Латифа Орудждың «Жұмбақ жорықтар» романындағы адам, қоғам, уақыт және адамгершілік, рухани тағылым

Филология ғылымдарының докторы, профессор, Қырғыз Республикасының педагогы Латифа Орудждың «Жұмбақ жорықтар» романын Қ.Акматов пен Н.Абитовтың қырғыз тіліне аударуы оқырмандар арасында үлкен қызығушылық тудырып, бауырлас Әзірбайжан халқымен әдеби-мәдени байланыстар аясында рухани көпір ретінде ерекше маңызға ие болды. Шығармада адам тағдыры, әйелдің қоғамдағы орны, имандылық, әлеуметтік әділеттілік мәселелері көрініс тапқан. Романдағы бас кейіпкер Лейланың өмір жолы, жеті апалы-сіңлілі тағдыры суреттеледі; Қарапайым шаңырақта туып-өскен қыз-жігіттер өздерінің еңбекқорлығы мен берік ерік-жігерінің арқасында жоғары білім алып, әр салада еңбек етіп, өмір жолындағы күресі көркем образдар арқылы шынайы өмір негізінде берілген Жеті қыздың тағдыры арқылы автор маңызды әлеуметтік идеяны алға тартады: адамның болашағы тек өзі туған ортамен ғана шектелмейді; білім, еңбек, күшті ерік-жігер және адамгершілік қайрат арқылы адам өз тағдырын өзгерте алады. Бұл романның негізгі әлеуметтік-философиялық пафосы. Автор әйелдердің қоғамдағы рөліне жаңаша көзқараспен қарауға шақырады. Дәстүрлі ой-пікірде қыз баланың мүмкіндігі тек отбасылық өмірмен шектелсе, романда қыздар білімді, кәсіпқой, дербес ойшыл, қоғамдық өмірге белсенді қатысушы ретінде беріледі. Осы тұрғыдан алғанда әйелдің әлеуметтік субъект ретінде қалыптасуы шығармадағы негізгі ойлардың бірі ретінде қарастырылады. Жазушы әйелді әлсіз, қорғауды қажет ететін кейіпкер ретінде емес, керісінше, әділеттілік үшін күресе алатын білімді, шешімді, моральдық тұрғыдан мықты тұлға ретінде суреттеген Шығармадағы кейіпкерлердің психологиялық әлемі өмір сынақтарына қатынасы арқылы ашылады. Мінез психологиясын зерттейтін ғалым Н.Левитов «Мінез еңбек әрекетінде, қоғамдық қатынастарда, әсіресе өмірлік тартыстар мен күрестерде қалыптасып, тәрбиеленеді» деп атап көрсетеді. Адамда белгілі бір тарихи жағдайларда қалыптасқан мінез-құлық қасиеттері уақыт өте келе толық жетіліп, сол адамның жеке қасиетіне айналады. Белгілі бір әлеуметтік жағдайлар мен сыртқы әсерлердің нәтижесінде қалыптасқан мінез-құлық қасиеттері толықтай түседі, адамның ішкі жан дүниесін анық, өткір ашады Жеті апаның тағдыры сыртқы оқиғалардың реті ғана емес, адамның ішкі дамуының, өзін-өзі тануының, мақсатқа ілгерілеуінің, психологиялық кемелденуінің жолы. Қиындықтан қашпай, керісінше оны жеңуге, мақсатты өмір сүруге, қоғамнан өз орнын тауып, халқына адал қызмет етуге ұмтылуынан кейіпкерлердің психологиялық мықтылығы байқалады. Осындай образдар арқылы автор адамның ішкі мүмкіндіктері туралы терең ойларын білдіреді. Адам сыртқы жағдайларға толық бағынбайды; өзінің еркі, білімі, сенімі, адамгершілік ұстанымы арқылы өмір бағытын өзгерте алады Лейла мінезі психологиялық жағынан жақсы дамыған, заңгер ретінде әр түрлі адам тағдырларымен, қақтығыстармен, әділетсіздіктермен, заң және моральдық таңдаулармен бетпе-бет келеді. Мұндай кәсіп эмоционалдық тұрақтылықты, аналитикалық ойлауды, ішкі шыдамдылықты және моральдық төзімділікті талап етеді Мәселен, бас кейіпкер Лейланың заңгер қызметі, ұлы Руфаттың дарынды шахматшы тағдырындағы оқиғалары шығарманың мазмұнын тереңдете түседі. Романның ең терең символдық қабаттарының бірі – адам тағдырын шахмат ойынымен салыстыру. Бұл салыстыру шығарманың атауынан бастап, мазмұндық құрылымына дейін поэтикалық байланысты. Шахмат тек ойын емес. Ол – нақты және ерікті ойлаудың, болашақ стратегиясының, көрегендік пен жауапкершіліктің үлгісі. Әрбір әрекеттің салдары бар; бір қате қадам басқа мүмкіндіктерді шектейді. Нақты және ақылды қадам жеңіске жол ашады. Адам өмірі осындай: әрбір шешім, әр қадам, әрбір таңдау болашаққа әсер етеді. Руфаттың шахмат жарысындағы оқиғалары осы философиялық ойды көркемдік деңгейде ашады. Руфат үшін шахмат тек спорттық жарыс емес, өмірдің түрлі қырларын түсіну мектебі. Шахмат арқылы шыдамдылыққа, қарсыласты түсінуге, жеңіліске көнуге, жеңіске жетуге, ең бастысы өмірде дұрыс жол тауып, халқына адал қызмет етуге үйренеді Адам тағдырын шахматпен салыстырудың бірнеше маңызды философиялық қабаттары бар. Біріншіден, шахматтағы әрбір фигураның өз орны мен мүмкіндігі бар. Өмірде әр адамның өз тағдыры, қабілеті, жағдайы, жауапкершілігі болады. Бірақ фигураның құдіреті тек өзіне ғана емес, жалпы ойында оның дұрыс орналасуына байланысты. Демек, адамның табысы жеке қабілеті мен әлеуметтік жағдайларының бірлігіне де байланысты. Екіншіден, шахматта асығу көбінесе жеңіліске әкеледі. Өмірде ойланбай қабылданған шешім адамды қиын жағдайда қалдырады. Романда шахмат адам тағдырының символдық үлгісі ретінде қолданылған. Шығарманың философиялық өзегі – әр адам өз тағдырының шахматшысы болуы керек деген ой Романдағы уақыт тек хронологиялық уақыт емес. Ол адамды өмірдің түрлі сабақтарымен сынайтын, тәрбиелейтін, қалыптастыратын күш ретінде ұсынылған. Мәселен, шығарма барысында Лейланың студенттік шағы, еңбек жолының басталуы, кәсіби және отбасылық жауапкершілігі, әлеуметтік әділеттілік жолындағы күресі – осының бәрі адамның ішкі дүниесін ашатын уақыт пен өмір кезеңдері ретінде көрсетіледі. Автор уақыт хронотопын екі бағытта көрсетеді. Бірінші – өткен күндердің өмір шындығы. Екіншісі – бүгіннен болатын өзгерістерді көре білудің маңыздылығы. Дәл осы жерде шахмат ойыны романның философиялық өзегіне айналады. Өйткені жақсы шахматшы қазіргі жағдайды ғана емес, алдағы бірнеше жүрісті де болжай алады. Сол сияқты адам өмірде тек бүгінгі игіліктерді ғана емес, болашақтағы салдарын да ойлап әрекет етуі керек. Осы тұрғыдан алғанда романда уақыт адамның ақыл-ойын, ар-ожданы мен сабырын, жауапкершілігін сынайтын үлкен өмір кеңістігі ретінде берілген Жазушы «Жұмбақ серуендер» романындағы кейіпкерлердің мінезін ашуда жол хронотопын шебер пайдаланған. Ғалым М.Бахтин әдебиеттегі ең маңызды хронотоптардың бірі ретінде «жолды» сипаттады. Ол "Романдағы кездесулер көбінесе жолда өтеді. Жол - күтпеген кездесулердің көп болатын жер. Уақыт пен кеңістіктің бір сәтінде жолда әртүрлі адамдардың, барлық таптың, діни наным-сенімдердің, ұлт пен ұрпақтың өкілдерінің жолдары тоғысады. Жолда сан алуан оқиғалар түйінделіп, жүзеге асады. Бұл жерде кеңістікте уақыттың неліктен ұштасып жатқанын және оның себебін түсінетінін" атап көрсетеді. «саяхаттың» бай метафоралық мәні бар және оның негізгі өзегі – уақыт» Шығармада батырлар жолы арқылы адам тағдыры, қоғам, заман, Отан, ұлттың тамыры көркем суреттеледі. Жол хронотопы әзірбайжан халқының тарихи кезеңін, әлеуметтік оқиғаларын, рухани-адамгершілік мәселелерін, ұлттық құндылықтарды, адам мен табиғаттың диалектикалық байланысын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге ол уақыт пен кеңістік арасындағы күрделі қатынастардың көркем үлгісін құруда икемді құрал рөлін атқарады Шығармадағы маңызды тақырыптық-идеологиялық орталықтардың бірі – қоғамдағы әділеттілік мәселесі. Бұл идеяны дамытуда Лейла насихатының орны ерекше. Заңгер ретінде Лейла заңның сыртқы нормаларын ғана емес, оның ішкі моральдық мәнін де түсінетін қаһарман ретінде ұсынылған. Автор өз қызметі арқылы адам мен қоғам арасындағы қарым-қатынастағы әділеттіліктің рөлін көрсетеді. Еңбектің заң қызметкерлеріне арналуы да оның идеялық бағытын айқын көрсетеді. Автор үшін заң қызметкері тек заңның орындалуын қамтамасыз ететін адам емес. Қоғамдағы әділет таразысын ұстаған адамгершілігі мол тұлға Әділдік таразы романда құдіретті символ ретінде көрінеді. Таразы қоғамдағы тепе-теңдіктің, шындықтың және объективтіліктің символы. Бірақ бұл таразыларды теңестіру оңай емес. Өйткені қоғамда жеке мүдде, билік, қорқыныш, таныстық, материалдық сараңдық, әділетсіздік сияқты факторлар үнемі болады. Мұндай жағдайда заң қызметкерінің кәсіби біліктілігі ғана емес, оның халық алдындағы ар-ожданы да маңызды. Заңды әділ қолдану үшін адамның кәсіби білімі, ар-ожданы таза, адамгершілігі жоғары, жауапкершілік болуы керек. Сондықтан романда құқық тақырыбы құрғақ құқықтық мәселе ретінде емес, адам тағдыры, ар-ождан, қоғамның тоғысқан жері ретінде берілген Шығармадағы қаһармандардың өмірлік күресі тек білім алумен немесе кәсіби табыспен шектелмейді. Олардың нағыз жеңісі – қандай жағдайда да өзінің адами қасиеттерін сақтауында. Мұнда автор рухани-адамгершілік құндылықтарды шығарманың ішкі өзегіне айналдырады. Мысалы, жеті апаның тынымсыз еңбегі, мақсатты өмірге талпынуы, күресі олардың жеке тұлға болып қалыптасуының негізгі көзі. Тәрбие адамға қоғамда өз орнын табуға, дұрыс ойлауға, әділетсіздікке қарсы тұруға көмектесетін адамгершілік күш ретінде ұсынылады. Батырлар өмірдің қатал ағымында өмір сүрсе де, адамдықтан ешқашан айырылмайды. Бұл жазушының гуманистік ұстанымын көрсетеді. Романда адамның кәсібі, білімі, ұстанымы оның қадір-қасиетімен, жауапкершілігімен ұштасқанда ақиқат. әлеуметтік мәнге ие болды деген терең идея алға тартылады Латифа Орудждың «Жұмбақ серуен» романында ұлттық құндылықтар мен жалпыадамзаттық құндылықтар бірін-бірі толықтырады. Ұлттық құндылықтар отбасы, үлкенді сыйлау, қыз намысы, ағайын ынтымағы, ата-ана еңбегін бағалау, еңбек, достық сияқты ұғымдар арқылы ашылады. Жеті апалы-сіңлілі бір шаңырақтан шығып, әртүрлі өмір жолын таңдаса да, ішкі байланыстарын үзбегені Әзірбайжандағы отбасы бірлігі, жалпы Шығыс мәдениеті ұғымын еске түсіреді. Сонымен қатар, білімге ұмтылу, әділеттілік, адам құқығы, кәсіби жауапкершілік, әйелдің қоғамдағы рөлі және тұлғаның еркін дамуы сияқты идеялардың жалпыадамзаттық мәні бар. Бұл романды ұлттық шеңберде ғана емес, кең гуманистік тұрғыда бағалауға мүмкіндік береді. Автор ұлттық құндылықтарды адамгершілік негізін нығайта түсетін адамгершілік тірек ретінде көрсетеді. Жалпыадамзаттық құндылықтар батырлардың адамгершілік, әлеуметтік және кәсіби дамуы арқылы ашылады Шындығында, роман атауының көркемдік-поэтикалық тұрғыдан алғанда өте маңызды мәні бар. «Жұмбақ марш» тіркесі көп қабатты таңба ретінде қолданылады. Бірінші мағынасы – шахматтағы жүріс. Мұндағы «бару» есептелген қадам, стратегиялық шешім және ақыл-ойдың әрекеті деп түсініледі. Екінші мағынасы – адамның өміріндегі қадамдары. Әр адам өмірде өз жолын жасайды: білім алады, мамандық таңдайды, отбасын құрады, әділдік үшін күреседі, қиындықтарды жеңеді. Үшінші мағынасы – тағдырдың сыры. Адам әрқашан өзінің болашағын толық көре алмайды. Өмірде күтпеген оқиғалар, түрлі сынақтар мен бетбұрыстар болады. Сондықтан бұл кету «жұмбақ» деп аталады. Бірақ бұл құпия хаос емес; оның ішінде ішкі заңдылық, себептілік және моральдық логика бар. Шығармада автор ертеңгі сан қырлы өзгерістерді бүгінгі өмірден көре білетін тұлғаларды жоғары бағалайды. Бұл интеллектуалдық көрегендіктің көрсеткіші. Роман атауының өзінде терең философиялық мағына жатыр. «Жұмбақ марш» ұғымы бір жағынан шахматтағы ішкі логикаға негізделген алдын ала ойластырылған қадамды білдірсе, екінші жағынан адам өміріндегі тағдырдың күрделі де қайшылықты жолын парасаттылық, ар-ождан, жауапкершілік пен көрегендік басқаратын күрделі рухани-адамгершілік кеңістік ретінде көрсетеді «Жұмбақ серуендер» романының көркемдік ерекшелігі оның идеялық мазмұны мен символдық образдарының бірлігінде көрінеді. Шығармада өмір шындығы мен философиялық жалпылау қатар берілген. Ең негізгі көркем нышандардың бірі таразы әділдікті, объективтілікті және тепе-теңдікті білдіреді. Таразы заңгерлердің кәсіби міндетін ғана емес, адамның ішкі ар-ожданын да қамтиды. Шахмат символы даналықты, стратегияны, өмір күресін және тағдырдың күрделілігін білдіреді. Тағы бір белгі «кету» адамның таңдауын, қадамын, шешімін және жауапкершілігін білдіреді. Жеті апалы-сіңлілі таңбаның да терең мағынасы бар. Шығыс мәдениетінде жеті саны тұтастықты, толықтықты және әртүрлілікті білдіреді. Осы тұрғыдан алғанда шығарма оқырманды Шыңғыс Айтматов айтқандай «күн сайын адам болуға» шақырады Өмір шындығын көркем шындыққа айналдырудағы жазушының ұшқыр қиялы мен талант табиғатының құдіреті анық байқалады. Философ Эвальд Ильенков: «Жазушы қиялы – аса икемді ойлаудың ең өнімді түрі.Ол адам өмір сүріп жатқан дүниені қабылдау белсенділігін арттыратын әмбебап қабілет» деп анық атап көрсеткендей. Шынында да, барлық мәселелердің сыры осы әмбебап қабілетте жатыр. Жазушының да көркем ойы ұшқыр болғандықтан, адам тағдырын, сан қырлы өмірін бейнелеуде сан алуан көркемдік құралдарды табу арқылы өз мақсаты мен ойын әсерлі жеткізе біледі Соның нәтижесінде Латифа Орудждың «Жұмбақ наурыз» романы әлеуметтік-қоғамдық мазмұны терең, философиялық ойларға бай, адам тағдырын суреттеуге психологиялық тұрғыдан негізделген, көркемдік-поэтикалық нышандары күшті туынды. Шығармада бүгінгі күннің ғана емес, болашақ ұрпақтың да адамгершілік тәрбиесіне қызмет ететін ұлттық құндылықтар бар