Қазақтың дәстүрлі аспаптарының шебері Мейрамұлы QHA-ға домбыраның рухын түсіндірді - QHA - Crimea News Agency

«QONYR» деп аталатын дәстүрлі музыкалық аспаптарды жасайтын ғылыми-зерттеу шеберханасының негізін қалаушы, қазақ халқының дәстүрлі музыкалық аспаптарында, әсіресе домбыра жасауда жұмыс істейтін шебер Бабыр Арғын Мейрамұлы; Ол Қырым ақпарат агенттігіне (QHA) өзінің шеберлік жолы, домбыра жасаудың қыр-сырын, дәстүрлі домбыра мен қазіргі домбыраның құрылымы мен дыбыс айырмашылығы туралы әңгімеледі «ДОМБЫРА ЖАСАУ – ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ЕСКІ ШЕБЕРЛІК ДӘСТҮРІН ҚАЙТА ЖОЛДАУ» Басты мақсаты – қазақ домбырасының көне «қоңыр» үнін жаңғырту, табиғи ішекті жасау дәстүрін қайта жаңғырту және әр өңірде қалыптасқан домбыра үлгілерін қайта пайдалану екенін айтқан Мейрамұлы: «Менің домбыра жасаудағы дамуым кездейсоқтық емес. Бала күнімнен қазақтың дәстүрлі күңгірт үні мен табиғи күңгірт тембріне деген қызығушылығым болды», - деді. деді ол Мейрамұлы қазіргі домбыралардың көпшілігінде ескі жұмсақ, табиғи, күңгірт тондардың уақыт өте азайып кеткенін байқағанын, аспаптың ішкі дыбыс құрылымына да қызығушылық танытқанын жеткізді. Ұстазының домбыра жасауды толық үйреткен Мұсаев Сұлтан Жақсылықұлы екенін және оның шебер болып қалыптасуына үлкен үлес қосқанын атап өткен Мейрамұлы өзінің де қарт шеберлердің тәжірибесінен сабақ алғанын айтты Домбыра шебері домбыраның құрылымын құрайтын ағаш, дің, ішек, дыбыс сияқты элементтерден бөлек ағаш таңдау, шанақ жасау, қақпақты жіңішкерту, ішекті тағу, дыбысты тыңдау дағдысы тәжірибемен келетінін айта келіп, «Мен үшін домбыра жасау тек ағаштан естелік дыбыс шығару ғана емес, бұл ескінің дыбысын қайталаудың жолы емес. қазақ халқының шеберлік дәстүрі». Ол былай деді: ӘР ДОМБЫРАНЫҢ ЕРЕКШЕ СИПАТЫН МЕН РУХЫН АҒАШ АНЫҚТАДЫ Домбыраның үні, салмағы, мөлдірлігі, жұмсақтығы, тұрақтылығы мен күңгірттігі көбінесе ағаштың табиғатына байланысты екенін атап өткен Мейрамұлы мынадай баға берді: Денеге әдетте үйеңкі, қайың, қарағай, жаңғақ және сол сияқты ағаштарды қолданамын. Әр ағаштың өзіндік сипаты бар. Мысалы, қайың теңгерімді, таза және жылы дыбыс береді. Үйеңкі дыбысты ашық және айқынырақ ете алады. Жаңғақ ағашында жұмсақтық пен тереңдік басым. Ал қарағайдың ескі аспаптарда көбірек қолданылатын тамыры терең тембрі бар. Қақпақ үшін әдетте шырша немесе қарағай сияқты жеңіл және жоғары резонанстық ағаштар таңдалады, өйткені дыбыстың негізгі шығуы қақпақ арқылы жүзеге асырылады. Әр ағаштың дыбысы шынымен де әртүрлі. Бір ағаш дыбысты қатты және анық етсе, екіншісі жұмсақ және терең реңк береді. Сондықтан шебер ағашты тек сұлулығымен ғана емес, дыбысқа беретін сипатымен де таңдауы керек Домбыра жасаудағы ең маңызды нәрселердің бірі ағаштың құрғауы, бір жылдық сақиналарының бағыты, тығыздығы мен резонансты қасиеті екенін айтқан Мейрамұлы: «Жақсы ағаш дұрыс өңделмесе, жақсы дыбыс шықпауы мүмкін. деді ол «МЕНІҢ ЖҰМЫСЫМ – ДӘСТҮРЛІ ДЫБЫС СИПАТЫН ҚАЗІРГІ ОРЫНДАУ ОРТАСЫНА ҚАЙТА ЖАСАУ» Дегенмен, дәстүрлі домбыра мен қазіргі домбыраның маңызды айырмашылықтарына тоқталған домбыра шебері ескі домбыралардың негізінен табиғи ортаға, орындаушылық дәстүрге және аймақтық мектептерге сай жасалғанын, олардың шанағы, сабы, қақпағы, табалдырығы, ішектілігі белгілі бір дыбыс нысанасы үшін пішімделгенін атап өтті Қазіргі домбыраларда стандарттау бар екенін айтқан Мейрамұлы қазіргі домбыралардың өлшемдері мен дыбыс құрылымының сахнаға, оркестрге, оқу жүйесіне бейімделу үшін белгілі бір үлгілерге негізделгенін айта келе: «Бұл белгілі бір мағынада қажет болғанымен, аймақтық сипат пен ескі тондардың жоғалуына әкеліп соқты», - деп қосты. деді ол Ал, Мейрамұлы дәстүрлі домбыралардың дыбыс жағынан жұмсақ, табиғи және адам дауысына жақын екенін айтып, «Әсіресе, табиғи ішекті пайдаланатын аспаптарда дыбыс айғайламайды, тыныш және жылырақ естіледі. Қазіргі домбыраларда нейлон немесе синтетикалық ішектер әдетте бұл ішектің жарқыраған дыбысты, кейде бұл дыбысты күшейтеді. Ескі қараңғы тембрді азайту – менің жұмысым осы екі тәсілге қарсы тұру емес, дәстүрлі дыбыстық кейіпкерді заманауи орындаушылық ортаға қайтару». деді ол ДОМБЫРАНЫҢ СИРЕКТЕН ШЕБЕРЛІК ӘДІСТЕРІНЕН ТАБИҒИ СЫМ ЖАСАУ Жұмысының маңызды саласының бірі қой мен ешкі ішектерінен табиғи музыкалық ішектерді жасау екенін атап өткен Мейрамұлы мұның бүгінде сирек кездесетін ескі шеберлік әдістерінің бірі екенін айтты Бұрын қазақ домбыра, шертер, еденден аталып кеткен домбыра шебері Жануарлардың ішегінен жасалған ішектердің аспапта қолданылатынын еске салып, "Бұл әдісті үйренуге көп уақыт кетті. Мен шеберлерден сұрадым, ескі дереккөздерді зерттедім, тәжірибелер жасадым. Табиғи ішектерді жасау оңай емес. Әрбір кезеңде тазалық, дәлдік, шыдамдылық қажет" деді. деді ол Мейрамұлы табиғи жіпті өндіру кезеңінде алдымен шикізаттың таңдалатынын, содан кейін ішектің мұқият тазартылып, өңделетінін, артық қабаттардың алынып тасталатынын, қажетті талшықтардың қорғалатынын, содан кейін оны белгілі бір қалыңдықта бұрап, орап, содан кейін кептіру, тартылу сынағы және дыбыс бақылауы орындалатынын айтты. «Сапа тазалыққа, дұрыс орамаға, теңестірілген кептіруге және аспапқа дұрыс орнатуға байланысты. Асықпауға орын жоқ, әр ішекті бөлек тексеру керек». деді ол «ЕҢ ЖАҚСЫ ҚҰПИЯЛАР ағаштың «демінде» жасырылған» Табиғи ішектердің дыбыстық қасиеттерінің қазіргі кезде қолданылып жүрген нейлон ішектерден біршама ерекшеленетінін айтқан Мейрамұлы табиғи ішектердің ең үлкен айырмашылығының жұмсақ, жылырақ, күңгірт және табиғи тембр беруінде екенін атап өтіп: «Табиғи ішектер айқайламайды, ішкі тереңдікті ашады», - деп қосты. деді ол Сонымен қатар, Мейрамұлы нейлон ішектің күштірек және орнықты дыбыс беріп, сахнада анық естілетінімен, кейде жасанды және біркелкі тембр жасай алатынын айтып: «Табиғи ішекті орындаушының саусақтарына неғұрлым жанды және сезімтал. Мен үшін ең маңыздысы – оның тарихи шындыққа жақындығы, егер біз ескі домбыра үнін түсінгіміз келсе, оның пішініне ғана емес, оның ішектеріне де назар аударуымыз керек». «Біз қарауымыз керек.» Ол былай деді: Екінші жағынан, домбыра шебері шеберлік жолында кездескен ең үлкен қиындық дұрыс дыбысты табу екенін атап өтіп, «Кейде ең әдемі көрінетін аспап жақсы дыбыс бермейді, кейде қарапайым көрінетін аспап өте терең дыбыс шығарады. Ең жақсы құпиялар қаптамада, шанақтың қалыңдығында, босағаның орналасуында, ішектің тартылуында, тым жұқа дыбыста жасырылады. күңгірт болады, тым жұқа болса, босағасы дұрыс емес болса, дыбысы ашылмайды. өз бағасын берді «ӘР АҒАШТЫҢ МІНЕЗІ БАР, ШЕБЕР ОНЫ СЕЗУІ КЕРЕК» Домбыра жасауда ескі әдіс-тәсілдерді сақтау – халықтың мәдени жады мен рухын сақтау дегенді білдіретін Мейрамұлы домбыраның қалай жасалғаны, қай ағаштан жасалғаны, аспапта қандай ішектер қолданылғанының маңыздылығына тоқталып, «Олар жоғалса, домбыраның рухы да жоғалады. Табиғи ішекті жасау, жас өнерпаздар өнерінің қайта жаңғыруы да осыны көрсетеді. бұл жай ғана ноталар туралы емес». деді ол Сондай-ақ, Мейрамұлы домбыра шеберлігінің техника мен өлшемнен тұратын қолөнер емес, жүрек, сезім, ішкі сенім туындысы екенін айта келе: "Ағашпен сөйлескендей сезінесің. Әр ағаштың мінезі бар, оны шебер сезінуі керек. Бұл процесс мені ішкі әлеміммен байланыстырады. Домбыраның күңгірт үнін іздеу - шын мәнінде ішкі тыныштық пен мәдениетті іздеу", - деді. деді ол Сөз соңында домбыра шебері домбыраны өзіне мінсіз ететін ерекшеліктерді білдіре отырып, мынадай тұжырымдар айтады: Мінсіз домбыра әдемі көрініп қана қоймайды, сонымен қатар жанды, күңгірт, терең дыбыс болуы керек. Құрылымдық жағынан барлық бөліктер үйлесімді болуы керек. Ағаш дұрыс таңдалуы керек, магистраль мен қақпақ теңгерімді болуы керек, сым үйлесімді болуы керек; Дыбыс жағынан жүрекке тікелей жетуі керек; Ол тым қатты немесе жасанды болмауы керек. Орындау жағынан музыкантқа кедергі болмай, өз сезімін еркін жеткізуге мүмкіндік беруі керек Мен үшін тамаша домбыра; Бұл қолөнер, табиғи материалдар, тарихи дәстүр және адам рухының үйлесімі. Мұндай аспап дыбыс шығарып қана қоймайды, сөйлейді