Қоныс аударылған адамдарды мемлекеттік қолдаудың жаңа моделі

Азербайджан 30-ға жақын аумаққа қатысты проблемадан тартынбайды, бұл да елміз үшін елеулі гуманитарлық шақыруларға қатысты, айту олар ки, бүкіл аймақтарға өз әсерін көрсетеді. Арменияның басқыншылық саясатының салдарынан бір миллионға жуық қандастарымыз туған жерінен көшіп кетті. Бұл Әзірбайжан тәуелсіздігін енді ғана алып, еліміз күрделі мәселелер мен экономикалық дағдарысқа тап болған кезде де болды. Осындай қиын-қыстау кезеңде Ұлт көшбасшысы Гейдар Әлиев билікке оралуымен мемлекетіміздің тәуелсіздігі сақталып, сонымен бірге босқынға ұшыраған қандастарымыздың тұрмысын жақсарту бағытында елеулі қадамдар жасалып, ауқымды істер атқарыла бастады. Туған жерінен қоныс аударған ішкі қоныс аударушыларды әлеуметтік қорғауды күшейту мемлекетіміздің басым бағытына айналды Ұлт көшбасшысы тұрақты түрде қоныс аударғандар уақытша орналасқан өңірлерді аралап, олардың жағдайымен сол жерде танысып, жедел шешімдер қабылдады. Сонымен бірге, Әзірбайжанға келген мемлекет және үкімет басшылары халықаралық ұйымдардың басшыларымен кездесуден кейін, әдетте, қонақтарды Баку қаласындағы босқындар мен қоныс аударушылардың уақытша орындарын көруге шақырды, осылайша Арменияның Әзірбайжанға қарсы әскери агрессиясынан туындаған гуманитарлық апатты анық көрсетті Осы санаттағы азаматтардың жағдайын жақсарту мақсатында соңғы жылдары ел басшылығының тапсырысымен жаңа елді мекендер мен көпқабатты тұрғын үйлер бой көтеруде. Сонымен қатар, ішкі көшіп-қонушылардың жұмыспен қамтылуын арттыру, олардың білім мен денсаулық сақтау қызметтеріне қолжетімділігін қамтамасыз ету бойынша дәйекті мемлекеттік бағдарламалар жүзеге асырылуда. Мемлекеттің тиісті жәрдемақылар мен коммуналдық қызметтерге жеңілдіктер беруі осы азаматтардың қаржылық әл-ауқаты үшін маңызды қолдау болды. Көшіп-қонушылардың алдында тұрған әлеуметтік, экономикалық және басқа да гуманитарлық мәселелерді жүйелі шешу үшін мемлекет мақсатты шараларды жүзеге асырып, берік заңнамалық базаны қалыптастырды. Осы мақсатта Әзірбайжан Республикасының Президенті 75 жарлық пен өкімге, Министрлер Кабинетінен 224 шешім мен өкімге, Милли Межлис 11 заңға қол қойды. Осы құқықтық базаның орталығындағы негізгі стратегиялық құжаттардың бірі Әзірбайжан Президентінің 2004 жылғы 1 шілдедегі Жарлығымен бекітілген «Босқындар мен қоныс аударғандардың өмір сүру жағдайын жақсарту және жұмыспен қамтуды арттыру жөніндегі мемлекеттік бағдарлама» болды. Бұл бағдарлама алдағы жылдары жүзеге асырылатын ауқымды жобалардың жол картасын айқындады Қоныс аударғандардың тұрғын үй-тұрмыстық жағдайын жақсарту да мемлекеттің әлеуметтік саясатындағы басты бағыт болды. 2007 жылы теміржол бойындағы жүк вагондарынан тұратын 12 шатырлы қалашық пен елді мекендер толығымен жойылды. 2016 жылы фин үлгісіндегі 16 уақытша елді мекеннің соңғысы толығымен жойылды.Ел басшылығының тапсырмасымен қоныс аударғандарды баспанамен қамтамасыз ету мәселесін түбегейлі шешу мақсатында 121 жаңа елді мекен мен көпқабатты үйлерден тұратын заманауи тұрғын үй кешені салынып, пайдалануға берілді. Осы ауқымды құрылыс-инфрақұрылымдық жұмыстардың нәтижесінде 62 мыңнан астам босқын отбасының, яғни 300 мыңнан астам азаматтың тұрмыстық жағдайы толықтай жаңартылды Әзербайжанның Отан соғысындағы даңқты Жеңісінен кейін мүлде жаңа жағдай мен жаңа шындық пайда болды. Бұл жаңа жағдай, әрине, мемлекеттің ішкі көші-қонға қатысты жүргізіп жатқан саясатының өзгеруіне әкелді. That is, on the one hand, the expression "forced displaced person" which has been in our lexicon for many years has become history, and on the other hand, the restoration and reconstruction of the liberated territories has started, and the return of the former forced displaced people to their native lands has been started. Ұлы қайтару мемлекет қызметінің осы бағыттағы дамуының неғұрлым ауқымды және сапалы жаңа кезеңін қамтиды Осының барлығы тәуелсіздік алғаннан бергі 35 жыл ішінде Ұлттық Мәжіліс қабылдаған босқындар мен қоныстандыру актілерінің тарихқа айналғанын, жаңа Ұлы қайтару заңдарының жазыла бастағанын көрсетеді. Осыларды ескере отырып, Әзірбайжан Парламентінің Еңбек және әлеуметтік саясат және адам құқығы комитеттерінің 3 маусымда өткен бірлескен отырысында Тұрғын үй кодексі, «Босқындар мен МЖҚ (ел) Талқылауға «Ішкі қоныс аударушылардың мәртебесі туралы»» және «Ішкі қоныс аударғандар мен оларға теңестірілген адамдарды әлеуметтік қорғау туралы» заңдарға өзгерістер мен толықтырулар шығарылды Жаңа өзгерістердегі маңызды мәселелердің бірі – басқыншылықтан босатылған аумақтарда тұрақты қоныстандыру қорын құру бастамасы. Тұрғын үй кодексіне енгізілген өзгерістер құрылып, «Еңбек етуден босатылған аумақтарға тұрақты қоныстандыру қорына» кіретін тұрғын үй аумақтары азаматтарға жалға беру шарты бойынша емес, меншік құқығымен беріледі «Босқындар мен қоныс аударушылардың мәртебесі туралы» Заңға енгізілген түзетумен адам басып алудан азат етілген аумақта бұрынғы тұрғылықты жерінің орнына жаңа тұрғылықты жерді сатып алғанда немесе мүмкіндіктен бас тартқанда мәртебесін жоғалту құқықтық тұрғыдан нақты айқындалды «Ішкі қоныс аударғандарды әлеуметтік қорғау туралы» заңға енгізілген түзетуде әлеуметтік қорғау шаралары 3 жыл мерзімге жалғасатыны нақтыланған. Бұл 3 жылдық мерзім заң күшіне енгенге дейін ауыстырылған адамдар үшін қоныс аударған күннен бастап есептеледі. Заң күшіне енгенге дейін жаңа аумақтардан пәтер сатып алған МЖҚ-лар да ұсынылған заңдық жеңілдіктерді пайдалана алады. Босатылған аумақтарда босқындарға үй немесе пәтер беріледі, сол тұрғын үй алаңы дереу оларға беріледі Мемлекеттік бюджет есебінен оқитын тұлғалардың оқу ақысын төлеу оқу мерзімі аяқталғанға дейін жалғасады. Мемлекеттің әлеуметтік қорғау жүйесі бір мәртебеге байланысты емес, көп деңгейлі механизмдерден тұрады. Оған сонымен қатар атаулы әлеуметтік көмек, жұмыспен қамту бағдарламалары, тұрғын үй, білім беру және денсаулық сақтау, оңалту және әлеуметтік интеграция бағдарламалары кіреді Милли Межлистің Адам құқықтары жөніндегі комитетінің төрағасы Захид Орудждың айтуынша, отыз жыл бойы әлемнің әртүрлі платформаларынан «босқын», «жер аударылғандар» және «босқындар» ретінде ұсынылып келген Әзірбайжан азаматтары қазірдің өзінде жаңа заңды тұлғаға ие болуда. Олар енді көмек алушы емес, өз жеріне, үйіне, болашағына ие болған жеңімпаз халықтың өкілдері Депутат бұл заң жобасы Отан соғысындағы Жеңістің құқықтық нәтижесі бола отырып, күштеп қоныс аудару кезеңінен Ұлы оралу кезеңіне өтуді белгілейтінін айтты. Оның айтуынша, заң жобасында босқындарды ұзақ мерзімді қоныс аударудан шығарудың және жеңіс кезеңінің шындығына сәйкес тұрақты тұру және тұрақты өмір сүру жағдайларын қамтамасыз етудің нақты құқықтық тетіктері жасалған. Жаңа құқықтық реттеу уақытша қоныстандыру үлгісін тұрақты қоныстандыру мен меншікке ауыстырады, соның арқасында басып алынған аумақтарға оралған ЖЖҚ өз үйлерінің толық иесі болады. Заң жобасының меншік құқығын қамтамасыз ету, тұрақты қоныстандыруға жәрдемдесу және халықты әлеуметтік қорғау шараларының тұрақтылығын сақтау тұрғысынан ерекше маңызға ие Жоғарыда атап өткеніміздей, Отан соғысынан кейінгі мемлекет үшін ең басты басымдық – «Ұлы қайтарым» бағдарламасы аясында азат етілген аумақтарды тез арада қалпына келтіру, халықты туған жерге қоныстандыру. Отан соғысынан кейінгі қысқа мерзімде басқыншылардан азат етілген аумақтарымызға 85 мыңнан астам азаматымыз қоныстанды Сол аймақтарда ұзақ жылдар қиын жағдайда өмір сүріп жатқан халқымызға бүгінде барлық қажетті жағдай жоғары деңгейде жасалған. Қала құрылысы ең заманауи тұжырымдамаларды қолдану арқылы жүзеге асырылады, «Ақылды ауылдар» және «Ақылды қалалар» салынуда. Тұрғын үймен, заманауи инфрақұрылыммен қатар, халықты жұмыспен қамту да басым бағыт болып табылады, жаңа жұмыс орындары, ірі өндірістік және ауыл шаруашылығы әлеуеті құрылуда. Осының барлығы Әзірбайжан мемлекетінің өз азаматтарымен бірге екенін, олардың игілігі үшін еңбек етіп, жақсы жағдайда өмір сүріп жатқанын тағы бір дәлелдейді