Ел жадында өмір сүріп, алып жүрген ұлы сөз шебері

Қазіргі әдебиетімізде сондай тұлғалар бар, оларды тек ақын, прозаик, публицист немесе саясаткер ретінде көрсету жеткіліксіз. Өйткені мұндай атаулар тек шығарма жазып қана қоймайды, тек пікір білдірмейді; олар тұтас бір дәуірдің рухын, бір ұлттың тарихи жады мен географияның тағдырын өз иықтарында алып жүр. Сондай ерекше тұлғалардың бірі – халық ақыны Сабыр Рустамханлы Халық ақыны, көрнекті филолог, қоғам және саяси қайраткер Сабыр Рустамханлы Әзірбайжан әдебиеті мен қоғамдық-саяси ой тарихында қайталанбас, өшпес із қалдырған ұлы тұлға. Ол тек ақын-жазушы ретінде ғана емес, публицист-журналист ретінде де өзінің ұлттық ой-өрісімен, қоғамдық өмірдегі ұстанымды ұстанымымен әзірбайжан халқының азаттық сезімін, еліне деген сүйіспеншілігін, тарихи жады мен ұлттық мұраттарын көркемдік жағынан да, ой-өрісімен де асқан қайсарлықпен, батылдықпен жеткізді Бүгінде Сабыр Рустамханлы есімі тек әзірбайжан әдеби ойының ғана емес, жалпы түркі әлемінің рухани жадының құрамдас бөлігі іспеттес. Шығармашылығы да, қоғамдық күресі де ұлттық болмысты қорғау, тарихи шындықты көздің қарашығындай сақтап, ұрпаққа аманат ету тұрғысынан таптырмас маңызға ие Сабыр Рустамханлының әдеби-интеллектуалдық дүниесін терең тану үшін оның шығармашылығына бағыт-бағдар беретін негізгі концепцияларға үңілсек жеткілікті. Бұл ұғымдардың басында ана тілі тұрғаны даусыз. Сабыр Рустамханлы үшін тіл тек қарым-қатынас құралы емес; тіл – ұлттың көзге көрінбейтін шекарасы, тарихи жадының панасы, адамгершілік тұтастығының тірегі. Оның ойлау жүйесінде тіл – өткен мен болашақтың арасындағы киелі көпір Сондықтан да Сабыр Рустамханлы үшін ана тілін қорғау тек мәдениет мәселесі емес, тікелей ұлттық болмысты, ұлттық рухты, мемлекеттілік сананы қорғау деген сөз. Оның шығармаларында эстетикалық сұлулықтың көркемдік элементі болу үшін тіл жеткіліксіз; ұлттық сананың, тарихи жадының және адамгершілік қарсылықтың негізгі тіректерінің біріне айналады. Сабыр Рустамханлының сөз әлемінде тіл – әрі жады, әрі шекара, әрі ұлт тағдырына ие болған жан үні «Жер қалай қорғалса, ана тілі де қорғалсын» деп жиі айтатын ойы шын мәнінде оның бүкіл шығармашылығы мен ойлау жүйесінің өнегелік формуласы. Бұл ой кәдімгі тілге деген сүйіспеншіліктің көрінісі емес; мұнда тіл мен жер, сөз мен атамекен, сөз бен тағдырлы ұлттық болмыс арасында терең де ажырамас байланыс орнайды. Сабыр Рустамханлы үшін ана тілі – Отандай қасиетті, шекарасындай мызғымас, тудай биік де қымбат Бұл рухани адалдық оның өлеңдерінен, публицистикалық жазбаларынан, жұртшылық алдында сөйлеген сөздерінен анық байқалады. Әсіресе, Әзірбайжан шындығында, ұлттық болмыс пен мемлекеттіліктің нәзік тұстарында Милли Межлис төрінен айтқан пікірлері оның сөз бен іс арасындағы тұтастықтың жарқын үлгісі болып табылады. Сабыр Рустамханлы үшін жазушылық – әдеби қызмет қана емес, ұлттық ұстаным, адамгершілік жауапкершілік, тарихи парыз Ол тілді ұлттың рухани географиясы деп түсінеді. Жерді басып алуға болады; бірақ тіл аман болса, ұлттың ішкі Отаны өмір сүре береді. Сондықтан да оның поэзиясында елге деген сүйіспеншілік картада көрсетілген елге ғана емес, сол елдің тіліне, жадына, үніне, рухына тән Қазіргі әзірбайжан әдебиетінде Сабыр Рустамханлыны ерекшелеп, ерекшелендіретін басты аспектілердің бірі – оның поэзиясындағы азаматтық сана. Ол ешқашан лирикалық сезімталдықты әлеуметтік жауапкершіліктен бөлген емес. Оның поэзиясында махаббат болса, бұл махаббат жеке сезімнің көрінісі ғана емес; бұл өз ұлтына, тарихына, еліне, адамға деген бұдан да зор, асқақ махаббаты. Оның шығармаларында Әзірбайжан елдің аты ғана емес, айтылуы, жазылуы, қарсы тұруы, қажет болса, төленуі тиіс қасиетті аманат ретінде көрінеді. Осы тұрғыдан алғанда Сабыр Рустамханлы қазіргі әзірбайжан поэзиясындағы ұлттық ерік-жігердің ақыны Оның әдеби тұлғасы мен саяси-әлеуметтік күресін бір-бірінен бөлек елестету мүмкін емес. Сабыр Рустамханлы 1988 жылғы ұлттық ояну жолында Майдан қозғалысының рухын көтеріп, тек жазбаларымен ғана емес, алаңдағы ұстанымымен де халықтың ұлттық санасына үндеген бастаушылардың бірі болды. Тәуелсіздік тұсында атқарған миссиялары, депутаттық қызметі, бұқаралық ақпарат құралдары мен зиялылық өміріндегі ілкімді істері оның қаламымен ғана жазылған. ерік-жігерімен сөйлейтін зиялы екенін айқын көрсетеді Оның көркем шығармалары мен саяси ұстанымының арасында қайшылық, үзіліс жоқ; керісінше, олар бір ұлттық-рухани желінің әртүрлі көріністері. Ақын сөзі мен саясаткер ұстанымы бір түбірден нәр алады: Әзірбайжанның тілі, болмысы және тұтастығы Осы тұрғыдан алғанда Сабыр Рустамханлы тек әдебиетші ғана емес, ұлттық жадының сәулетшісі. Әсіресе, «Өмір кітабы» Әзірбайжанның жаңа тарихындағы ой оқиғасы ретінде бағаланады. Бұл шығарма тұтас бір ұрпақтың өзін қайта тануына, тарихына үңіліп, ұлттық тағдырын қайта оқуына мүмкіндік болды. Оның қаламынан шыққан мәтіндер – ойды, жады мен қоғамдық ерікті елжірететін, қоғамның адамгершілік қуатын оятатын мәтіндер Сабыр Рустамханлының ұлылығы да келешекке бет бұруында. Ол ана тілін сағыныш объектісі ретінде қарастырмайды. Ол үшін тіл – өмір сүретін, күресетін, сақталып, болашақ ұрпаққа берік жеткізуге тиіс жанды болмыс. Сондықтан оқу-ағартудан баспасөзге, заң шығару тілінен күнделікті өмірге дейін тілді дұрыс, таза, саналы түрде қолдануды ұлттық парыз санайды. Оның пікірінше, ана тілін қорғау тек филологтардың немесе мұғалімдердің ісі емес; бұл бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі. Өйткені тіл бұзылса, ойлау да әлсірейді, есте сақтау қабілеті нашарлайды, тұлға шайқалады Оның поэзиясында жиі кездесетін тарихтан хабардарлық мұнда ерекше мәнге ие болады. Сабыр Рустамханлы шығармаларында тарих – жанды таным, жанды сана. Түркі әлемінің ортақ жады, күреске бай Әзірбайжан тарихы, Қарабақ азабы, бөлінуге ұмтылу, бірлік – осының бәрі оның мәтіндерінде мәдениет пен өркениет санасы ретінде көрінеді. Ол өткенді бүгінгі күннің еркіне айналдыратын идея адамы. Сондықтан оның шығармаларындағы «туған жер» ұғымы географияға қарағанда кеңірек, тереңірек мағынаға ие: Отан дегеніміз – тілде сөйлейтін, тарих жадында сақталатын, тұлғасы сақталған әрбір жер Сабыр Рустамханлының ақындығы, публицистикасы, зиялылық мұрасы жөнінде біраз уақыт жүргізген зерттеу жұмыстарым нәтижесінде оның әдеби тұлғасына ана тілі, ұлттық болмысы, туған жері тұрғысынан тұтастай баға беру керек деген тұжырымға келдім. Халық ақынының 80 жылдық мерейтойына орай дайындаған «Тіл, болмыс, туған жер» атты кітабым да дәл осы тұжырымның нәтижесінде пайда болып, оның шығармаларындағы тілдің ұлттық жадымен, болмыспен, мемлекетшілдік санамен орнатқан терең байланысын жақынырақ көруге мүмкіндік тудырды Сабыр Рустамханлы үшін ана тілі – ұлттың көзге көрінбейтін шекарасы, оның тарихи жады және адамгершілік қарсылық күші. Бұл негіз менің «Тіл, болмыс, Отан» атты зерттеуімде ашуға тырысқан негізгі көзқарастың мәні болып табылады Бұл Сабыр Рустамханлыны түркі әлемі тұрғысынан құнды ететін тағы бір маңызды қыры. Ол Әзірбайжан туралы айтқанда, ол тек бір ел туралы ғана емес; сонымен бірге түркі әлемінің бытыраңқы жады, ортақ мәдениеті мен ортақ тағдырын білдіреді. Оның шығармаларында түрік тілінің әртүрлі салаларының арасындағы туыстық байланыс, тарихи байланыстар сабақтастығы мен ортақ өркениет санасы қатты сезіледі. Бұл тұрғыда Сабыр Рустамханлы тек халық ақыны емес; ол да түрік әлемінің ортақ санасына үндейтін құдіретті сөз шебері Сексен жыл қарапайым өмірлік есеп емес. Әсіресе, осы сексен жылда бір ұлттың поэзиясы, күресі, азабы, үміті бар болса, бұл жас күнтізбедегі қарапайым сан болудан қалып, тұтас бір дәуірдің куәлігіне айналады. Сабыр Рустамханлының 80 жылдық өмірі де Әзербайжанның жаңа тарихына, ұлттық оянуына, тіл үшін күресіне, әдеби қарсылығына, түркі дүниесінің мұратына деген терең құрметінің көрінісі. Оны еске алу шеберге құрмет көрсету ғана емес; сонымен бірге әдебиеттегі ана тіліне, ұлттық болмысына, туған жеріне деген адалдықтың ең қуатты үлгілерінің біріне деген сәлем Бүгінде Сабыр Рустамханлы есімі аталғанда тек поэзия ғана емес; бір мезгілде дауыс, ұстаным, қарсылық пен сенім келеді. Ел жүгін сөзге артып, ұлт жадын өз тіліне аманат етіп, қаламын ақиқатқа жұмсаған ұлы есім. Шығармаларын оқи отырып, халықтың ғасырлық сілкіністерін, қуаныштарын, жеңілістерін, жаңғыруға деген ұмтылысын да оқуға болады Сондықтан да Сабыр Рустамханлы – тілдің ақыны; өйткені ол тілді ұлт тағдыры деп есептеді. Ол тұлғаның ақыны; өйткені ол адамдарды, қоғамды тамырынан ажыратпай түсінді. Ол – туған жердің ақыны; өйткені ол екеуі де жерді де, сөзді де сол киелі сезіммен қорғады Бәлкім, осы сөйлем оны мейлінше дұрыс танытса керек: Сабыр Рустамханлы – Әзірбайжан үнімен сөйлейтін, түркі әлемінің жадында қалам тербеген, Отанды сөзімен қорғаған ұлы халық ақыны Түркияның Гази университетінің ғылыми қызметкері