Суреттің тарихы - ДЕПУТАТ, бұрымының құрбаны

Суретте көрсетілген бұл ескерткіш алыс дәуірді – 1960 жылдарды айтады. Барельефтен мақта егістігінің желбіреуі, еңбектің қаталдығы оның көзқарасынан сезіліп тұрады... Севил Ғазиева... Әзірбайжан ауылының, кеңестік еңбек идеологиясының, әйелдер еңбегінің символына айналған есім... Алғашқы механизаторлардың бірі ретінде ол техниканы ғана емес, егістіктегі стереотиптерді де «басқарды». Өкінішке қарай, қысқа өмірдің қасіреті Севил Ғазиева есімінің көлеңкесінде тұр. Modern.az сайтының «Сурет тарихы» бөлімінде берілген суреттегі бұл ескерткіш 1970 жылы – Севил Ғазиева қайтыс болғаннан кейін 7 жыл өткен соң орнатылған. Фотоның тұсаукесері кездейсоқ емес. Бүгін, 1 маусым - Әзірбайжандағы тұңғыш механизатор әйел, мақта терумен танымал болып, республика Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған, қайтыс болғаннан кейін Социалистік Еңбек Ері атағын алған Севил Ғазиеваның туған күні Севил Хамзат Ғазиева 1940 жылы 1 маусымда Зағатала ауданында дүниеге келген. Әкесі соғыстан оралған соң қалай жараланғанын, медбикелердің сарбаздардың жарасын қалай жапқанын айтып бергенде, ол Севильяда дәрігер болуды қалайды. 1958 жылы орта мектепті бітірсе де, қазіргі Әзірбайжан мемлекеттік медицина университетіне құжаттарын тапсырғанымен, конкурстан өте алмаған. Бірақ ол да Зағаталаға қайтпайды. Бір күні қыздарға арналған өнер мектебі ашылады деген хабар шығады. Ал Баку қаласындағы Монтин кентіндегі №5 көркемсурет училищесінің полиграфия мамандығына қабылданды. 1959 жылы КСРО-ға мынадай хабар тарады: 23 жастағы Турсуной Ахунова деген өзбек қызы мақта тергішпен бір күнде жүз адамдай «ақ алтын» жинайды. Өзбек қызының таланты туралы жаңалық Севилья Ғазиеваның өмірін біржолата өзгертеді. Ол жүргізуші-механик болуды шешеді. Бұл бастамаға Севилдің курстас 4 досы да қосылды: Дилафруз Ожағғалиева, Солмаз Қанбарова және Наджиба Гурбанова. Ол кезде «Әзербайжан жастары» мен «Молодёж Азербайджан» газеттерінде «Рульдегі қыздар!» Қозғалыстың алғашқы бастамашылары Севил Газиева, Дилафруз Окаггулиева, Солмаз Ганбарова және Наджиба Гурбанова республиканың барлық қыздарына үндеу хатын жариялады. Севилдің бастамасына 58 қыз қосылып, Баку қаласына қарасты Бина ауылындағы №1 ауылдық техникалық кәсіптік училищесінде мақта теру машиналарын үйренуге кірісті. 1961 жылы Севилья мектебін бітіріп, Миль жазығындағы Бейлагандағы (бұрынғы Жданов ауданы) №5 мақта совхозына қызметке орналасады. 1961 жылы қазанда Коммунистік партия қатарына қабылданды. 1962 жылы Ташкентте өткен Орта Азия және Закавказье мақташыларының жиналысында – КСРО басшысы Никита Хрущев қатысқан жиында Севил Ғазиеваға сөз беріліп, ол сөз сөйледі. Севилдің КСРО басшысы алдында сөйлеген сөзі қошеметпен қарсы алынды. 1962 жылы машинамен бір күнде 160 тонна мақта жинаған Севильяның атағы Әзірбайжан шекарасынан тысқары жерлерге тарады. Оған «Москвич» автокөлігін сыйлыққа береді. Сол кезде Севил Әзірбайжанда көлік тізгіндеген алғашқы әйел болды. 1962 жылы Әзірбайжан ауыл шаруашылығы институтының механикаландыру факультетіне оқуға түскен Севил Газиева жұмысшы және сырттай оқиды. 1962 жылы Әзірбайжан комсомолының XXIII съезіне өкіл болып сайланды. 1962 жылы Әзірбайжанның атақты мақташыларының біріне айналған Севил Газиева өзінің машинасымен 190 тонна мақта жинады. 1963 жылы Севил Ғазиева қыздар бригадасын жасақтамақ болды. Сол жылдың наурыз айында еңбектегі көрсеткіштері үшін Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. Кейін Әзірбайжан КСР Жоғарғы Кеңесіне депутаттыққа ұсынылды. 1963 жылы сәуірде Жоғарғы Кеңестің бірінші сессиясының ашылуында депутат ретінде Севил Ғазиева сөз сөйледі. Ол депутат болып сайланғанда 23 жаста еді. Севилья Ғазиева 1963 жылы қайғылы қазаға ұшырады. Осы қайғылы оқиға туралы Севильямен дос болған, ұзақ жылдар коммунистік партияда басшылық қызметтерді атқарған Шыңғыс Фараджов «Севилья миль жазығынан өтті» деген естелігінде болған оқиғаны былайша суреттейді: «1963 жылдың алтын күзі менің есімнен кетпейді. Әзербайжан ЛКГИ Орталық Комитеті тарапынан Бейлаган (сол кездегі Жданов) және Физули аудандарына іссапарға жіберілген жүргізуші 2-онкүндікте механизаторлар арасында машинамен ең көп мақта жинағаны үшін Севилья агротехникалық бірлестігі мен Әзірбайжан ЛКГИ орталығының уақытша қызыл туын алды. Комитеттің уақытша вымпелімен марапатталды. 27 қыркүйекте күндізгі сағат 2-де мен Севилья даласында болдым. Севил Ғазиеваға уақытша қызыл жалауды Республикалық агротехникалық одағының төрағасы М.Халилов табыс етті. Әзірбайжан ЛКГИ Орталық Комитетінің уақытша вымпелін де Севильяға бердім. Сосын бәрімізді дала қосындағы өзенге шақырды. Севилдің анасы Анаханым апай да осында болатын. Кешкі 8 болады. Барлығы тарап кетті. Фототілші Яшар Бағыров екеуміз Тарла лагерінде қалдық. Сол күні Яшар Севилді әртүрлі кейіпте суретке түсірді... Севил иненің үстінде отырғандай, неге екені белгісіз қатты қобалжыды. Ол: «Бүгін мен көп уақыт жоғалтқанымнан азырақ мақта жинадым, машинамен көп мақта теріп, бүгінде Сардар Имралиев пен Дилафруз Оқағгулиева мені басып озатын шығар» деп айтатын. Күн ымырт болса да, Севил бір-екі бункер мақта жинауға бел буды. Ол көлікті далаға айдады Әдетте Севилья мақтаны 2 машинамен теретін. Ол жарыс жолындағы досы Сардар Имралиевке де жету үшін түнде жұмыс істеген. Уақыт жоғалтпау үшін бір көліктен түсіп, екінші көлікке отырды. Көмекшісі Ғанимат көліктің бункерін босатып, келесі коллекцияны дайындап жатқан. Севил «көгілдір кемесін» қатар арасына айдап, агрегаттың аузын бұтада қалып, жерге түскен мақтаға бағыттады. Ол асығыс еді, қараңғы болды, қатарлар анық ажыратылмайды. Көліктердің жарығын жағып, жылдамдықты сәл арттырды. «Екі-үш сапар шегемін, су болғанша» деп ойлады. Шыңғыс Фараджовтың айтуынша, мақта алқабының ортасына жеткенде Севил машинаның сорғыш қондырғысының «бос тұрғанын», яғни мақтаны сорып, бункерге жеткізе алмайтынын сезген. Сөйтіп тежегішті басып, көлікті тоқтатады. Басқа уақыт болса, моторын өшіріп, жұмысын атқарар еді. Қазір оған уақыт болмады. Ол тез жерге лақтырылады. Ол қондырғының жоғарғы бөлігін жауып тұрған «қалқанды» шетке итереді. Шпиндельдер - тік күйде қатар орналасқан біліктердің жылдам айналуы соншалық, ыстық жал оның бетін шағып алды. Мұқият қарап, екі білік тоқтап тұрғанын көреді. Бір уыс мақта біліктердің арасына «қалып» қалып, оларды қозғалыссыз қалдырды. Севил сәл алға еңкейіп, қолын иіретін шпиндельдердің «пышақынан» қорғайды, мақта тығынына қол созады, оны суырып алғысы келеді. Осы кезде басының артқы жағынан қатты соққы алады. Шпиндельдер «сөйлеп тұрғандай» бір уақытта оның қалың өрімін «ұстап алады». Шыңғыс Фараджов былай деп жазады: "Оның анасы Анаханым апай маған Севилдің көлігі даланың ортасында тұрғанын айтты. Қызық, не болды? Көмекшісі Ғаниматқа телефон соғып, оны Севилге жіберді. Ғанимат кете салысымен қайта оралды. Ол айғайлап, Севилдің апатқа ұшырайтыны туралы жаман хабарды қуанып айтты. o'clock in the evening. There was a big cry in the town. qopdu. Səsə birinci Diləfruz gəlib çıxdı. O, qaça-qaça gedib rayon komsomol komitəsində yardımçı qərargaha xəbər verdi ki, Sevil qəzaya uğrayıb. Təcili Azərbaycan LKGİ Mərkəzi Komitəsinə məlumat verdim. Hamı Sevilin sahəsinə axışırdı. İş-işdən keçmişdi. Artıq Sevil ölmüşdü. Şpindellər onun sol gözünü çıxarmış, qulağını və başının dərisinin bir hissəsini soymuşdu. Diləfruz Sevilin kombinizonunu əynindən He took it out and laid it on the ground. The doctors decided that Sevil did not die from an accident, but from a heart attack. Less than three hours after the incident, Heydar Aliyev, who was working at the State Security Committee, came to the scene by helicopter. It was decided that Sevil had an accident because he did not follow the safety rules. It seems that he loved Оның бір өлеңінде Севилдің «тілегі» орындалып, жол жиегіне мыңдаған адам жиналып, бір қаланың жерінде гүл шоқтарын қойды олар туып-өскен Шыңғыс Фараджов өз естелігінде сол кезде көптеген жастар мен ұйымдар Севил Ғазиеваға Социалистік Еңбек Ері деген құрметті атақ беруді талап еткенін жазады: «Ақыры тілегімізге жеттік. 1966 жылы қайтыс болғанына 3 жыл салып, Севилья Ғазиеваға Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. Мүсінші Мунаввар Рзаеваны қатыстырдым. Оның бюсттері Зағатала, Бейлаган, Баку қалаларында қойылды. Севил Ғазиеваның есімі өзі жұмыс істеген No5 кеңшарға берілген. Әзірбайжан ЛКГИ Орталық Комитеті озат жүргізушілер мен механиктерді марапаттау үшін Севил Газиева атындағы сыйлықты белгіледі. Батырдың өмірі туралы жазған Джахангир Мамедовтың «Дан жұлдызы» пьесасы сахнамыздың сәніне айналды. Әзірбайжанның халық ақыны Нәби Хазри «Күн әпкесі» атты өлеңінде Севил Ғазиеваның қайсар еңбегі мен жарқын бейнесін сомдаған. «Күннің апасы» поэмасы Бүкілодақтық Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты атанды. Бейлаган ауданында Севилья жұмыс істеген фермада Севилдің үй мұражайы құрылды». өріс Әпкесі Сона Ғазиева бір сұхбатында Севилдің өлімін жазатайым оқиғамен байланыстырмады: «Әпкемнің өлімін жазатайым оқиға деп бағалады, бірақ бұл арандатушылық деп ойлаймын. Әпкем өте сақ болғандықтан, оның қауіпсіздік ережелерін сақтамауы мүмкін емес еді 1970 жылы Бакуде тұрғызылған барельефтік ескерткіште Севилья заманнан алынып, мәңгілікке қалдырылды. Мүсінші Мунаввар Рзаева дайындаған ескерткіш 2002 жылдың жазында қайта жаңғыртылды. Севил Ғазиеваның негізгі бөлігі бейнеленген туындыны көрген әрбір адамның алдында бір сұрақ туындайды: еңбек майталмандары неге кейде өздерінің ауыр жұмысында адасып қалады? Севил Ғазиеваның әңгімесі – ұрпақтың еңбек романтикасының тасқа айналған естелігі, сонымен бірге оның азапты шындығы