Мың өлім туралы әңгіме – «Лабиринт»

Есмира ИСМАЙЫЛОВА филология ғылымдарының кандидаты, доцент «Уақыт болмайтын уақыттың өзі, біреуді немесе бірдеңені күтуге уақыты да, шыдамы да жоқ...» Жазушы, депутат Имамверди Исмайыловтың «Лабиринті» – бір өлім туралы әңгіме жазушының мифопоэтикалық стильде жазылған соңғы шығармаларының ішіндегі ең қызықтысы. Әңгімені «Үкі мен гвардияшының» жалғасы деп те атауға болады. Әңгімедегі кейіпкердің, хикаядағы кейіпкерлердің аты-жөні жоқ, ал мекеннің мекенжайсыз болуы өте жасырын, астыртын мағыналарды білдіреді, SOS сигналы естіледі. Қияметтің де алыс еместігін ескертеді Жазушы Анардың «Пойыздан кеткен адам», «Вагон» арманымен дүниеден кеткен ақын Эльчи, «Патриархтың құлауы» фильміндегі Маркестің императоры, «Генерал өз лабиринтіндегі» Симон Боливар, «Соттағы» Франц Кафканың Джозефі, «Соттағы» Иван, Лев Толстойдың «Достық» кейіпкері И. Стефан Свейгтің «Шахмат» новелласы, т.б. бұл кейіпкерлердің жалғыз және белгісіз өлімі арасында симметриялық ұқсастық, үйлесімділік сезіледі. Сөздердің симметриясынан, бояудан, өлім тыныштығынан туындаған үйлесімділік. Осы өлімдердің бәрінің түсі сары, солып бара жатқан күннің әкелген сарғаюы, жалғыз өлген адамның бетіне өлім түні, адам әрекетінің нышаны саналатын ақ пен қараның реңктері де осы сарғаюмен аздап араласқан «Таң сəтте бір қызметшім оянып, шынтақтап отырды. Қабырғаға өріліп, көзін шауып тұрған нəзік сəулелерге қарап, кенет шегініп, отты шыққан күн де ​​батады: уақыт бар, уәде бар» деп ойлады. Повесть өзінің философиялық ауыртпалығын осы уақытта айналатын және уәде беретін психологиялық ойлардан, өмірінің соңғы сағаттарында жалғыздыққа сотталған адамның сезімінен, күйзелісінен және өзін-өзі есеп беруінен алады. Оқиғаның негізгі желісі де, кейіпкері де өлім. Болған оқиғаның бәрі оның айналасында болады. Өлім Жазушы адамның бір күндік азабы мен психологиялық күйзелісін, өткен естеліктерін шеберлікпен көрсетеді. Имамверди оқырманын осы өлім лабиринті арқылы өткізеді. Өлімнің азабы табиғи болғаны сонша, ол саптардан секіреді, бүргедей денеге жабысады. Бұл сізді дірілдейді, ауыртады Өлім тақырыбы әрқашан әлем әдебиетіндегі ең жиі қозғалатын тақырыптардың бірі болды. Көп жағдайда әдеби ағымдарда сентиментализм мен романтизм үстемдік еткен кезеңдерде жасалған шығармалардың әдеби қаһармандарының соңы өліммен аяқталды. Эсхил мен Шекспир трагедияларының әсері олардың кейіпкерлерінің өлімінде де болды Жазушы Имамверді Ысмайыловтың хикаясының кейіпкері Әзірәйіл есігін қағып кетпесе де өлетінін сезеді. Өліп қалмас үшін теледидардан көріп жүрген дәрігерге барып, мұңын айтады. Обсессивті!.. Бұл оның ауыратын дерті: "Шағым көп... Ойланудан, бір әрекетті қайталаудан шаршаймын, қатты ренжідім. Көбінесе қорқамын, қорқамын. Үмітсіздік адамды талай күйзеліске ұшыратады. Не көрсем, не кездессе де, еріксіз қайта санай бастаймын. Ойым араласты ма, жоқ па, іздеймін." Мен өзімді көндіре алмаймын, бір сәт естен кетпейді, ал ессіздік көп нәрсені ұмытып, не істеуім керек, қайда барсам екен, қартайған кезімде жаным қайдан келді?! Қайдан? Негізі дәрігерге қойған сұрағының жауабын біледі. Бұл дерт жылдарға созылған жалғыз түндердің сұр үнсіздігінен, адамдарға қажетсіздіктен, махаббаттың жоқтығынан пайда болды. Осыны жақсы білетіндіктен, дәрігер жазып берген дәрі-дәрмек көзіне бір тиын да түспейді, рецептті қарамай жыртып, қоқыс жәшігіне лақтырып жібереді. Дәрігерге берген мойындауында оның іс-әрекетінен туған жасырын қорқыныш жасырылады: «Қолымды жуамын, тазармайды деп ойлаймын, санамда бәрі кір болып қала береді...» Бұл кір – әлі күнге дейін тазаланбаған адам баласының өміріне қосылған харам. Өлім қорқынышымен араласқан бұл қорқыныш бәріміз үшін азапты тірі қалдырады! Өмірде кездейсоқтық бар ма? Бәлкім, атақты философиялық заң айтқандай, барлық сәйкестіктер қажеттіліктен туындайтын шығар? "Өкініштісі, ол тұрған ауданда босану үйі мен тойхана қатар салынған екен. Осы екі ғимаратты бір-бірінен бөлек тұрғызса, құрбанымның берген өмір үлесі ұзарар ма еді, әлде маңдайыма жазылған жазу жаңадан жазылар ма еді?!" Туған үйімен Имамверді Исмайылов ғұрып үйі бір көшенің бойында тұрғызылғанын айта отырып, туған мен өлімнің қас-қабағындай жақын екенін, байқа, Адам баласын еске салады И.Ысмайыловтың кейіпкері кім, ол қандай, қандай мамандық иесі, өмірі қалай өтті? Оқырманға бұл жайттар беймәлім болса да, белгілісі «Балаларын өсіріп, ешкімге алғыс айтпастан, соңғы дайындықтарын жасады: өлген күні, жуынатыны, кебінінің құны, үш-жеті, қырық, бейіт шығарылғаны – қыруар ақша жинап, орамалмен орамалмен орап, анасының шөмішімен орап тастапты. бұрышы...» 2-3 сөйлемде автор өз қаһарманын заңды еңбекпен суреттеген. өмір сүретінін, ақшаның тұтқыны емес екенін көрсетеді: «Ақша – мәселе, шайтанның мінезі бар, ол адамның қойнында көшіп-қонып, тез көгеріп, құрт болып кетеді, қолын ұстап, таяққа ұрады... Қол лас, бірақ адамның іші, ниеті одан да жаман дейді. ал таусылмас құмарлық өліп, тасқа айналып, миымызды шайқап, ащы шындықты түсіну үшін И.Ысмайылов өмір шындығымен басымызды ұрады: қайтару үшін ақша жұмсайды...» Жазушы кейіпкері өліммен бетпе-бет келгенде, оның ең ауыр азабы – жалғыздық екенін түсінеді. «Жалғыздық – өмірдің күзгі уәдесі, бәрі сарғайып, шуға толы құлағының түбіне дейін. Қатал өмір салты: айналаңда адам көп, бірақ сен жалғызсың. Жалғыздық ауыр, көп пәленің есігін ашады...» Бұл да автордың адам баласының жойылып, адамзаттың жойылуы туралы оқырманға жеткізгісі келгені Жазушы Имамверді Ысмайыловтың «Қыс кесіп, жаз қиған қаншама...» деген жолдауында не жасырылған? «Жалғыз өмір салты – бір мезгілдік климат сияқты – бүгіннен әйтеуір өтіп, рахаттанасың, бірақ кешегі күнді жасыра алмайсың, ертеңді де ойлай алмайсың. Ертең не боларын, не боларын білмегеніміз жақсы...» Автор осылайша ертеңгі күннің үмітімен бүгін жоғалтып бара жатқанымызды жеткізеді "...Қызық, Алланың құлының көз жасы жүректің қай көзінен ағып жатыр? Сіз бұл туралы ойлап көрдіңіз бе? Мүмкін жоқ. Өйткені адам өлім алдында өзіне қоятын сұрақ: "Көз жасы әдемі де, кір де болуы мүмкін: олар өз орнына қарайды ..." Сатқындық пен өтірік, кек пен өшпенділік, өкініш те қуаныш сезімін ластайды. автордың мәтіннен жеткізетін тағы бір хабары «Лабиринт» кейіпкері кейіпкерінің көп қырынан жазушы Елчин Хұсенбейлінің «Видасындағы» дәрігерге ұқсайды. Дәрігердің өлер алдында ағаш отырғызуды тілеуі және армян офицеріне Гиппократтың антына берік болып көмектесуі – оның іскерлік әлемінің тазалығының белгісі. Бұл сезімдерден И.Ысмайыловтың қаһарманы да құр қалған емес. Өзі танымайтын гүл сататын балаға деген жанашырлығы оның ішкі әлеміне нұр құйып, оны танып-білуімізге септігін тигізеді. Оның гүл сататын баламен диалогына назар аударайық: «...- Бүгін неше саттың, балам, нешеу қалды? «Бес» дегенді естігенде жұтынып: мына кедей не сатады, не табады, қалай ішін жылытады, үйіне не апарады? Оны аяп, қалған гүлдерді санап, бар ақшасын тапсырды.» Гүл сыйлайтын адам жоқ болғандықтан, ақшасын төлесе де, ол гүлді алмайды, өйткені оның мақсаты гүл сатып алу емес, оның көмегіне мұқтаж адамды қуанту, осы сезімнен туған қанағатпен жүрегін ысқылау. «Адам баласы өзінің бүкіл өмірін басқа бір тіршілік иесінің өмірі үшін құрды!» деп саудаға шығарған соңғы дем алған балықтарды «Әр нәрсенің құны бар, бірақ барлық себептерге себепші болған адам баласы сәт сайын құны мен танымалдылығын жоғалтып жатыр». Неліктен, неге? - сұрақтың жауабы мәтіннің төменгі қабатында, астарлы мағыналардың философиялық түсіндірмесінде жатыр Өмірдің түрлі-түсті оқиғаларға бай болғаны сонша, Адам баласы ашкөздікпен ұстап алып, ұясына апарған байлығының қолынан өшетініне аузынан демі кеткенше сенгісі келмейді. Өлім қорқынышын білетін адамдар аз. «Өлім сені алып кетер ме, әлде өлім тірілте ме?!» деп тірі жүрген, өлгендей өмір сүріп жатқандар қаншама? Жазушыны толғандыратыны – адам баласы естіген ақ дауысты елемей, табытты арқасына қойып, мәйітті жерлеген бойда өзінің лас дүниесіне қайтады. "Жерлеу рәсімінде бәрі мұңайып, мұңайып, терең армандарға шомылады. Әркім мұңда, дүниенің ажалына налып, зираттан шыққандай, қойнында зұлым жылан көтеріледі. Жолдар кесіліп, әркім өз құбыласына теңселеді. Оның не ұтатыны, не ұтқаны, не ұтқаны, не ұтқаны, не ұтқаны, не ұтқаны, не ұтқаны, не ұтқаны, нені ұтқаны: "Жерлеу рәсімінде бәрі мұңайып, мұңаяды. судья...» Әр адам бұл дүниеге өз міндетін орындау үшін келді. «Бір адам құдық қазып су береді, нұрын таратып, сауапқа айналады, екіншісі өз дүниесінде құдық қазып, қап жасап, үйді бұзады. Ондай адам бәріне менсінбей қарайды, бірақ Алланың ұлық екенін, оның барлығынан жоғары екенін, оның бәрін көріп тұрғанын түсінбейді». Ал Алланың көргені, көргенінің есебі болғаны жақсы – бұл әңгімеден тағы бір хабар! Неліктен «Лабиринттің» кейіпкері анасын өмірінің соңғы сәтінде есіне алып, өлім алдында онымен сөйлеседі? Бұл сұрақтарға жауап беру өте қиын. Аналар баласына көзі тірісінде ғана емес, қайтыс болғаннан кейін де жақын болады дегенді бір жерден оқығанмын. Бала дүниеге келгенде ана мен баланың кіндігі кесіледі. Әкем мен шешемнің соңғы күндері мен соңғы сөздері есімде. Өлім мен өмір таласып жатқанда аналарын көріп, сөйлескендерін, оянғанда аналарын шақырғандарын айтады. Имамверді Ысмайыловтың «Лабиринтінің» кейіпкері де анасын ажалмен тығыз қарым-қатынаста болғанын еске алады: «Ананың сары шырмауық ала қолдары, балға байлаған балық саусақтары, тоқылған сырлы ілмектері, нәзік шырқайтын нәзік әндері, сағынышпен жанып тұрған алаулар мен оның шалғайдағы сәбилік шақтан келген бейқам үндері. ыңылдап бірдеңе айтып жатыр еді, оның құлағы сыңғырлап тұр, үн жоқ, ызыңы жоқ: Әй, АНА, қайдасың? Жазушы кейіпкерінің еңбекқор әке екенін жазғанымен, балаларының соңғы демі қалғанша еңбек етіп, олардың барлығын қамтамасыз етіп, ақыры зейнеткерлікке шығып, тіпті жаназа шығынын да оларға қалдырмайды. Бұл адам өзі үшін емес, балалары үшін өмір сүрді. «Адам сондай, тізесін бүкпей күндіз-түні пілләнің құртындай еңбек етіп, тағдырдың кілемін езгімен тоқиды, ілмек тастайды, өрнек салады. Бәрін аяғына дейін жеткіздім, бәрін жасадым деп ойлайды, бірақ бұрылып қараса, өмірдің әлдебір жібі қашып кеткенін, бір жерде тәртіп үзілгенін көреді. Бұл жад ілмектері көзінің үстінде ме, аяғының астында ма, қайда, уәде өтті ме, келіспеушілік жойылды ма, ол білмейді...» «Лабиринтті» ұмыт болып бара жатқан ұлттық-рухани, адамгершілік құндылықтарымызға, жойылып бара жатқан ұлттық жадымызға жазылған ақ деп те атауға болады. Неге қарт балаларын жалғыз қалдыру керек, тағдырдың үмітіне қалдыру керек, неге ұмыту керек? Өйткені, бұдан 40-50 жыл бұрын олай емес еді. Неліктен адамдар тез өзгерді, қарттарды тағдырдың үмітіне, уақыттың өтуіне, өлімнің шырмауында қалдыру неге үйреншікті болды – Имамверді Исмайыловтың «Лабиринттен» қоғамға ескертуі – ата-анаңа қамқор бол. Отан, жігер, намыс, ар-ождан солардан басталады! Әңгімені оқи отырып, «Қарттар қарт аттарына мініп кеткен» деген сөз есіме тағы түсіп, сол кісілерді аңсадым. Имамверді Ысмайыловтың батыры да сол ерлерді аңсайды: «Қан төккен, ұрпақ араздығын үзген, тамыры кең, көмекші, сөзі дана, ісі әділ, тізесі өткір ерлер қалай жоғалып кетті?...» Шыңғыс Айтматов «Ғасырға тең күн» фильмінде, Маркес «Жүз жылдық алапат» фильмінде, Иса Муғанна «Идеалда», Юсиф Самадоғлы «Кісі өлтірілген күні», Анар «Қонақ үй бөлмесінде», Камал Абдулла «Аяқталмаған қолжазбада» сол кісілердің жоғалып кеткенін жариялады. Уақыт келді, заман келді: «Енді әр үйдің өз мұржасынан түтін шығады, бар болса... Ешкім демін алып, өз отынан қашып құтыла алмайды. Оны сөндірмей, жан-жақтан үрлейді – қолы жетсе де, жетпесе де – тозақтың қазанына шоқ тастап, отын шығарып алғандай, осыдан жұбаныш тапқандай» Жүрек деген жаман... «Кішкентай кезімде ақ қағазға түрлі-түсті қарындашпен жүректің суретін салсам, анам келіп: «Осында өзіңді суреттедің, балам! Құрғақ жүрек емессің, қандай пішінсіз жүрек екенсің!..» Сосын өзін жаман сезініп, бәрі шынымен де жүректен басталатынын кейін түсінді. Жүрек болмаса жан да, өмір де жоқ. Өмір де, сезім де, махаббат та, бар қасірет те ауыратын мәңгілік мекен – жүрек!..» «Лабиринт» кейіпкерінің де жанынан кетпейтін досы, сырласы – жүрегі бар «Менің өмірім мағынасыз болды, менің өмір сүру және өмір сүру сезімім болды менің махаббатым бітті. Тыңдайсың ба, қатып қалған, қираған енжарлықтар, түсінесің бе!.. – Сөздері бос болып, кеудесін толтырып, жалқау болып, өкінеді. -От пен судың арасында не істеп жүрсің!? Сен де басқалар сияқты мына өмірдің ағысына қосылдың, кетші, қатыгез ай. Неге басқа қазанды қасықпен араластырмасқа. Аузыңды жауып, үйіңе тозаққа барсаң жақсы! Уақытым келсе, көр қазып, көметін шығар, сыртқа тастамас... Бақытсызмын, көзі тірісінде де бұл өмірден орын таппадым... Дүниені електен өткіздің ғой, кімге керексің, бар-жоғың не өзгереді?! Өмір тамаша, бірақ сендей актерсыз. Рөлдер бөлінген, сіз тіпті «және басқалар» емессіз! Біреуге керек болмау - азаптың өзінен де үлкен азап. Өліммен оңаша қалғанда оған балалық шағының естеліктері келеді. Сол жылдардың әзіл-қалжыңын – ауыртпалықпен емес, рахатпен қабылдайды! Менің салмағым, жетістігім осында қалсын деп алау басына секірген жылдары бәрі таза, әдемі, бейкүнә еді Әңгімеде бір сөз менің назарымды аударды. Бұл сөз маған ғасырлар жаңғырығы, ұлы Қорғұт атаның ескертуі ретінде келді: «Маңдай жазуы маңдайдың сыртында емес, өткен-кеткеннің бәрі оқи берсін!.. «Жамандық көргенде жақсылық, жақсылық көргенде жамандық бар. Бізге жақсылық бер, Раббым!.. "Әр есікті ашқанға жүрегіңді ашпа!" Таңның атысының суреттелуі, әңгіменің таңғы көрініспен және түннің қорқынышты қараңғылығымен аяқталуы көптеген тақырыптардың кілті болып табылады. Бір көшедегі туған мен жерленген үй сияқты. Батырдың өлімі - әңгіменің шарықтау шегі. Айта кетерлігі, бұл өлім қараңғыда, түнде болған. Құдіреті күшті Алла тағала да әділ, Құлын ажал лабиринтінде жалғыз қалдырмайды, Жан дүниесіне нұр тасқынындай төгеді. Мешіттен шыққан азан үнімен сөздің шәһәдәтін айтып, мейірімімен жанын сипап, хақ әлеміне апарады. «Бұрынғы толған бұлттар көз тойғанда жасын ағызып жібереді де, оның жаралы жанын шоқпен көмкерген биік аспанның тұзды, жарқыраған жидектері ағып жатқандай әсер қалдырады» деп әлі де жасын төгеді Шығарманың көркемдік қасиетіне келсек, әңгіме өте ойнақы тілмен, ертегі-дастан тілінде жазылған, халық ауыз әдебиеті үлгілері мен ауыз әдебиеті үлгілеріне бай деп айта аламыз. Әңгімедегі көптеген тіркестер мақал-мәтелдерді еске түсіреді. Солардың ішінде жазушы қиялынан туған «Арлы шіриді, ұятсыз дерт шіриді!» деп бұрын естігеніміз де бар. Нағыз бақыт – осындай сау жанмен өмір сүру, оны ешбір бата алмастыра алмайды. Шіркін өлім – соңғы пайда!.. Сіз де кірген есіктен, көтерілген баспалдақпен түсе білуіңіз керек... Бірақ, күнәні бөлісетін кез келгенде, Құдайдың ешқайсысы кінәлі болғысы келмейді... Өмірдің өз формуласы мен математикалық кестесі бар: жинау, шығу, ұру, бөлу - бұл өмір сүрудің саналы болғаны, дұрыс... Білетін де, танымайтын да әр адамның ішінде сен білмейтін басқа бір адам жасырылады, ал сен оны білгенше тым кеш. егер ол шайқалса. «Қара, тойында ойнап жүрген, туған күнінде жылап жүрген...» Соқырлығынан ұялды!.. Адам бар – құрма өсіреді, адам бар – тікен... «Табан астынан жер қашқанда қайда қашасың?!». Олар асығыс, пісіп-жетілмеген тәубеге жүрек бермейді! Ақырға бар, төрге кел – малдың тірлігі еді... Ақыр мен төрдің аражігін білмейтін адамға не керегі бар?!. Хикуп та оны інжу-маржандай кемсітеді, оның қиыншылығы баласынан артық: қызғаныш, ашу, жиіркеніш, күдік... «Білгеніңнің бәрі шындық емес, ал сен істегеннің бәрі шындықты іздеу емес – ол зиян әкеледі...» Жазушы Имамверді Ысмайыловтың «Лабиринті» – қазіргі әдебиетіміздің «Обсессиві». Ұмытылып, ұмытылып бара жатқан сәттерге, ұлттық адамгершілік құндылықтарымызға, осы саладағы олқылықтарға жарық түсіреді. Сол олқылықтарға: ата-ана құқығы Алланың құқығы болса, неге біз оларды қартайған шағында жалғыз қалдырып, қажетсіз жүк ретінде қарттар үйіне тастап, өлім лабиринтіне итермелейміз? Өйткені, сол күннен бастап бәріміз үшін бар. Осы тұрғыдан алғанда «Лабиринт» «Бір өлім туралы әңгіме» емес, «Мың өлім туралы әңгіме». Дөңгелегі осылай айналса миллион болуы мүмкін Түннің жүрегін оятатын азан – Алладан келген азан