Жұмыстағы психикалық денсаулық: жұмысты өзгерту контекстіндегі жүйелік көзқарас

Еңбек табиғатындағы парадигманың өзгеруі Соңғы онжылдықтарда жұмыстың сипаты мен ұйымдық жүйелер түбегейлі өзгерістерге ұшырады. Индустриалды дәуірде қолданылатын басқару әдістері, әсіресе «ғылыми менеджмент» (тейлоризм), стандарттау және бақылау арқылы жұмысты оңтайландыруға бағытталған. Бұл тәсіл өндірісте жоғары тиімділікке қол жеткізуге мүмкіндік берді, бірақ негізінен еңбектің адами аспектілерін елемеді Ол кезде жұмысшының қызметі негізінен дене еңбегімен және қайталанатын жұмыстарды орындаумен сипатталды. Өнімділік ережелердің қаншалықты сақталғанымен өлшенді. Қызметкердің рөлі берілген тапсырмаларды орындау болды. Басқару бақылауға, стандартты ережелерге, сыртқы ынталандыруға, яғни марапаттау мен жазалау механизмдеріне негізделген. Бұл тәсілге сәйкес еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау стратегиялары дерлік физикалық қауіптердің алдын алуға бағытталған Қазіргі жұмыс ортасы және психоәлеуметтік талаптардың пайда болуы Қазіргі заманда еңбек ортасы мен еңбек мәні күрделеніп, көп өлшемді сипатқа ие болды. Білімге негізделген экономиканың дамуы, технологияның жылдам өзгеруі және еңбек қатынастарының өзгеруі нәтижесінде еңбек тек физикалық ғана емес, сонымен қатар танымдық, эмоционалдық және әлеуметтік құрамдастарға негізделген қызметке айналды Бұл тұрғыда психоәлеуметтік факторлар, яғни жеке және ұйымдық орта факторларының өзара әрекеті шешуші рөл атқарады. Психоәлеуметтік факторлар қызметкерлердің назарын аудару, шешім қабылдау жылдамдығы, өзгерістерге бейімделу және ұжыммен ынтымақтастық сияқты функционалдық көрсеткіштерге әсер етеді. Бұл көрсеткіштер зияткерлік және физикалық жұмыстардың қауіпсіздігін, дәлдігін және жалпы тиімділігін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады Осы шындықтың аясында жұмыс құрылымы мен функционалдық ұйымдастыру принциптері қайта құрылды. Шапшаңырақ, командаға негізделген және интерактивті жұмыс үлгілері жеке өнімділікке емес, әлеуметтік динамика мен қарым-қатынасқа негізделген өнімділікке басымдық береді. Бұл жағдайларда жұмыс ортасы тек құрылымдар мен процестерден тұрмайды, сонымен қатар психологиялық және әлеуметтік жүйе қызметін атқарады. Осы жүйеде туындайтын тәуекелдер мен қорғаныс факторлары қызметкердің әл-ауқаты мен өнімділігі үшін шешуші рөл атқарады. Зерттеулер психологиялық қауіпсіз ортада жұмыс істейтін командалар жоғары оқуды, инновацияны және өнімділікті көрсететінін көрсетеді (Edmondson & Lei, 2014; Frazier et al., 2017; Newman et al., 2017; McKinsey & Company, 2023) Өнімділікті басқару мен мотивациядағы трансформация Сонымен қатар өнімділікті басқару мен мотивацияға деген көзқарастар да өзгерді. Дәстүрлі үлгілерде сыртқы ынталандырулар өнімділіктің негізгі драйверлері болып саналды. Заманауи көзқараста өнімділік тұрақтылығы психологиялық және әлеуметтік факторлармен, әсіресе тәуелсіздік, жұмыстың мәнділігі, сенім және жақсы қарым-қатынастармен көбірек байланысты Бұл тұрғыда адам енді жай ғана «еңбек бірлігі» емес, маңызды және күрделі ресурс болып табылады, оның ұйымдастырушылық нәтижелері байланысты. Қызметкердің мінез-құлқы, эмоциясы, психологиялық жағдайы еңбек нәтижесіне тікелей әсер етеді Бұл құрылымдық және функционалдық өзгерістер еңбекті қорғау және қызметкерлердің денсаулығына деген көзқарастың кеңеюіне әкелді. Қазіргі халықаралық тәсілдерде психикалық денсаулықты және психоәлеуметтік тәуекелдерді басқару ұйымдық менеджменттің негізгі бөлігі ретінде қарастырылады Жаһандық үрдістер және экономикалық салдарлар 2022 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағалауы бойынша әлемде шамамен әрбір сегіз адамның бірі (12,5%) психикалық денсаулық мәселесімен өмір сүреді. Дегенмен, көптеген жағдайлар стигма және шектеулі диагностикалық мүмкіндіктерге байланысты анықталмай қалуы мүмкін. Бұл мәселе еңбек жасындағы топтарда ерекше маңызға ие. Яғни, еңбекке қабілетті халықтың 15%-ында психикалық денсаулық проблемалары бар (ДДҰ және ХЕҰ, 2022). Ал COVID-19 бұл жағдайды ушықтырды. Пандемияның бірінші жылында дүние жүзінде депрессия мен мазасыздық бұзылыстарының шамамен 25%-ға өсуі байқалды. Бұл психикалық денсаулықтың макроәлеуметтік және экономикалық өзгерістерге сезімтал екенін көрсетеді Соңғы жылдары жүргізілген жаһандық бағалаулар психикалық денсаулық жеке адамның әл-ауқатының көрсеткіші ғана емес, сонымен қатар еңбек өнімділігі, ұйымдық тұрақтылық және экономикалық нәтижелерге тікелей байланысты екенін көрсетеді (ДДҰ және ХЕҰ, 2022; ХЕҰ, 2024) Психикалық денсаулық проблемалары дүние жүзінде жыл сайын шамамен 12 миллиард жұмыс күнін жоғалтады жыл сайын 1 триллион АҚШ долларын құрайтын экономикалық шығынға әкеп соқтырады (ДДҰ, 2022). Бұл әсердің айтарлықтай бөлігі тікелей емес, жанама механизмдер арқылы көрінеді. Зерттеулерге сәйкес, абсентеизмнің негізгі себебі сабақтан тыс қалуға қарағанда «презентеизммен», яғни жұмыста функционалдық және когнитивтік өнімділіктің төмендеуімен көбірек байланысты (Джонс, 2010; Делойт, 2022). 2023 жылы ХЕҰ жариялаған ақпаратқа сәйкес, әлемдік жұмыс күшінің 60%-дан астамы бейресми экономикада жұмыс істейді. Бұл психикалық денсаулыққа қатысты қауіптерді реттеу жүйелерінің әлі де шектеулі екенін көрсетеді Қорытындылай келе, психикалық денсаулық заманауи жұмыс жағдайында тұрақты өнімділік пен функционалдылықты қалыптастырудың негізгі детерминанттарының бірі ретінде әрекет етеді. Психикалық денсаулықты тиімді басқару тек әл-ауқат мәселесі ғана емес, сонымен қатар ұйымдық тиімділікті арттыру, тәуекелдерді азайту және ұзақ мерзімді тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін стратегиялық басымдық ретінде қарастырылуы керек Бұл тұрғыда жұмыс ортасының психоәлеуметтік өлшемдерін тереңірек және жүйелі түрде түсіну маңызды. Атап айтқанда, психоәлеуметтік ортаның құрылымын талдау, оны қалыптастыратын ұйымдық факторлар және осы ортада пайда болатын қауіп факторларының өзара әрекеттесуі (мысалы, жұмыс жүктемесі, рөлдердің анық еместігі, әлеуметтік қолдаудың әлсіздігі және басқару тәсілдері) болашақ зерттеулер мен қолданбалы тәсілдер үшін негізгі бағыт болып табылады Мұндай көзқарас психоәлеуметтік тәуекелдердің жеке деңгейде ғана емес, кеңірек ұйымдық контексте қалай қалыптасатынын түсінуге мүмкіндік береді. Нәтижесінде ұйымдар осы тәуекелдерді неғұрлым мақсатты және жүйелі түрде басқара алатын көп деңгейлі тәсілдерді жасай алады Баку психологиялық орталығының маман психологы және психотерапевті психикалық денсаулық саясаты мен қызметтері бойынша маман