Әли Абасовтың "Жоғалыс пен қайтару эстетикасы. Камал Абдолланың "Гүлчора мен солдат" пьесасы бойынша" атты кітабы жарық көрді

Әдебиетті философиялық, семиотикалық және мәдени жады контекстінде талдау қазіргі әзірбайжандық гуманитарлық ойда ерекше маңызға ие. Осы бағытта жүргізіліп жатқан зерттеулердің ішінде профессор Әли Абасовтың жуырда жарық көрген «Жоғалыстың эстетикасы және Камал Абдолланың «Гүлчоҳра мен солдат» пьесасы негізінде» атты кітабы назар аудартады. Шығармада автор Камал Абдолланың драматургиялық поэтикасын көркем мәтін деңгейінде ғана емес, ұлттық жадының, метафизикалық ойлаудың, кейінгі отаршылдық сана мен архетиптік ойлаудың күрделі эстетикалық үлгісі ретінде талдайды. Кітапта «Гүлчоһре мен солдат» пьесасының ішкі семантикалық қабаттары, үнсіздік драматургиясы, дыбыс феномені, оралу идеясы мен ұжымдық жадының көркемдік түрленуі қазіргі ғылыми-теориялық көзқарастар аясында қарастырылған Шығарманың «Алғы сөз орнына» бөлімінде атап көрсетілгендей, кітап классикалық ғылыми монография шеңберінен шығып, автордың жеке ой траекториясын, эстетикалық көзқарас жүйесін, философиялық-интеллектуалдық көзқарасын ашады. Профессор Әли Абасов тек зерттеуші ғана емес; мәтіннің ішкі қуатын, үнін, үнсіздігін еститін аудармашы қызметін де атқарады. Осы орайда, кітаптың басты құндылығының бірі – оның көп салалылығы Автор Камал Абдолланың «Гүлчоҳра мен солдат» пьесасын драматургиялық мәтін ретінде ғана емес, әзірбайжан халқының ұлттық жадының, уақыт метафизикасының және ұжымдық санасының көркемдік үлгісі ретінде ұсынады. Кітапта постколониалдық драма, архетиптердің реконструкциясы, метафизикалық мәтін концепциясы, үнсіздік феномені, махаббат пен оралу эстетикасы сияқты ұғымдар біртұтас концептуалды жүйе аясында талданған. Автор «Гүлчора мен Асғардың» тек махаббат хикаясы емес екенін көрсетеді; мұнда уақыт, жады, дыбыс, ұлттық тағдыр және адамның метафизикалық жалғыздығы өзара байланыстардың күрделі жүйесінде берілген Кітаптың «Бастау» бөлімінде автор академиялық музыкалық драма театрында қойылған спектакльден алған әсерлері негізінде спектакльдің құрылымдық поэтикасына назар аударады. Камал Абдолла поэтикасының сыртқы оқиғалардың көптігінен емес, шағын форманың ішіндегі үлкен мағыналардың шоғырлануынан туатыны атап өтіледі. Мұнда «кіші мәтін – үлкен мағына» принципі негізгі эстетикалық механизм ретінде берілген Әли Абасов пьесадағы минимализмді эстетикалық әлсіздік ретінде емес, керісінше, терең философиялық тығыздықтың көрсеткіші ретінде бағалайды. Оның ойынша, шағын диалог, қысқа үнсіздік, аяқталмаған сөйлемнің өзі үлкен тарихи және метафизикалық жүкті көтеруі мүмкін. Бұл тәсіл қазіргі герменевтикалық талдау әдістерімен үндеседі Автордың назар аударатын басты мәселелерінің бірі – пьесадағы «дауыс» құбылысы. Кітапта Камал Абдолла драматургиясында дыбыстың тек акустикалық элемент емес екендігі; тарихи жадыны, ұлттық тағдырды, ұлттық рухты таныту құралына айналады. Кейде ұлттың бүкіл тарихын бірнеше жолдар мен бірнеше интонациялар ішінде жасырып қоюға болады. Бұл ой шығарманың семиотикалық қабатын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді Кітаптың маңызды теориялық бағыттарының бірі – «метафизикалық мәтін» ұғымы. Әли Абасов Камал Абдолла драматургиясын метафизикалық мәтін ретінде сипаттап, оның көзге көрінетін сюжетке қарағанда терең қабаттары бар екенін көрсетеді. Автордың пікірінше, «Гүлчоҳра мен солдат» пьесасындағы оқиғалардан гөрі көзге көрінбейтін қуаттар, ішкі үндер мен тарихи жадының іздері әрекет етеді. Мұнда кейіпкерлер жеке кейіпкерлер ғана емес, сонымен бірге ұжымдық жадының символдық тасымалдаушылары. Осы тұрғыдан алғанда, Гүлчохра мен Асғар кейіпкерлері жай ғана нақты кейіпкерлер емес, олар әзірбайжан халқының махаббат, ажырасу, адалдық және қайтып оралу туралы ұжымдық идеяларын білдіретін архетиптік үлгілерге айналады Әли Абасов өз кітабында «Гүлчоҳра мен солдат» пьесасын отаршылдықтан кейінгі контексте талдайды. Автор әзірбайжан халқының басынан өткен тарихи күйзеліс, қуғын-сүргін, алауыздық пен ұлттық жад проблемалары шығарманың терең қабаттарында көрініс тапқан деп есептейді. Осы тұрғыдан алғанда пьеса эстетикалық оқиға ғана емес, тарихи сананың көркемдік реконструкциясы. Ұлттық жадының ыдырауы, адамның өз дауысынан алшақтап, уақытпен қатынасының бұзылуы қазіргі адамның негізгі экзистенциалды мәселелерінің бірі болып табылады Әли Абасовтың талдауындағы маңызды белгілердің бірі – философиялық терминологияны көркем мәтіннің рухына сай қолдануы. Автор ауыр теориялық конструкциялар жасаудың орнына поэтикалық-философиялық тіл арқылы шығарманың ішкі қуатын ашуға тырысады Кітапта Кемалға ерекше тоқталған Абдолла драмасы ұлттық тарих пен қазіргі адам арасындағы көпір рөлін атқарады. Бұл жерде өткен тек сағыныш объектісіне айналмайды; ол бүгінгі күннің моральдық-эстетикалық мәселелерінің кілті ретінде ұсынылған Автордың ойынша, ұлы көркем шығарманың басты ерекшелігі оның көлемі емес, тудыратын ой тереңдігі. Сол себепті де «Гүлчоҳра мен солдат» пьесасындағы шағын диалогтар, үзілістер мен сахналық үнсіздіктер тұтас бір философиялық жүйенің элементтеріне айналады. Бұл жерде Әли Абасов музыкалық эстетика мен драматургия арасында параллельдер жүргізеді. Ол кейде музыкалық үзіліс үлкен эмоционалдық шиеленіс тудыратыны сияқты, Камал Абдолла драматургиясында да үнсіздік те осындай қызмет атқаратынын атап өтеді. Бұл тәсіл шығарманы филологиялық тұрғыдан ғана емес, эстетикалық және семиотикалық тұрғыдан да талдауға мүмкіндік береді Шығарманың назар аударарлық бір ерекшелігі – оның тілі мен стилі. Әли Абасов академиялық ғылыми стильді сақтай отырып, мәтінге жоғары поэтикалық динамика бере білді. Оның тілі құрғақ теориялық пікірлерден алыс. Автор философиялық концепцияларды көркем-эстетикалық деңгейде ұсынады, бұл кітапты академиялық аудиторияға да, жалпы оқырман қауымға да қызықты етеді Кітаптың басты күшті жақтарының бірі – оның көп салалылығы. Мұнда философия, эстетика, драматургия, семиотика, мәдениеттану және психоаналитикалық тәсілдер біртұтас интерпретация жүйесінде біріктірілген. Әли Абасов ұлы әдебиет тек оқиғаларды суреттеп қана қоймайтынын көрсетеді; ол халықтың тарихи жадын, рухани күйзелістерін, метафизикалық ізденістерін білдіреді. «Гүлчоҳра мен солдат» пьесасын талдау негізінде автор қазіргі әзірбайжан драматургиясының жаңа эстетикалық мүмкіндіктерін аша білген Соның нәтижесінде «Жоғалыс пен қайтып келу эстетикасы» кітабы нақты драматургиялық мәтіннің интерпретациясы ғана емес, әзірбайжан гуманитарлық ойының философиялық-эстетикалық дамуын көрсететін маңызды ғылыми еңбек болып табылады. Бұл кітапты қазіргі Әзірбайжан драматургиясының терең рухани қабаттарын түсіну тұрғысынан маңызды теориялық дереккөздердің бірі деп санауға болады Айта кетерлігі, профессор Әли Абасовтың «Азамат пен қайтып келу эстетикасы. Камал Абдолланың «Гүлчоҳра мен солдат» пьесасы негізінде» атты монографиясы «Фюузат» баспасынан жарық көрді. Кітапты орыс тілінен аударып, ғылыми редакциясын Зейнал Мамедли жасаған. Басылым қазіргі әзірбайжандық гуманитарлық ойдың өзекті бағыттарына қызығушылық танытатын филологтар, философтар, театртанушылар, мәдениеттанушылар мен эстетикалық зерттеушілер үшін маңызды ғылыми дереккөздердің бірі ретінде ерекшеленеді