тартымды оның мұрағатындағы қолтаңбалары, жазылған әңгімелері, аспаптары, шетелдік музыканттар мен өнер сүйер қауымның хаттары қалағанындай болды және осы ескі стиль өлгеннен кейін бірнеше ай өткен соң әлемнің алуан түрлі елдерінен көптеген хаттар алды Бахрам ұстаздың шетелдік таныстары арасында қарым-қатынасы кездейсоқ емес, бір-екі әріппен аяқталмай, үздіксіз қарым-қатынасқа айналғандары да болды. Гумбольдт атындағы Берлин университетінің музыкалық этнология кафедрасының меңгерушісі, философия ғылымдарының докторы, профессор Юрген Элснер де солардың бірі болды. Эльснер мен Бахрам Самарқандта, ал Бакуде шебердің үйінде кездесті. Юрген Элснердің бұл әңгімесі таспада сақталған: "Бірнеше сағаттан бері Бахрам Мансұровтың үйінде қонақта болдық. Мен оның жағымды әуенін тыңдап жүрмін. Осында келмей тұрып-ақ онымен кездесуді асыға күтетінмін. Бірақ қазір оның орындауындағы көптеген мугамдар мен катсифтерді тыңдаған соң, оның стиліндегі бейнелеу өнеріне таң қалдым. Бірақ басқа елдерде оның орындауындағы әдемі өнеріне таң қалдым. әдемі және одан да қызықты. Ал Бахрам Мансұров бұл әдемі әсерге саусақтарымен қол жеткізеді, мен көбірек білу үшін осында келуге тура келеді Атақты венгр композиторы және музыка теоретигі Иштван Рыч шеберді еске алмаса, бұл мереке болмас еді. Ол Бакудегі Бахрам Милеггрильде де болған еді, кетерінде өзі қызығатын Мансұров сыбызғы мен магнитофонды өзімен бірге алып кеткен. 1976 жылдың аяғында ол өзінің жаңа жылдық құттықтауында: "Сізге көптеген тамаша жылдар тілеймін. Әр сәтте менімен біргесіз, қазір бұл сағат менің бөлмемде шырылдап тұр" деп жазды 1977 жылы 9 ақпанда «Непсабадшак» газетінде жарияланған мақалада «Тарзан Бахрам Мансұров тек ойынымен ғана емес, әзірлеген тамаша әзірбайжан тағамдары да мені тәнті етті» деген жолдар бар Расында, оның аспаздық, аспаздық таланты, асханалық шеберлігі Бахрам ұстаздың қызғана алатын қасиеттерінің қатарында еді. Мунаввар ханымның өзі де өз біліктілігіне таласа алмай, күйеуінің көзге ұрып тұрған артықшылығын білген Бахрам: «Бүгін тамақты өзім дайындаймын» деген сайын үнсіз беріле берді. Кейде бұрынғы Фиолетов – қазіргі Абдулкәрім Әлизаде көшесіндегі радиожазба үйінің жанынан өткенде Бахрам ұстаз еріксіз есіме түседі. Бұрын радиобағдарламалар тікелей осы жерден беріліп тұратын, Бахрам мырза кейде бірнеше концертте ойнауға тура келетіндіктен, таңертеңнен кешке дейін студияда қалатын, сондықтан ол күндері дайындықпен келіп, таңғы питиді іліп, түстен кейінгі питидің хош иісін сезініп, Бахрам мырза түскі ас ішетін студияға барып, достарымен бірге ән шырқайтын Бахрам мырзаның тағамдарының дәмі әлі күнге дейін таңдайымда, бірақ бәрінен де олардың Бахрам мырзаның сол тағамдарды қалай дайындайтыны туралы үлкен қуанышпен сөйлескені есімде Жалпы, Бахрам мырза өмірдің қызығына тойғанша ләззат алуға тырысқанымен, армандарының бірі шет елдерге саяхаттап, әлемнің түрлі елдерін көру болатын Ол әкесінің бүкіл Еуропаны алғаш рет аралағанын мақтанышпен айтатын Бұл 20 ғасырдың соңындағы әңгіме еді Бахрам Машади Сүлейменнің Швейцарияда түсірілген суреттерін көрсетіп, әкесінің жері көп екенін айтты Саяси ортаның өзгеріп бара жатқанын, ерте ме, кеш пе бар байлықтың бітетінін түсінген Мәшади Сүлеймен жерді өзі сатып, бір бақ ұстап, ақшасын еуропалық сапарларға жұмсайды Машади сол сапарлардың ләззатымен, ұлы Бахрамның суреттерімен қалды Бұл төңкеріске дейінгі оқиғалар болды, бірақ олар Бахрам мұғалімге көптеген елдерден және көптеген тілдерде хаттар жіберді. Әрине, Бахрам мұғалім бұл тілдердің барлығын, тіпті олардың ешқайсысын білмеді. Мунаввар ханым аудармашылар тауып, сол хаттарды аударып, Бахрамға оқып берді, ұстаз тыңдады, жүрегі ашылды: «Мұғамның құрметін қарашы... Оған дүние тағзым етеді!» Олар Бахрам ұстазды әлемнің қаншама еліне шақырып, виза жіберді. Жеке шақырулар болды, түрлі симпозиумдарға, конференцияларға, өнер фестиваліне, музыкалық байқауларға шақырылды. Шақырулардың маңызды себептерінің бірі – Бахрамның әндерін мүмкіндігінше шет елдерде көріп, естіп, жазып алғысы келетіндер, осы бай өнерпаздан үйренгісі келетіндер көп болды Бахрам мұғалімнің қаржылық мүмкіндігі де бұл жақсы болды, бұл сапарлар оның отбасылық бюджетіне жаман әсер етпейтін - мүмкін, керісінше. Бірақ мен мұндай шақырулардың бірі орындалғанын көрмедім. Екі-үш ай бұрын жіберілген шақыру хаттары әлдебір жерде кешігіп, Бахрам ұстаздың жұмысын бітіріп келгеннен кейін тапсырылды, әлде байқаған боларсың, оны алайық, Бағдатқа барар алдында жедел түрде Лэнкаранға гастрольдік сапарға жіберді, әлде құжаттарын дайындауға байланысты қажетсіз мәселелер туғызды да, ұстаздың бұл ісін қозғап, ренжітті Ұзын сөздің қысқасы, жүректегі тілек сейілді, Бахрам ұстаз үшін сол сапарлар арман болып қала берді. Ол алынбады. Ол бара алмады Кейіннен денсаулығында проблемалар туындап, денсаулығы сыр беріп, енді дәрігерлер де, Мунаввар ханым да шетелге шығуға рұқсат бермеді Жүрегі үш рет инфаркттан зардап шеккен ұшаққа мінген дұрыс емес, климатты өзгерту немесе ұзақ сапарға шығу мүлдем дұрыс емес. Негізі бұлай ойнау мүмкін емес еді, жүрекке артық жүк болды, ауырды «Міне, маған қазір жүрек керек, ол флирт жасай бастады» Бахрам мырза соны айтқысы келді, бірақ жүрекке жағымпаздану ниеті жоқ: «Ол жұмысты Мунаввар атқарады, шайырды тарту менікі», - деді 1980 жылдар – қазірдің өзінде өткен ғасырдың, соңғы мыңжылдықтың жылдары Біз екеуміз. Бахрам мырза өзінің сүйікті «Махур-хинди» күйін ойнайды Мен Дикинсон сияқтымын - неге осы уақытқа дейін мұны байқамадым? Ойнап, ара-тұра жіпті тербетеді, жағымды жаңғырық пайда болады, ал арада байқаймын, шебер сол дыбысқа мұңды, жеңіл сыңғыр қосады. Алыстан, алыстан нар үні шайыр үнімен араласып кеткендей Жоқ, Бахрам мырза сахнада, теледидарда, радиода ойнап жүргенде – ол сізден жырақта жүргенде мұны ұстау қиын. Дәл солай, бетпе-бет, оны сезіну үшін шайырдың тынысын сезетіндей жақын болу керек Қайғылы кеш. Бахрам ұстаздың қасында екеуміз. Шебер «Махур-хинди» ойнайды Мұнда – Хусу Гаджиев көшесіндегі бесінші қабаттағы Бахрам ұстаздың пәтерінде тары адамзаттың мәңгілік және мәңгілік қажырлы еңбегі, туысы мен даналығы туралы әңгімелейді Бұл мұңды әкелсе де, мен осы кештің және осы музыканың ұзаққа созылғанын қалаймын Төменгі төрт қабаттан 1984 жылғы Бакудің темір жарқыраған, лық толы кешкі көшеде жылдамдықпен келе жатқан көліктердің дыбысы 1985 жылдың мамыр айында Бахрам ұстазбен қоштасуға жиналдық Уақыт жүректі елжірететін мұңды сөз айтты. Мен тағы бір қымбаттыдан, мәдениетіміздің тірі тарихы бар ерекше тұлғадан, дініміздің қырағы да сенімді сақтаушыларының бірі саналатын көпір, өнер қайраткерінен айырылдым. Уақыттың салқын жүзі бір-ақ сәтте Бахрам шеберді өткенге бұрып жіберді Бахрам ұстаз оның ішінде болған кезде мен ешқашан орала алмаймын Сол уақытқа, сол өткен күндерге апаратын жалғыз жол естеліктер арқылы болуы мүмкін, мен тағы да қайта ораламын – сол естелік жолымен, өшпейтін әсерлерім мен естеліктерім ай сәулесіндей сүзіледі «Мына жіпті көріп тұрсың ғой» деген Бахрам мұғалімнің дауысы. Ол немересі кішкентай Бахрам Мансұровты көрсетеді, "үйден дәм татып, жұлып жатыр. Мен үйден кетуге мәжбүрмін - алады, оның жұмысы екенін тамырынан білемін. Аздап өссін. Менен де жақсы ойнасын деп үйретемін. Мына жаңа аспаптармен емес, өзіміздің аспаппен. Ата-әжемнің айтуымен..." Кішкентай Бахрам Мансұров ақымақ емес еді Екінші Бахрам болған жоқ Ұстаз Бахрам өзінің ұлы болған Мансұровтар әулетінің БІР ЕКІ ұлы барабаншысы ретінде есте қалды Мансұров ұрпағы ғана емес, өзі айтқандай «аруз салмағында», «ата жолында» ойнайтын Әзірбайжан тарзанының Ұлы мен Жалғыз тарзанындай! Тарих пен ұлы өнердің қисыны осы болса керек – мұндай шебер бір ғана! Жалғыздықпен емес, ерекшелікпен ЖАЛҒЫЗ! Хусю Гаджиев көшесіндегі сол таныс ғимарат пен пәтерде әртүрлі адамдар көптен бері тұрып жатыр. Тіпті көшенің бұрынғы атауы – Әзірбайжан даңғылы да жоқ Ұлттың бұрынғы элиталарының өмірінің талай ондаған жылдарында рухы осы көшеге лайықты биік атау берді Сәті түсіп, жұмыстан үйге баратын жолым күнде кешке сол жерден өтеді. Даңғылдың басына жеткен сайын не бағдаршам «тоқта» дейді, не көлікті тоқтатамыз, не жол ашық болса да, еріксіз солға бұрылып, біз өтіп бара жатқан таныс, сырлас ғимараттың жоғарғы қабатындағы терезелерге қараймын Бір кездері бұл ғимаратта әзірбайжандық көрнекті стильші, мугам білуші Бахрам Мансұров тұрған. Мұнда ондаған жылдар бойы оның және шайырдың тартымдылығы қаншама адамдарды тартады! Бұл мекен-жайға алғаш рет келгендер телефонға жауап беріп, үйді қалай табу керектігін сұрағанда, Бахрам ұстаз түсінікті болу үшін ғимараттың нөмірін қосты. төменде фотостудия бар, оның жанынан оңға бұрылып, аулаға кіріңіз Хасандирде Бахрам мырзаның өте сәтті түсті фотосы дүкеннің витринасына ілініп, мекен-жайы көрнекті орын саналған мұндай шеберхана жоқ. Бірақ, Бахрам ұстаз, халық әртісі, Әзірбайжанның үздік суретшілерінің бірі Тарзан! Қазір – ол 115 жаста, ол 116-ға толғанда әлі де сол жерде және әлі талай онжылдықтар бойы сонда болады Ал, ұлттық музыкамызға өмір бойы сүйіспеншілікпен, фанатизммен, жанқиярлықпен қызмет еткен бұл баға жетпес өнерпаздың бір кезде өзі тұрған ғимаратқа оралуын, күнде сол ғимаратта болғанын қалаймын! Мен Бахрам шебердің барельефі сол ғимараттың жанынан өтіп бара жатқанда қабырғадан бізге қарап тұрғанын қалаймын. Сондай-ақ, бұл тілек жүрегімнен өтіп бара жатқанда, мен оны ғана емес, мен үшін өте қымбат және ұмытылмас Бахрамды ойлаймын. Қазір туған Әзербайжанның атымен аталатын бұл даңғылдың бойында тізілген ғимараттарда көптеген ұлы музыканттарымыз, жазушыларымыз, ғалымдарымыз өмір сүрген. Қазір қабырғаларда ескерткіш тақталар ілінді. Дегенмен, олар өздерінің жарқын шығармашылығымен және жарқын өмірлерімен бұл назарға толығымен лайық болғанымен, көпшілігі әлі де күтуде. Барельефтерімен, мемориалдық тақталарымен Әзірбайжанды бұрынғыдан да көрікті және сүйкімді еткен теңдесі жоқ адамдар өздерінің маңайларына, ғимараттарына қайта оралса, бұл Бакудің барлық көшелері мен даңғылдарынан ерекшеленетін Музей даңғылына, Кітап даңғылына айналуын қалайды. Сол арқылы біз де алғыс айтуымыз керек естеліктер алдындағы қарызымызды өтейміз және осы даңғылдың бойында жүргендер күн сайын ұлттың жарқын да өлмес тұлғаларымен сәлемдесу мүмкіндігіне ие боламыз. Өкінішке орай, жастардың көпшілігі олардың көпшілігін біле бермейді. Кітапқа деген ықылас суыған қазіргі заманда олар тым болмаса осы тақтадағы сараң жолдарды оқып, ұлтымызды биікке көтеру үшін жанын пида еткен ұмытылмас тұлғаларды танитын болар Бахрам ұстаздың музыкасы – көзі тірісінде де, қазір де мыңдаған әндердің ішінде ерекше көзге түскен білудің құдіреті, жүрегінің лүпілі, сезім жылуы – оның алыс ертеңгі күндерге жазған хаттарына ешқашан ескідей қарамаңыз, жолдардың арасынан, артынан байқамаған мағыналарды іздеңіз Сол ескі, бірақ тозбаған хаттардың әрқайсысы жүрегіңіздің лүпілімен келіп, әлі естімеген талай хикметтерді ашады, мызғымас үмітпен өмір сүрудің сырын сыбырлайды, ең қиын жағдайда да табандылық танытады