Өлгендер күлкі – «Адам пейзаждары» сериясынан

Отан – ата-бабаларымыздың бейіті Отан – балаларымыздың мекені Туған жерім нан мен май берді Отанды ұмыту, менің ойымша, бұл нені білдіреді? Ол бейтаныс жерде болды. Жан-жақтан көкжиекке қарай созылған аласа сұр төбелердің төсіндегі көне тастардың тізбегі. Айналадағы тыныштықтың саңыраулық гуілінен біртүрлі үрей тудырды. Көргені миын тырнап жібергендей, бірдеңені есіне түсіруге тырысты. Бірақ не? Іші күйіп, басы қазандай қайнап, қанша тырысса да есіне ештеңе түспеді. Бүкіл денесін суық тер басқан Кенет жел соғып, сол мезетте жоқ жерден бір үкі ұшып келіп, әлгі құлпытастардың біріне қонып, ақыра бастайды Ол ұйқысынан оянды. Бәрі әп-сәтте еріп кетті. Бірақ әлгі қорқынышты, қорқынышты үкінің үні оның құлағынан әлі кетпеген Ұшақтың салонында тыныштық орнады Ол басын бұрып, иллюминаторға қарады - әр жерде көк қуыс. Ол аспан деп аталатын бұл бостық пен шексіздік әлемнің қай жерінде өмір сүрсе де, барлығына бірдей деп ойлады және жүз қабатты үйлерімен мақтанатын Америкада, Африканың джунглиінде, жыл бойы қар тапшылығы байқалмайтын шалғай жерлерде тұратын барлық адамдар басын көтеріп, осы аспанды көрсе, сонда барлығы бірдей болып, оның астына бірігіп, оның астына айналады. әлем деп атайды Енді міне, 20 жыл айырылысып, ұшағының салонында туған жері, Отаны атанған жеріне қайтып келе жатқанда жасаған бұл жаңалығы жүрекке жылы тиді. Соңғы 20 жылдағы өмір салтын ақтайтын бұл жаңалықтан жақсы дәлел болуы мүмкін бе? Қазір өзі тұратын, тіпті азамат болған елге барып, сонда мәңгілікке бекінуі кездейсоқтық шығар. Ресейдің үлкен қалаларының бірінде институтты бітіріп, сонда қалып, үлкен компаниялардың біріне жұмысқа орналасады. Сол жерде ол шетелдік әйелді кездестірді, ол қазір оның әйелі. Әйел одан он жас үлкен болатын. Ол өз елінде орналасқан ірі компанияның өкілі ретінде олардың кеңсесіне бизнес мәселелері бойынша жиі келетін. Гойчек жігерлі әрі жалғызбасты әйел болатын. Олардың арасында байланыс болды. Әйел оны жақсы көретін сияқты. Екеуінің қарым-қатынасы күннен-күнге жылынып, қарап отырып, ол кісімен азаматтық некеде тұрып жатқанын көрді, бұл жерлерде сән. Екеуінің арасындағы махаббат қарым-қатынасынан бөлек, әйелдің кәсіп құрып, тиімді жағдай туғызып, «тасқа» дегендей ақша табатынына сүйсініп, бір жылдан соң әлгі жанды келіншек осында жұмысын бітіріп қайтқанда, осы бір тамсану ауасына қосылып, құстай ұшып кеткен болар. Ол он тоғыз жыл бойы сол шет елде бақытты өмір сүріп, әйелі құрған серіктестіктің қаржы менеджері қызметін атқарып, ақша аударымдарын рәсімдеп, әртүрлі тауарлардың ақшалай құны туралы есептерді құрастырып, компания ынтымақтасатын әртүрлі елдердің валюталық бағамдарының көтерілу және құлдырау қарқынын бақылайды. Осылайша оның санасында күнделікті жұмысында қалыптасқан әдеттерден туындаған қаржы мен пайда идеясы оның жан дүниесін де білмей бірте-бірте жұқтырып, оны басқа адамға айналдырды. Туып-өскен ауылын, ауасын, суын, анасының пісірген тамағын қатты сағынған емес. Анасы ол студент кезінде қайтыс болды. Ол жалғыз тұратын әкесіне бірнеше рет ақша жіберген, бірақ әйелі салық пен коммуналдық төлемдердің түбіртектерін, жанұялық шаруашылықтың кіріс-шығыс балансын ашып, бұл жомарттығының отбасы бюджетіне зиянын тигізетініне көз жеткізген соң, ол ақшаны енді жібермей қойған Бірақ соншама жұмыстан жол таба алды ма? Оның ішінде маңызды байланыс үзіліп, оны ұстап тұрған тепе-теңдік бұзылғандай болды. Кейде оған ол бірте-бірте әр түрлі бұйрықтар мен нұсқаулармен қозғалатын мағынасыз, сезімсіз болмысқа айналып бара жатқандай көрінетін Ақыры, осыдан бірнеше күн бұрын әкесінің өлім аузында жатқанын естіп, тілеулес болып, қазір бармаса, ұят болар деп шешті Енді ол ұшақ салонында отырып, не болды, не болады деп ойлағысы келсе де, ойлана алмады - әкесі мен ішіндегі робот арасындағы біркелкі емес шиеленіс оған мүмкіндік бермеді. Бір жағынан, жаңа ғана көрген арманының ауыр соққысы Ауылға кіргенде таң қалды. Оның көргені оған таныс емес еді. Бұл жерге алғаш рет аяқ басқандай болды. Ауыл жолында, жыландай соқпақтарда оқтын-оқтын кездесіп тұратын ол адамдарға еліктей алмады. Бірақ ең сорақысы үйге жол табу қиынға соқты. Жол бұзылып, орнына мақта еккен көрінеді. Әкесінің туған жерін біреуден сұраудан басқа амалы қалмады. Ол алдынан шыққан қара баланы тоқтатып: Гарбала, Ашраф ағаның үйі қай жақта, қалай жетуге болады? Бала оған қарап, жеті рет өткендей жауап берді: Қай Ашраф ағаны айтып отырсыз? Бивец, Вагифтің әкесі Ашраф ағасы ма? Басынан бір шелек ыстық су құйып жібергендей болды, сол судың ыстығы сыртын ғана емес, ішін де, тіпті кеудесін де күйдіріп жіберді: Ауылдың мұрнынан аққан баласы «бивец» десе, үлкендердің көзінде кім болғанын көр. Енді не істеу керек? Джамуб баланың құлағының астына шапалақпен ұрып, үлкен былық жасамас үшін, мен сол Вагифпін, мен бивеж-зад емеспін, әлде ол өзінің бивегизмін, өзімшілдігін мойындап, баланың жүзіне күлімсіреп, иә, мен бұл Ашраф деген адам деп айту керек пе? Мына бейтаныс адамның тоңып тұрғанын көріп, оны осы ыңғайсыз жағдайдан алып шыққан баланың өзі болып, үйдің орналасқан жерін белгіледі Аулаға кірсе, інжір ағашының түбінде төрт-бес адам темекі шегіп, бірдеңе айтып отыр екен. Олар оны көрген бойда сөйлесуді тоқтатып, оған таңдана қарады. Сәлем беріп, балконға көтерілген бас сүйек бөлменің ескі ағаш есігін ашты. Қабырғаның түбіне қойылған кереуеттің жанындағы кереуетте кемпір жылап отырды, ал екі әйел қабырға бойымен еденге матрацтар төсеп жатыр. Жылап тұрған әйел басын көтеріп, оған қарады да, қатты жылады: Сен үлгермедің, балақай. — Бес-он минут болды,— деді де, төсегінен әлі алынбаған мәйіттің үстіне тартылған ақ жайманың әжімдерін түзете бастады Ол әлі орнында қатып қалды. Не істерін, неден бастарын білмеді Әйелі оның абдырап қалғанын көріп, оны жұбатып, жағдайдан шығарғысы келді: Танымадың ба? Бұл да мен, Говхар апай. Мәйітті жуып, молда шақырып, қабір қазып, аза үңгірін тұрғызуды ойлану керек... – деп бір сәт үнсіз қалды да, – Өсиет анасының қасына жерленетін болды Қараңғы болса да, бұл хабарды естігендер де болды. Бірақ бір қызығы, оны санаған ешкім жоқ – ерлер аулада біраз тұрып «Алла рақым етсін» деп аспанға шықса, әйелдері нағашы апаларына көңіл айтып жатты Мәйітті жуып, кебін жауып, ертеңіне әкесінің бейітін қазды. Бірнеше қарт әйелдер нағашы жұртына халва ойнап, ертең әкелеміз деп уәде берді. Ер адамдар аза тұтатын үңгірдің шамамен орнын анықтады, содан кейін апасынан басқасының бәрі тарап кетті Мәйіттің қасында біраз отырған соң көзі жұмылғанын көрді. Ұзақ жолдың шаршауынан арылу үшін сәл жатып, көрші бөлмеге кетті. Ескі төсекке отырды, бірақ жатып үлгермей жатып, таң ата бейітшілермен бірге зиратқа барып, анасының бейітін көрсету керек екені есіне түсті. Ол бейіттің бағыты мен орнын ұмытып кеткен Шаршау мен жатуды ұмытты. Қайтадан көңілі қалды. Ал, енді не істеу керек? Қабірдің орнын кім сұрауы керек? Біраз уақыт бұрын үйін сұрағанда, кішкентай бала оны «Бивец» деп атады. Енді анасының зиратының орнын сұраса, бетіне түкіріп, денесін қарғамай ма? Кенет оның өмірін қорқыныш билеп алды. Жалпы, ол осы туған аулада, өз үйінде өзін шақырылмаған бейтаныс адамдай сезінді. Ертең жұрт оған: «Ей, Құдай-ау, тентпей, келген жеріңе қайт, бар ма, жоқ па бәрібір, жұмысымызды істейік» десе, қарсылық білдіруге, жауап беруге сөз таппас еді Жоқ, ең болмағанда ауыр ұятқа жол берілмейді. Бір нәрсені ойлап, бірдеңе істеу керек еді Ол кенет орнынан секірді. Балконға шығып, шкафты ашып, ішін ақтара бастады. Май шамды тапқанда қуанып қалды. Целлофан пакетке салып, асығыс төмен түсіп, ауладан шығып кетті Түн болды. Ауылдың тыныштығын алыстан иттердің үрген дауысы ғана бұзды. Зиратқа жеткенде шамды шығарып, жағып, бейіттердің басындағы тастарға қарап, тар жолмен ақырын жүре бастады. Кейбір тастарды мүк басып кеткен, ал кейбіреулерінің жазулары әлдеқашан өшірілген. Қабірлердің алдына бірінен соң бірі тоқтап, тастардағы жазуларды оқуға тырысады, бірақ әр жолы шарасыздан басын шайқайды Сәлден соң шаршап, тасқа отырды. Ерні дірілдеп кетті Ей анашым... қайдасың? — деп сыбырлады ол. -Мен сені таба алмаймын Зират ішін жел соғып, құрғақ бұталар тербеліп, сыбдырлады. Шамды аздап жағыңыз және алға жылжыды - және кенеттен қатып қалды. Алдындағы бейіт басына қисық сызықпен есімі жазылған. Туған күні таныс еді, бірақ қайтыс болған күні... осы ауылдан кетіп, қайтып оралмаған жылын көрсетті Ол бір сәт тынысы тарылды. Тізесі босап, ақырын жерге батып, ақыры түсінгендей болды. Ауыл халқы үшін баяғыда дүниеден өткенін, 20 жыл бойы қолын да, ауылын да, әке-шешесінің де бейітін ұмытып, жақсы күн іздеген Вагиф Ашрафоғлының қайғылы жанының соңғы да ащы ізі екенін түсінді Олай десеңіз, адам рухының дүниесі де жойылып, ойранға айналуы мүмкін Аулаға келген ауыл адамдарының оны көрмегендей санамауының себебін енді түсінді: ол енді бұл ауыл мен оның тұрғындары үшін жоқ, қайтып оралмаған, тіпті жерленген Шам оның қолынан түсіп, дірілдеген дауыспен сыбырлады: Сонда мен шынымен өлдім бе? Кенет, жақын жерде бір үкіні аңдыды - дәл өзі армандағандай Содан біртүрлі күлкі естілді – бір топ адам жиналып, хормен күлген сияқты Оған зиратқа жерленген өлілер сияқты көрінді - олар оған күлді