Ұлттық азаттық күні және тәуелсіз сот жүйесінің институционалдық негіздері

Әзірбайжанның қазіргі мемлекеттілігінің тарихында маңыздылығы қабылданған дәуірге ғана емес, болашақ ұрпақтың тағдырына да әсер ететін шешімдер бар. Ұлт көшбасшысы Гейдар Әлиев халықтың талап-тілегімен саяси билікке оралғаннан кейін жүзеге асырылған заңнамалық актілер, оның ішінде сот реформалары да осындай тарихи шешімдер қатарына жатады. Бұл реформаларға тек жаңа заңдар қабылдау немесе жаңа соттар құру деп қарау дұрыс болмас еді. Іс жүзінде әңгіме Әзірбайжан мемлекетінің құқықтық философиясын өзгерту, адам құқықтарын басымдық ретінде қарастыратын жаңа басқару моделін қалыптастыру туралы болды 1993 жылға дейін орын алған озбырлық пен заңсыз әрекеттер ұлт көшбасшысы Гейдар Әлиевтің табандылығының арқасында жойылып, заң үстемдігі мемлекет саясатының басым бағытына айналды. Сот судьясы ретінде Ұлы Көшбасшының басшылығымен жүзеге асырылған реформалар ең алдымен заңның үстемдігі мен азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталғанын ерекше атап өтуім керек. 1993 жылдан кейін жүргізілген реформалардың ең үлкен бөлігі – мемлекет пен азаматтар арасындағы қатынастарды құқықтық негізде орнату. Өйткені тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы елдегі тұрақсыздық, қарулы қақтығыстар, экономикалық дағдарыс пен қылмыстың артуы құқықтық институттардың қызметін айтарлықтай әлсіретіп жіберді. Мұндай жағдайда мемлекеттің қауіпсіздігін қорғау, адам құқықтарын қамтамасыз ету өте күрделі міндет болды Бұл пікірлер Исмайыллы аудандық сотының судьясы Нармин Гошғарованың «Ұлт азаттығы және сот билігінің қалыптасуы» атты мақаласында айтылған. ҚазАқпарат мақаланы назарларыңызға ұсынады Әзірбайжандағы сот-құқықтық реформалардың сәтті жүзеге асуының саяси-құқықтық бастауы 15 маусым – Ұлттық азаттық күнімен тікелей байланысты. Бұл күні Әзірбайжан мемлекеттілігі ыдырап, тәуелсіздігін жоғалту қаупінен аман қалып, құқықтық мемлекеттік құрылыстың жаңа кезеңіне аяқ басты. Ұлы Көшбасшы Гейдар Әлиевтің халықтың талап-тілегімен билікке оралуы елде тұрақтылықты, заң үстемдігін және мемлекеттік басқаруды қалпына келтіруді қамтамасыз етті. Міне, содан кейін сот тәуелсіздігін нығайту, сот жүйесін қалыптастыру, заманауи заңнамалық базаны құру және адам құқықтарын қорғаудың сенімді тетіктерін қалыптастыру бағытында дәйекті де мақсатты саясат жүзеге асырылды. Бүгінгі күннің өзінде сот жүйесінің даму стратегиясының негізі – сол кезде қалыптасқан қағидаттар – заңның үстемдігі, сот төрелігіне қолжетімділік, судьялардың тәуелсіздігі, адам құқықтарының ашықтығы мен басымдығы. Осы тұрғыдан алғанда, Ұлттық азаттық күні саяси тұрақтылыққа ғана емес, сонымен қатар қазіргі Әзербайжанның сот жүйесінің қалыптасуына да жол ашқан тарихи бетбұрыс болып табылады Дана тұлға Гейдар Әлиевтің басшылығымен жүргізілген құқықтық реформалардың мәні де осы екі мақсаттың арасында тепе-теңдік орнату болды. Бір жағынан қылмыспен күрес күшейтілсе, екінші жағынан құқық қорғау органдарының қызметі заң аясында реттелді. Осы орайда 1994 жылғы 9 тамыздағы «Қылмысқа қарсы күресті күшейту, заңдылық пен заңдылықты нығайту туралы» Жарлығын құқықтық мемлекет құрылысының маңызды кезеңі деуге болады. Ол құжат қылмысқа қарсы қатаң шаралар қолдануды ғана емес, сонымен қатар заңдылықты нығайтуды мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының бірі ретінде белгіледі. 1995 жылы Әзірбайжан Республикасының Конституциясының қабылдануы қазіргі мемлекеттілігіміз тарихындағы маңызды оқиғалардың бірі болды. Ұлы Көшбасшы Конституцияны әзірлеуге тікелей жетекшілік етті, оның қазіргі халықаралық-құқықтық нормалар мен демократиялық принциптерге сай тұжырымдалуын қамтамасыз етті. Бүкілхалықтық дауыс беру арқылы қабылданған Конституция адамның құқықтары мен бостандықтарының сенімді кепілдігін мемлекеттің жоғары мақсаты ретінде айқындады. Тұңғыш тәуелсіз Конституциямыз биліктің бөліну принципін бекітіп, бүгінгі күні халықаралық стандарттарға сай жұмыс істейтін тәуелсіз сот жүйесінің қалыптасуына негіз болды Әзірбайжан Республикасының Конституциясы халықаралық құқықтық қоғамдастық тарапынан адам құқықтары мен бостандықтарын кеңінен бекітетін прогрессивті заңдардың бірі ретінде бағалануы кездейсоқ емес, «Әзербайжан Конституциясы - халықаралық әлемдегі адам құқығы. «құқықтар мен бостандықтардың конституциясы». Конституцияда адам және азамат құқықтарына арналған кең көлемді ережелердің бейнеленуі оның гуманистік сипаты мен демократиялық сипатын көрсетеді 1996 жылы Гейдар Әлиевтің бастамасымен құрылған Құқықтық реформалар жөніндегі комиссия елдегі құқықтық жаңғырту үдерісіне жүйелі сипат берді. Комиссия қызметінің нәтижесінде Әзірбайжан заңнамасы халықаралық стандарттарға бейімделді, жаңа кодекстер мен іргелі заң жобалары дайындалды. Бұл процесс елдегі құқықтық мемлекет құрылысының басымдылығын қамтамасыз етуге қызмет ететін заманауи нормативтік құқықтық базаны қалыптастыруға мүмкіндік берді. Ұлы Көшбасшы Гейдар Әлиевтің құқықтық саясатының гуманистік сипатын айқын көрсеткен шешімдердің бірі – өлім жазасын алып тастау болды. 1993 жылы өлім жазасын орындауға мораторий жарияланып, 1998 жылы 10 ақпанда өлім жазасын толығымен алып тастау тек құқықтық тұрғыдан ғана емес, моральдық тұрғыдан да маңызды оқиға болды. Бұл шешім Әзірбайжанды Шығыстағы өлім жазасын алып тастаған алғашқы мемлекет болды. Бұл қадам мемлекеттің адам өмірі мен жеке басының мызғымастығын өзінің жазалау қызметінен жоғары құндылық ретінде қабылдағанының көрсеткіші болды Ұлт Көшбасшысы өлім жазасын алып тастауды қылмыстық-құқықтық саясатты ізгілендірудің қисынды нәтижесі ретінде бағалап, адам қадір-қасиеті мен адам құқықтары идеясына қайшы келетін бұл жазаны қолдану демократиялық қоғамда адамгершілікке жатпайтын және қатыгез шара ретінде қарастырылатынын атап өтті. Бұл көзқарас Әзірбайжанның құқықтық мемлекет құру стратегиясында адам өмірін жоғары құндылық ретінде қабылдаудың жарқын көріністерінің бірі болды. Әзірбайжан Республикасы Адам құқықтары мен негізгі бостандықтары туралы Еуропалық конвенцияға қосылып, Еуропа Кеңесіне кіруден бірнеше жыл бұрын өлім жазасын алып тастады. Елімізде 1998 жылы өлім жазасын алып тастауға азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің өлім жазасын жоюға бағытталған екінші факультативтік хаттамасына қосылуымыз себеп болды. 1998 жылы 22 ақпанда қол қойылған «Адам құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету шаралары туралы» Жарлығы адам құқықтарын қорғауды мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының біріне айналдырды. Одан кейінгі жылдары адам құқықтарын қорғау саласында жүзеге асырылып жатқан шаралардың идеялық-құқықтық негізі сол құжатпен қаланды Құқықтық реформалар жөніндегі комиссия дайындап, қабылдаған «Соттар және судьялар туралы» және «Конституциялық сот туралы» Заңдар тәуелсіз сот билігін қалыптастыруда және Конституцияның үстемдігін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Сот билігінің тәуелсіздігін нығайтуға бағытталған қадамдардың да маңызы ерекше болды. 1998 жылы Сот-құқықтық кеңестің құрылуы сот жүйесін қалыптастыру және сот қызметін жетілдіру тұрғысынан маңызды институционалдық жаңалық болды. Бұл институттың құрылуымен судьяларды іріктеу, бағалау және кәсіби қызметін ұйымдастыру неғұрлым ашық тетіктер негізінде жүзеге асырыла бастады 1998 жылы шілдеде Әзербайжан тарихында алғаш рет Конституциялық соттың құрылуын құқықтық мемлекет құрылысының маңызды жетістіктерінің бірі деп санаған жөн. Өйткені Конституциялық сот мемлекеттік биліктің барлық тармақтары қызметінің Конституцияға сәйкестігін бақылайтын жоғары құқықтық кепілдік тетігі ретінде әрекет ете бастады. Бұл заң үстемдігін қамтамасыз етудегі жаңа кезеңнің басы болды. Сот-құқықтық реформаларды тереңдету бағытында қабылданған қадамдар құқық қорғау органдары қызметінде сапалы жаңа кезеңнің басталуын белгіледі. 1999 жылы қабылданған «Прокуратура туралы» Заң елімізде билікті бөлу қағидатын толық жүзеге асыруға және құқықтық мемлекеттік институттарды нығайтуға маңызды үлес қосты. Осы заңмен прокуратураның өткен кезеңнен мұраға қалған бірқатар ауқымды бақылау өкілеттіктері қайта қаралып, оның қызметі қазіргі заманғы құқықтық жүйенің талаптарына бейімделіп, сот билігінің тәуелсіздігін қамтамасыз ететін маңызды құқықтық тетіктер жасалды. Атап айтқанда, адам құқықтары мен бостандықтарына кедергі келтіруі мүмкін бірқатар процессуалдық шараларды жүзеге асыруда сот бақылауын қолдану және соттарға шешім қабылдау өкілеттіктерін беру құқық қорғау саласындағы елеулі кепілдік болып табылады. қалыптасты Сонымен қатар, полиция және қылмыстық-атқару қызметі салаларында жүргізілген реформалар да құқық қорғау жүйесін демократияландыру мақсатына қызмет етті. «Полиция туралы» Заңның қабылдануымен полиция органдарының қызметі құқықтық негізде нақтырақ айқындалып, олардың негізгі міндеті азаматтардың қауіпсіздігін қорғау, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету және заң бұзушылықтармен күресу сияқты міндеттерге негізделді. Сонымен бірге, полиция қызметін қадағалау тетіктерін құру және азаматтардың құқықтарын сотта қорғау мүмкіндіктерін кеңейту заңдылықты қамтамасыз етуге және қоғамның мемлекеттік институттарға сенімін нығайтуға қызмет ететін маңызды реформалар ретінде тарихқа енді 2000 жылдың қыркүйегінде үш сатылы сот жүйесінің енгізілуі сот реформаларының практикалық нәтижесі болды. Бірінші, апелляциялық және кассациялық сатылардан тұратын бұл жүйе азаматтардың сот арқылы қорғалу құқығын сенімдірек қамтамасыз етуге жағдай жасады. Бұл өзгеріс сот қателерін азайтуды, сот шешімдерінің сапасын арттыруды және сот төрелігіне қолжетімділікті арттыруды білдіреді Әзірбайжанның 2001 жылы Еуропа Кеңесіне қосылуы және 2002 жылы Адам құқықтары мен негізгі бостандықтары туралы Еуропалық конвенцияға қосылуы ұлттық сот жүйесінің халықаралық құқықтық кеңістікпен интеграциялануын жеделдетті. Нәтижесінде адам құқықтарын қорғау саласындағы халықаралық стандарттар ұлттық құқықтық жүйенің құрамдас бөлігіне айналды Бүгінгі өткен күндерге көз жүгіртсек, Гейдар Әлиевтің басшылығымен жүргізілген сот-құқықтық реформалардың басты жетістігі жаңа соттардың құрылуы немесе жаңа заңдардың қабылдануы ғана емес, сонымен қатар басты жетістігі заңның мемлекеттік басқару орталығына енуі, адам құқықтарын ең жоғары құндылық деп тану және қазіргі Әзірбайжанның құқықтық жүйесінің негізін қалыптастыру болғаны анық Ұлы Көшбасшы Гейдар Әлиев негізін қалаған құқықтық мемлекет құру саясатын бүгінде Әзірбайжан Президенті, Жоғарғы Бас Қолбасшы Ильхам Әлиев табысты жалғастыруда. Соңғы жылдары сот жүйесін жаңғырту, электронды сот қызметтерін енгізу, азаматтардың сот төрелігіне қолжетімділігін кеңейту және адам құқықтарын сенімдірек қорғау бағытында маңызды реформалар жүзеге асырылды Әзербайжан армиясының Отан соғысындағы тарихи жеңісінің, сондай-ақ 2023 жылы Қарабахта жүзеге асырылған жергілікті антитеррорлық шаралардың нәтижесінде еліміздің аумақтық тұтастығы мен мемлекеттік егемендігі толығымен қалпына келтірілді. Осымен елдің бүкіл аумағында Әзірбайжан Республикасының Конституциясы мен заңдарының қолданылуы қамтамасыз етілді, конституциялық заңның үстемдігі толығымен бекітілді. Осы тарихи жетістіктердің нәтижесінде бүкіл Әзірбайжанда басты заңымыз болып табылатын Конституцияның заңды күші қамтамасыз етіліп, мемлекеттік егемендік пен конституциялық басқару принциптері толық жүзеге асырылды Қазіргі таңда Әзірбайжан мемлекеті Ұлы Көшбасшы Гейдар Әлиев айқындаған құқықтық мемлекеттілік бағытын ұстанып, Президент Ильхам Әлиевтің басшылығымен заң үстемдігін одан әрі нығайту, адам құқықтарын қорғау және тәуелсіз сот билігін қамтамасыз ету бағытында дәйекті даму жолын табысты жалғастыруда. Сол себепті де сол кезеңде жүргізілген реформаларды Әзірбайжан тарихындағы құқықтық модернизацияның, тәуелсіз мемлекеттіліктің құқықтық тіректерінің орнығуының және құқықтық мемлекетке көшудің сәтті әзірбайжандық үлгісінің бастауы деп бағалауға болады Бүгінде Президент, Жоғарғы Бас Қолбасшы Ильхам Әлиевтің басшылығымен өзінің толық егемендігін қалпына келтірген бүкіл Әзірбайжанда Ұлттық азаттық күні идеяларының мәні зор. Біз судьялардың ең жоғары парызымыз – осы тәуелсіздік пен тұрақтылықты әділ де шынайы шешімдерімізбен қорғау 2026 © AZERTAC. Авторлық құқық қорғалған. Ақпаратты пайдалану гиперсілтеме арқылы көрсетілуі керек