Хабаршының тосынсыйлары

Абид ТАХИРЛИ, филология ғылымдарының докторы «Эльчи шығармашылығында тосын оқиғаларға жиі тап боламыз» – филология ғылымдарының докторы, профессор, Әзірбайжан Ұлттық Ғылым академиясының (АМА) толық мүшесі Наргиз Пашаеваның Эльчидің әдеби мұрасы туралы жазған бұл сөйлемі сол кездегідей бүгінгі күні де өзекті. Өйткені Эльчидің өмірі мен шығармашылығынан хабары бар әрбір адам сол тосын сыйларға қайта-қайта кездеседі Халық жазушысы, көрнекті мемлекет қайраткері Эльчин – еліміздің әдеби-мәдени, қоғамдық-саяси өмірінде сан қырлы да өнімді қызметімен жарқын із қалдырған сирек өнерпаздардың бірі. Оның өмірі мен шығармашылығындағы көптеген жаңалықтар оқырман қауымды, жалпы жұртшылықты шынымен таң қалдырды. «Бұлбұл ертегісі», «Бұлбұлдың ертегісі», «Қарахана», «Әйнекке тұман келді», «Күміс, қызғылт сары, барқыт», «Бұл дүниеде пойыздар жүреді», «Сары келін», «Аяқша»... сияқты көптеген хикаялар есте қалатын, ұмытылмас көркем картиналарға, түрлі-түсті суреттерге, қарапайым кейіпкерлерге, қарапайым кейіпкерлерге толы. әдебиеттегі жаңа адамның ішкі жан дүниесі, мінезі, сезімі мен сезімі, арман-тілегі қайталанбас көркемдік өрнектермен. «Балададаштың алғашқы махаббаты», «Суқұйғыш», «Тауықтың аман қалуы», «Жындыханадан қашқан жынды», «Байрағдар»... әзірбайжан прозасының аса құнды үлгілері емес пе еді, «Махмуд пен Мәриям», «Ақ түйе», «Өлім үкімі», «Баш»... үлкен резонанстық ортаны таң қалдырған жоқ па? Әдеби процестің барлық бағыттарын (проза, поэзия, драматургия, балалар әдебиеті) жіті қадағалап, шығармаларды көркемдік-эстетикалық өлшемдерге сүйене отырып бағалап, әдеби пейзажды жүйелі талдау арқылы сынның концептуалды контурын айқындау жазушы, әдебиеттанушы үшін тосын құбылыс. Сондай-ақ Елчидің ұлттық драматургияға өзектілігі мен өзектілігі, әлеуметтік-психологиялық тереңдігі, өзіндік сюжеті мен образдарымен жаңа тыныс беруі, оның пьесаларының Түркия мен Лондон сахналарында сатылып кетуі де таң қалдырады. Өткен ғасырдың 70-жылдарында Әзірбайжан мен Түркияның қарым-қатынасы жоқтың қасы болған Кеңес Одағы тұсында Эльчиннің тақырыптық, мазмұндық, көркемдік ерекшелігі жағынан бай, ұмытылмас әсер қалдырған «Жақын, қиыр Түркия» атты ғылыми-публицистикалық еңбегі сол кездегі ерекше, сирек кездесетін әдеби оқиғалар мен тосын сыйлардың бірі болды Кеңес империясы ыдырағаннан кейін Әзербайжан баспасөзінің тарихында тұңғыш рет Шетелде тұратын қандастармен мәдени байланыстар қоғамы – «Ветан» қоғамының басшысы болып жұмыс істеп жүргенде, Әзірбайжан баспасөзінің тарихында тұңғыш рет Елшінің тапсырмасы «Юрдуций», органы «Юрдуций» газетіне де мақалалар беру болды. Ол кезде Әзірбайжан тарихында алғаш рет АҚШ конгрессмені Джим Муди Әзірбайжанға шақырылып, шейіттер аллеясына алғашқы ресми сапарының ұйымдастырылуы күтпеген жағдай болды. Кеңес Одағының құлауынан тура үш жыл бұрын Әзербайжанның тәуелсіздік жолындағы күресінің соңғы өкілдері Мұхаммед Кангарлы мен коммунистік сананың қас жауы Ахмед Гараджанның Отанға шақырылуы күтпегендей керемет болды. Бұл Кеңес өкіметінің өлім аузында тұрған кезі екені даусыз, бірақ 1988 жылы Бакуде М.Ф. Ахундов біздің қоғамдық-саяси, ғылыми және әдеби ортамыз үшін үлкен тосын сый болды. Эльчин Эфендиев Әзірбайжан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары қызметін атқара жүріп, оның өтініші бойынша АҚШ-тың Әзірбайжандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Стэнли Эскудероны қабылдады (1999 ж. 9 қараша). Бұл кездесу дәстүрлі емес діндердің бірін мемлекеттік тіркеу мәселесі бойынша Елшіні қабылдауға келген Елші мырза үшін нағыз тосын сый болды. Америка әдебиетін жетік білетін Эльчинмен әңгіменің қызық болғаны соншалық, негізгі тақырыбымызды ұмытып кеткенін қабылдаудан кейін айтты... Мұндай тосын сыйлардың санын көбейтуге болады Елші Мамед Джафар, Хамид Арасли, Мамед Ариф, Камал Талибзаде, Мир Джалал, Бахтияр Вахабзаде, Мырза Ибрахимов, Яшар Гараев, Бекир Нәбиев, Азиз Мирахмедов, Аббас Заманов, Юсуф Самадоғлу, Халил Реза Улутүрк, Халил Реза Улутәрдә, Әлиғәғәғлидің өмірі мен қызметі туралы. Низамеддин Шамсизаде, Юсиф Сейидов, Нәдір Джаббаров, Камил Валиев, Анар, Иса Хабиббайлы, Низами Джафаров, Газанфар Пашаев, Низами Тағисой, Вилаят Гулиев, Вагиф Юсифли, Джахангир Мамедли, Эльнара Акимова, Абулфат Мадатно Хусейдог сияқты әйгілі тұлғалар... өздерінің биік ойлары мен пайымдауларымен бөлісті. Бұл көзқарас құдіретті қаламгердің қажырлы еңбегі мен талантына берілген заңды әрі тегін баға болса да, Елчин де оның атына жазылған шығармаларды сүйсіне оқып, ол туралы жазған. Сонымен бірге ол әдеби ортада азды-көпті аты шыққан қаламгерлердің барлығына дерлік, олардың шығармаларының идеясы, мазмұны, көркемдік мәселелері туралы өзінің жалынды, объективті, негізді ұстанымы мен ғылыми-теориялық пікірлерін жалықпай жазып отырды. Вагиф Юсифлидің айтуынша, Елчидің әдебиетке деген сүйіспеншілігі шектеулі шеңбермен шектелмейді және бұл махаббат «Китаби-Дәде Қорғұд», ғашықтық поэзия, «Молла Насреддиннің» нұры, Узейір Гаджибеков, Нариман Нариманова, Мұхаммед Әмин Расулзаде, Хусейн Джавид, Джафар Джаббарли, Юсиф Джаббарли, Ғ. Елчидің өмірі мен шығармашылығына айналған бұл әрекет кейде тосын сыйлар тудыратын және ол мұндай тосынсый жасауды қатты ұнататын. Ақын, публицист Абулфат Мадатоғлы: "Бір күні достарымның бірі Елчин бір мақаласында сіздің шығармашылығыңызды айтып кеткенін айтты. Шынымды айтсам, мен оған басында сенбедім. Өйткені ол Елчинге кітаптарымды бермеді, шығармашылық туралы пікір алмасты да. Ол да мені газет-журналдардан қадағалап жүрген екен..." Сабыр: "Газетке Елшін ағайдың жазған мақаласында өлеңдеріме қатты қуандым. Құнды зерттеушілер менің шығармашылығым туралы көп жазған. Талапты, талғампаз сыншының маған жазғаны тосын сый болғанын мойындау керек. Сол мақалада Елшін мырза әріптестерімнің күнде жазып жүрген поэзиясы туралы егжей-тегжейлі айтып берді" Бұл мысалдардың санын көбейтуге болады. Елчидің бұқаралық ақпарат құралдарында, түрлі кітаптарда кездескен әдеби үлгілері туралы үнемі жазып жүрген мақалалары, сайып келгенде, әзірбайжан әдебиеттану ғылымының сирек інжу-маржандарына айналған іргелі ғылыми-теориялық еңбектерге негіз болғанын қосу қажет деп білеміз. Соның нәтижесінде оның ой тереңдігі, талдау қабілеті, көрнекті және өзектілігін жоғалтпайтын «Сын және әдебиетіміз мәселелері», «Классика және қазіргі заман», «Әдебиетіміздің шығармашылық мәселелері», «Сын және проза», «Әдеби ойлар», «Әзірбайжан әдебиеті сыны мен әдеби үдерісі мәселелері», «Сын және әдебиеттану», «Проблемалар», «Проблемалар», «Проблемалар», «Проблемалар», «Проблемалар», «Проблемалар», «Проблемалар» «Агония ма, әлде эволюция ма?» , «Әзербайжанның әдеби процесінде не болып жатыр», «Социалистік реализм бізге не берді?» деген сияқты шығармалар туды... Биыл 13 мамырда 83 жасқа толатын құдіретті суретші Эльчин арамызда жоқ болса да, оның бай әдеби мұрасы, есте қаларлықтай жарқын бейнесі, есте қаларлықтай таңқаларлық суреттері бар 2026 жылғы 12 мамыр. Габала